← Thư viện luyện tập
👤 Khách (Chưa đăng nhập) 🔑 Đăng nhập ✨ Đăng ký

Bài giảng VSVDC_TY02005.15.2.2022

🎯 Bắt đầu luyện tập
Biết đúng/sai và xem giải thích từng câu · Tìm bài công khai khác
🎯 Bắt đầu luyện tập
|
📱
Làm bài mượt mà hơn trên App Bài Trắc Nghiệm
Cài app để lưu kết quả, nhận điểm & thông báo bài tập mới
App Store (iOS) Google Play (Android)
0

Kết quả bài làm

🎯 Muốn luyện nhiều đề hơn & xem giải thích Trợ lý thông minh chi tiết từng câu?
⭐ Nâng cấp VIP Học sinh
👩‍🏫 Thầy/cô muốn tạo bài trắc nghiệm như thế này cho lớp mình? Tạo bài miễn phí →
Trang chủ
Đã làm: 0/0 câu
Chưa làm
Đã làm
Nội dung bài đọc
Câu hỏi trắc nghiệm
🔒 Muốn biết đúng/sai từng câu ngay khi chọn?
📖 Luyện tập thử ⭐ Nâng cấp VIP
Câu 1 1. KHÁI NIỆM VỀ VI SINH VẬT .............................................................................................. 1 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA VI SINH VẬT HỌC .................................................... 1 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................................................ 1 1.2.2. Nhiệm vụ của vi sinh vật học đại cương ............................................................................... 1 1.3. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT HỌC ............................................................... 1 1.3.1. Giai đoạn trước khi phát minh ra kính hiển vi ....................................................................... 1 1.3.2. Giai đoạn phát minh ra kính hiển vi ...................................................................................... 2 1.3.3. Giai đoạn hình thành và phát triển vi sinh vật học ................................................................ 2 1.4. GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH HỌC HIỆN ĐẠI ................................................ 4 1.5. VAI TRÒ CỦA VI SINH VẬT ................................................................................................ 5 CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG ....................................................................................................... 5 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................................... 5 Chương 2. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, CẤU TẠO CỦA MỘT SỐ NHÓM VI SINH VẬT ................................................................................................................................................. 7 2.1. VI KHUẨN .............................................................................................................................. 7 2.1.1. Đặc điểm hình thái của vi khuẩn ........................................................................................... 7 2.1.2. Cấu tạo tế bào vi khuẩn ....................................................................................................... 11 2.2. XẠ KHUẨN (ACTINOMYCETES)...................................................................................... 15 2.2.1. Đặc điểm của xạ khuẩn ........................................................................................................ 15 2.2.2. Hình thái của xạ khuẩn ........................................................................................................ 16 2.2.3. Cấu tạo tế bào xạ khuẩn ....................................................................................................... 16 2.2.4. Sinh sản của xạ khuẩn ......................................................................................................... 16 2.2.5. Vai trò của xạ khuẩn trong tự nhiên .................................................................................... 17 2.3. NẤM MEN ............................................................................................................................. 17 2.3.1. Đặc điểm của nấm men ....................................................................................................... 17 2.3.2. Hình thái của nấm men ........................................................................................................ 17 2.3.3. Cấu tạo tế bào nấm men ...................................................................................................... 18 2.3.4. Sinh sản của nấm men ......................................................................................................... 18 2.3.5. Vai trò của nấm men ............................................................................................................ 19 2.4. NẤM MỐC (NẤM SỢI) ........................................................................................................ 20 2.4.1. Hình thái, cấu tạo ................................................................................................................. 20 2.4.2. Đặc điểm sinh sản ................................................................................................................ 22 2.4.3. Vai trò của nấm mốc ............................................................................................................ 24 CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG ..................................................................................................... 25 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................................. 25 CHƯƠNG 3. SINH LÝ HỌC VI SINH VẬT ............................................................................ 26 3.1. DINH DƯỠNG Ở VI SINH VẬT .......................................................................................... 26 3.1.1. Thành phần hóa học tế bào vi khuẩn ................................................................................... 26 iii 3.2. CÁC KIỂU DINH DƯỠNG Ở VI SINH VẬT ...................................................................... 30 3.2.1. Nhu cầu về thức ăn của vi sinh vật ...................................................................................... 30 3.2.2. Tự dưỡng cacbon ................................................................................................................. 