Đầu thế kỷ 20, thực dân Pháp đã hoàn thiện bộ máy cai trị trên toàn cõi Đông Dương. Xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc: xuất hiện những tầng lớp mới (trí thức Tây học, công nhân, tư sản). Trong bối cảnh ấy, phong trào yêu nước không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu “Cần Vương” mà đã có những hướng đi mới, mang tư tưởng dân chủ, cải cách.
Sau khi đàn áp phong trào Cần Vương (cuối thế kỷ XIX), thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897–1914). Các đô thị như Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng mở rộng. Trường học kiểu mới, báo chí, xuất bản phát triển. Một bộ phận trí thức Nho học chuyển sang tư tưởng mới, tiếp thu những luồng tư tưởng từ Nhật Bản, Trung Quốc và Pháp.
Điểm mới: Phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX không còn mang nặng tính phong kiến, mà xuất hiện khuynh hướng dân chủ tư sản – tiêu biểu là phong trào Đông Du, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục.
Do Phan Bội Châu khởi xướng. Ông chủ trương đưa thanh niên yêu nước sang Nhật Bản học tập, nhờ Nhật giúp đánh Pháp. Hội Duy Tân được thành lập (1904) và nhiều du học sinh sang Nhật. Tuy nhiên, sau khi Nhật cấu kết với Pháp, phong trào tan rã.
📌 Ví dụ cụ thể
Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật gặp chính khách Okuma Shigenobu, viết bài “Việt Nam vong quốc sử” khích lệ lòng yêu nước. Hàng trăm học sinh như Lương Ngọc Quyến, Trần Hữu Lực đã tham gia. Sau năm 1909, Nhật trục xuất họ về nước.
Do Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng lãnh đạo. Không chủ trương bạo động, các ông đề cao khai dân trí, chấn hưng thực nghiệp, cải cách văn hóa, bài trừ hủ tục. Phong trào lan rộng ở Trung Kỳ và Nam Kỳ.
📌 Ví dụ cụ thể
Phan Châu Trinh mở trường dạy chữ Quốc ngữ, tổ chức diễn thuyết về dân quyền. Ông từng viết thư cho Toàn quyền Pháp yêu cầu cải cách, nhưng bị bắt đày ra Côn Đảo. Tuy vậy, tư tưởng của ông ảnh hưởng sâu rộng đến tầng lớp trí thức.
Thành lập tại Hà Nội, do Lương Văn Can, Nguyễn Văn Vĩnh và các trí thức sáng lập. Trường dạy miễn phí, chú trọng chữ Quốc ngữ, khoa học thường thức, thể dục. Đây là một trào lưu giáo dục yêu nước, thức tỉnh tinh thần dân tộc.
📌 Ví dụ cụ thể
Chỉ trong vài tháng, Đông Kinh Nghĩa Thục thu hút hàng nghìn học viên. Các bài giảng về địa lý, lịch sử nước nhà được truyền bá. Năm 1908, thực dân Pháp ra lệnh đóng cửa trường và bắt giam nhiều giáo viên.
Phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX tuy thất bại, nhưng đã đánh dấu bước chuyển quan trọng: từ ý thức hệ phong kiến sang tư tưởng dân chủ tư sản. Các phong trào đã khơi dậy lòng yêu nước, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức cách mạng sau này, và để lại nhiều bài học về phương pháp đấu tranh.
💡 Hãy suy nghĩ và viết câu trả lời ra vở, sau đó đối chiếu với nội dung bài học.