31 3.2.3. Dị dưỡng cacbon .................................................................................................................. 32 3.2.4. Nguồn thức ăn nitơ của vi khuẩn ......................................................................................... 33 3.2.5. Nguồn thức ăn khoáng đối với vi sinh vật ........................................................................... 35 3.2.6. Nhu cầu về chất sinh trưởng của vi sinh vật ........................................................................ 35 3.3. CƠ CHẾ VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT DINH DƯỠNG VÀO TẾ BÀO VI SINH VẬT ..... 36 3.3.1. Khuếch tán thụ động ............................................................................................................ 37 3.3.2. Vận chuyển nhờ permease ................................................................................................... 37 3.4. TRAO ĐỔI VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG...................................................................... 39 3.4.1. Khái niệm trao đổi chất ....................................................................................................... 39 3.4.2. Quá trình trao đổi năng lượng ............................................................................................. 40 3.4.3. Sự phân giải các hợp chất hữu cơ ........................................................................................ 42 3.4.4. Tổng hợp các hợp chất hữu cơ ............................................................................................ 50 3.5. SỰ SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT ............................................. 52 3.5.1. Sinh trưởng, sinh sản và phát triển của vi khuẩn ................................................................. 52 3.5.2. Phương pháp nghiên cứu sự phát triển của vi sinh vật ........................................................ 52 3.5.2.2. Nuôi cấy vi khuẩn ............................................................................................................. 54 3.5.3. Các phương pháp định lượng vi khuẩn ............................................................................... 54 3.5.4. Lý thuyết về sự phát triển của vi khuẩn ............................................................................... 55 3.5.5. Biểu đồ phát triển của vi khuẩn ........................................................................................... 56 CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG ..................................................................................................... 59 Tài liệu tham khảo: ........................................................................................................................ 59 CHƯƠNG 4. DI TRUYỀN HỌC VI SINH VẬT ...................................................................... 60 4.1. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA DI TRUYỀN VI KHUẨN ........................................................ 60 4.2. NHÂN TỐ DI TRUYỀN CỦA VI KHUẨN .......................................................................... 60 4.2.1. ADN nhiễm sắc thể, ARN và protein .................................................................................. 60 Là quá trình tổng hợp vật chất di truyền (ADN ở các vi sinh vật hoặc ARN của một số virus). ............................................................................................................................................. 61 4.2.2. Plasmid ................................................................................................................................ 64 4.3. SƠ LƯỢC VỀ SỰ TRAO ĐỔI DI TRUYỀN Ở VI KHUẨN ............................................... 65 4.3.1. Biến nạp (Transformantion) ................................................................................................ 65 4.3.2. Tải nạp (Transduction) ........................................................................................................ 68 4.4. BIẾN DỊ Ở VI KHUẨN ......................................................................................................... 70 4.4.1. Sự thích nghi ........................................................................................................................ 70 4.4.2. Các loại biến dị .................................................................................................................... 71 4.5. ỨNG DỤNG CỦA DI TRUYỀN HỌC VI KHUẨN ............................................................. 74 4.5.1. Quy trình thường quy để chẩn đoán bệnh do vi sinh vật ..................................................... 74 4.5.2. Những trở ngại trong chẩn đoán vi khuẩn học .................................................................... 74 4.5.3. Phương pháp nhân bản ADN (PCR: polymerase chain reaction) ....................................... 74 CÂU HỎI ÔN TẬP: ...................................................................................................................... 76 TÀI LIỆU THAM KHẢO: ............................................................................................................ 76 Chương 5. ĐẠI CƯƠNG VỀ VIRUS ......................................................................................... 77 5.1. KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VIRUS HỌC ........................................... 77 5.2. ĐẶC TÍNH CỦA VIRUS ....................................................................................................... 78 iv 5.3. HÌNH THÁI VÀ KÍCH THƯỚC CỦA VIRUS ..................................................................... 78 5.3.1. Dạng hình cầu ...................................................................................................................... 78 5.3.2. Dạng hình que ...................................................................................................................... 78 5.3.3. Dạng hình khối .................................................................................................................... 78 5.3.4. Dạng đặc biệt ....................................................................................................................... 78 5.4. CẤU TRÚC CỦA VIRUS ...................................................................................................... 79 5.4.1. Vỏ protit (Capsid) ................................................................................................................ 79 5.4.2. Nhân của virus ..................................................................................................................... 80 5.4.3. Các cấu trúc khác có liên quan đến virus ............................................................................ 80 5.5. NUÔI CẤY VIRUS ................................................................................................................ 81 5.5.1. Nuôi cấy trên động vật cảm thụ ........................................................................................... 81 5.5.2. Nuôi cấy trên phôi thai gà đang phát triển........................................................................... 82 5.5.3. Nuôi cấy virus trên môi trường tế bào tổ chức .................................................................... 82 5.6. QUÁ TRÌNH NHÂN LÊN CỦA VIRUS TRONG TẾ BÀO CẢM THỤ ............................. 83 5.6.1. Giai đoạn hấp thụ lên bề mặt tế bào .................................................................................... 83 5.6.2. Giai đoạn xâm nhập vào tế bào ........................................................................................... 84 5.6.3. Giai đoạn tổng hợp các thành phần virus ............................................................................ 84 5.7. HIỆN TƯỢNG CẢN NHIỄM (INTERFERENCE) ............................................................... 85 5.7.1. Khái niệm hiện tượng cản nhiễm......................................................................................... 85 5.7.2. Iterferon ............................................................................................................................... 86 5.8. SỨC ĐỀ KHÁNG CỦA VIRUS ............................................................................................ 87 5.8.1. Tác nhân vật lý .................................................................................................................... 87 5.8.2. Tác nhân hóa học ................................................................................................................. 87 5.8.3. Các chất kháng sinh ............................................................................................................. 87 5.8.4. Yếu tố sinh học .................................................................................................................... 87 5.9. PHÂN LOẠI VIRUS .............................................................................................................. 87 5.9.1. Dựa vào vật chủ mang mầm bệnh ....................................................................................... 87 5.9.2. Dựa vào tính hướng tổ chức bị virus tác động .................................................................... 87 5.9.3. Dựa vào tính chất dịch tễ học và lâm sàng của bệnh ........................................................... 88 5.9.4. Dựa vào đặc tính hạt virus ................................................................................................... 88 CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................................... 88 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................................. 88 Chương 6. ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ NGOẠI CẢNH ĐẾN VI SINH VẬT ......... 89 6.1. ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ VẬT LÝ ................................................................... 89 6.1.1. Độ ẩm .................................................................................................................................. 89 6.1.2. Nhiệt độ ............................................................................................................................... 89 6.1.3. Không khí ............................................................................................................................ 90 6.1.4. Tia bức xạ ............................................................................................................................ 90 6.1.5. Áp lực .................................................................................................................................. 91 6.2. ẢNH HƯỞNG CỦA NHÂN TỐ HÓA HỌC ĐẾN VI SINH VẬT ...................................... 91 6.2.1. Độ pH .................................................................................................................................. 91 6.2.2. Các chất khử trùng tiêu độc ................................................................................................. 92 6.3. CÁC CHẤT HÓA HỌC TRỊ LIỆU ....................................................................................... 94 6.3.1. Sunfamid .............................................................................................................................. 94 6.3.2. Isonicotinic hydrat, Rimifon ................................................................................................ 95 6.4. ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC CHẤT KHÁNG SINH ............................................................... 95 v 6.4.1. Các loại kháng sinh ............................................................................................................. 95 6.4.2. Cơ chế tác dụng ................................................................................................................... 95 6.5. TIÊU ĐỘC, KHỬ TRÙNG, TIỆT TRÙNG........................................................................... 96 6.5.1. Khái niệm tiêu độc, khử trùng ............................................................................................. 96 6.5.2. Phương pháp tiêu độc, khử trùng ........................................................................................ 97 6.5.3. Tiệt trùng ............................................................................................................................. 97 CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................................... 98 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................................. 98 Chương 7. SỰ PHÂN BỐ CỦA VI SINH VẬT TRONG TỰ NHIÊN .................................... 99 7.1. TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ SINH VẬT HỌC ............................................................ 99 7.1.1. Quan hệ cộng sinh ............................................................................................................... 99 7.1.2. Quan hệ tương hỗ ................................................................................................................ 99 7.1.3. Quan hệ đối kháng ............................................................................................................... 99 7.1.4. Quan hệ ký sinh ................................................................................................................... 99 7.2. SỰ PHÂN BỐ CỦA VI SINH VẬT TRONG TỰ NHIÊN ................................................... 99 7.2.1. Sự phân bố vi sinh vật trong đất .......................................................................................... 99 7.2.2. Sự phân bố vi sinh vật trong nước ..................................................................................... 100 7.2.3. Phân bố vi sinh vật trong không khí .................................................................................. 101 7.2.4. Vi sinh vật trên cơ thể sinh vật .......................................................................................... 101 CÂU HỎI ÔN TẬP: .................................................................................................................... 102 TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................................... 102 Phần B. NỘI DUNG THỰC HÀNH ........................................................................................ 103 BÀI 1. CẤU TẠO, SỬ DỤNG VÀ BẢO QUẢN KÍNH HIỂN VI QUANG HỌC PHƯƠNG PHÁP LÀM TIÊU BẢN VÀ QUAN SÁT HÌNH THÁI VI SINH VẬT ............ 103
Câu 2 MỤC ĐÍCH ............................................................................................................................. 103
Câu 3 YÊU CẦU ............................................................................................................................... 103 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành ............................................................................................ 103 2.2. Yêu cầu khác ........................................................................................................................ 103
Câu 4 NỘI DUNG THỰC HÀNH ..................................................................................................... 103 3.1. Giới thiệu cấu tạo, cách sử dụng và bảo quản kính hiển vi quang học ................................ 103 3.1.1. Cấu tạo của kính hiển vi quang học ................................................................................... 103 3.1.2. Cách sử dụng kính hiển vi ................................................................................................. 105 3.1.3. Bảo quản kính hiển vi sau khi sử dụng .............................................................................. 106 3.2. Phương pháp làm tiêu bản vi sinh vật .................................................................................. 106 3.2.1. Phương pháp làm tiêu bản quan sát vi sinh vật sống (phương pháp soi tươi) ................... 106 3.2.2. Phương pháp làm tiêu bản cổ định để quan sát vi sinh vật chết ........................................ 107 3.3. Phương pháp nhuộm ............................................................................................................. 109 3.3.1. Phương pháp nhuộm đơn ................................................................................................... 109 3.3.2. Phương pháp nhuộm kép ................................................................................................... 110
Câu 5 BÁO CÁO THỰC HÀNH ....................................................................................................... 112 BÀI 2. MÔI TRƯỜNG NUÔI CẤY VI SINH VẬT PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY VI SINH VẬT .................................................................................................................................. 113
Câu 6 MỤC ĐÍCH ............................................................................................................................. 113
Câu 7 YÊU CẦU ............................................................................................................................... 113 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành ............................................................................................ 113 2.2. Yêu cầu khác ........................................................................................................................ 113 vi
Câu 8 NỘI DUNG THỰC HÀNH ..................................................................................................... 113 3.1. Thực hành phương pháp chuẩn bị môi trường ..................................................................... 113 3.1.1. Khái niệm và phân loại môi trường ................................................................................... 113 3.1.2. Phương pháp điều chế và bảo quản môi trường ................................................................ 115 3.2. Thực hành phương pháp nuôi cấy vi khuẩn ......................................................................... 117 3.2.1. Mục đích của việc nuôi cấy ............................................................................................... 117 3.2.2. Phương pháp nuôi cấy ....................................................................................................... 117 3.3. Đánh giá khuẩn lạc mọc trên môi trường đặc ....................................................................... 120
Câu 9 BÁO CÁO THỰC HÀNH ....................................................................................................... 120 Bài 3. ĐỊNH LƯỢNG VI KHUẨN BẰNG PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY TRÊN BỀ MẶT THẠCH ĐĨA - MỘT SÔ PHẢN ỨNG SINH HÓA ..................................................... 121
Câu 10 MỤC ĐÍCH ............................................................................................................................. 121
Câu 11 YÊU CẦU ............................................................................................................................... 121 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành ............................................................................................ 121 2.2. Yêu cầu khác ........................................................................................................................ 121
Câu 12 NỘI DUNG THỰC HÀNH ..................................................................................................... 121 3.1. Thực hành đếm số lượng vi khuẩn sống bằng phương pháp nuôi cấy trên bề mặt thạch đĩa ................................................................................................................................................ 121 3.1.1. Pha loãng theo cơ số 10 ..................................................................................................... 121 3.1.2. Phương pháp nuôi cấy bề mặt thạch đĩa (cấy láng mặt thạch, spread plate method) ........ 121 3.1.3. Tính toán kết quả: .............................................................................................................. 122 3.2. Thực hiện một số phản ứng sinh hóa .................................................................................... 122 3.2.1. Phản ứng lên men đường ................................................................................................... 122 3.2.2. Phản ứng sinh H2S ............................................................................................................ 123 3.1.3. Phản ứng sinh Indole ......................................................................................................... 124
Câu 13 BÁO CÁO THỰC HÀNH ....................................................................................................... 125 vii DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1. Các loại vi sinh vật phân giải cellulose ......................................................................... 42 Bảng 3.2. Một số loại vi sinh vật có hoạt tính amylase ................................................................. 43 Bảng 3.3. Tốc độ phân chia của vi khuẩn Bacilus subtillis ........................................................... 56 viii DANH MỤC HÌNH Hình 1.1. Anton Van Leeuwenhoek (1632-1723) và kính hiển vi tự chế của ông .......................... 2 Hình 1.2. Louis Pasteur ................................................................................................................... 3 Hình 1.3. Bình cổ ngỗng Pasteur sử dụng ....................................................................................... 3 Hình 1.4. Thí nghiệm bác bỏ Thuyết tự sinh của Pasteur ............................................................... 3 Hình 1.5. Robert Koch (1843-1910) và vi khuẩn gây bệnh lao do ông tìm ra ................................ 3 Hình 1.6. Alexander Fleming (1881-1955) và nấm mốc Penicillium do ông tìm ra ....................... 4 Hình 1.7. Watson and Crick (1953) phát hiện cấu trúc của DNA ................................................... 4 Hình 1.8. Aaron Klug phát hiện cấu trúc virus khảm thuốc lá ........................................................ 5 Hình 2.1. Các loại hình thái của vi khuẩn ....................................................................................... 7 Hình 2.2. Các dạng sắp xếp khác nhau của cầu khuẩn .................................................................... 8 Hình 2.3. Một số hình thái của nhóm trực khuẩn ............................................................................ 9 Hình 2.4. Brucella abortus ............................................................................................................. 10 Hình 2.5. Các dạng hình thái của xoắn khuẩn ............................................................................... 10 Hình 2.6. Vibrio cholerae .............................................................................................................. 11 Hình 2.7. Cấu tạo tế bào vi khuẩn ................................................................................................. 11 Hình 2.8. Giáp mô của vi khuẩn .................................................................................................... 13 Hình 2.9. Nha bào của vi khuẩn .................................................................................................... 14 Hình 2.10. Các kiểu tiên mao của vi khuẩn ................................................................................... 14 Hình 2.11. Khuẩn mao của vi khuẩn ............................................................................................. 15 Hình 2.12. Sinh sản bằng hình thức trực phân ở vi khuẩn ............................................................ 15 Hình 2.13. Hình thái của xạ khuẩn ................................................................................................ 16 Hình 2.14. Hình thái nấm Saccharomyces .................................................................................... 17 Hình 2.15. Hình thái nấm Candida ................................................................................................ 17 Hình 2.16. Sinh sản bằng phương thức phân cắt ở nấm men ........................................................ 18 Hình 2.17. Sinh sản bằng phương thức nảy chồi ở nấm men ........................................................ 19 Hình 2.18. Nảy chồi ở nấm men .................................................................................................... 19 Hình 2.19. Khuẩn lạc của nấm mốc phát triển trên đĩa Petri ......................................................... 20 Hình 2.20. Sợi nấm có vách ngăn- Aspergillus ............................................................................. 21 Hình 2.21. Sợi nấm không có vách ngăn- Murco .......................................................................... 21 Hình 2.22. Hình thái của nấm mốc không có vách ngăn và có vách ngăn .................................... 21 Hình 2.23. Bào tử nang ở nấm mốc Rhyzopus sp. ........................................................................ 22 Hình 2.24. Hình thái các bảo tử vô tính ở nấm mốc ...................................................................... 23 Hình 2.25. Quá trình hình thành bào tử tiếp hợp ở nấm mốc Rhyzopus sp. ................................. 23 Hình 3.1. Cơ chế khuếch tán thụ động .......................................................................................... 37 Hình 3.2. Sự vận chuyển thụ động nhờ enzyme permease ............................................................ 37 Hình 3.3. Sự vận chuyển chủ động nhờ enzyme permease ........................................................... 37 Hình 3.4. Sự thẩm thấu của nước qua kênh protein ...................................................................... 38 Hình 3.5. Cơ chế vận chuyển nhóm .............................................................................................. 39 Hình 3.6. Tóm tắt các quá trình lên men của vi sinh vật ............................................................... 44 Hình 3.7. Đường cong sinh trưởng vi khuẩn trong ĐK nuôi cấy tĩnh ........................................... 56 Hình 3.8. Đường cong sinh trưởng kép của vi sinh vật ................................................................. 58 Hình 3.9. Đường cong sinh trưởng của vi sinh vật trong điều kiện nuôi cấy liên tục ................... 59 Hình 5.1. So sánh giữa kích thước virus và vi khuẩn .................................................................... 79 Hình 1. Kính hiển vi quang học ................................................................................................... 104 ix Hình 2. Phương pháp giọt ép ....................................................................................................... 107 Hình 3. Phương pháp làm tiêu bản giọt treo ................................................................................ 107 Hình 4. Làm tiêu bản quan sát vi sinh vật chết............................................................................ 108 Hình 5. Làm tiêu bản máu ........................................................................................................... 109 Hình 6. Phương pháp nhuộm đơn ................................................................................................ 110 Hình 7. Phương pháp nhuộm Gram ............................................................................................. 111 Hình 8. Vi khuẩn Staphylococcus aureus (Gram dương) ............................................................ 111 Hình 9. Vi khuẩn E. coli (Gram âm) ........................................................................................... 111 Hình 10. Hồng cầu gà .................................................................................................................. 112 Hình 11. Bộ dụng cụ để lấy máu chế môi trường thạch máu ...................................................... 116 Hình 12. Phương pháp ria cấy 4 lần ............................................................................................ 118 Hình 13. Nuôi cấy trên đĩa thạch chia làm 2 hoặc 4 phần ........................................................... 118 Hình 14. Cấy vào môi trường lỏng .............................................................................................. 119 Hình 15. Cấy chuyển sang môi trường thạch nghiêng ................................................................ 120 Hình 16. Pha loãng mẫu theo cơ số 10 ........................................................................................ 121 Hình 17. Máy đếm khuẩn lạc điện tử (nguồn: http://www.boeco.co.uk) .................................... 122 Hình 18. Phản ứng lên men đường .............................................................................................. 123 Hình 19. Phản ứng sinh H2S trong môi trường TSI (https://microbesinfo.com) ........................ 124 Hình 20. Phản ứng sinh H2S trong môi trường peptone, giấy chì chuyển màu đen (ống 1 đối chứng, ống 2 E. coli và ống 3 Salmonella) (nguồn: https://ridacom.com) ............................ 124 Hình 21. Phản ứng sinh Indol trong ống nghiệm ........................................................................ 125 Phần A. NỘI DUNG HỌC PHẦN Chương 1. ĐỐI TƯỢNG VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT 1.1. KHÁI NIỆM VỀ VI SINH VẬT Vi sinh vật (Microganism) là thuật ngữ miêu tả tất cả các loài sinh vật vô cùng nhỏ bé, mắt thường không nhìn thấy được, chỉ có thể quan sát được bằng kính hiển vi hoặc kính hiển vi điện tử. Vi sinh vật học (Mycrobiology) là khoa học nghiên cứu về cấu tạo, hình thái, sinh trưởng và phát triển của vi sinh vật trong những điều kiện ngoại cảnh nhất định. Vi sinh vật đại cương (General microbiology) là môn học nghiên cứu về những qui luật chung nhất về: hình thái sinh lý, di truyền, nuôi cấy, phân loại, nghiên cứu các kĩ thuật, các phương pháp nghiên cứu vi sinh vật. Vi sinh vật bao gồm nhiều nhóm khác nhau: vi khuẩn, xạ khuẩn, vi khuẩn lam, vi nấm (nấm mốc, nấm men), virus, vi tảo. 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA VI SINH VẬT HỌC 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu Vi sinh vật học đại cương, nghiên cứu những quy luật chung nhất của vi sinh vật về hình thái, cấu trúc tế bào, hoạt động sinh lý, hóa học, di truyền, phân loại và mối quan hệ qua lại của nó với môi trường tự nhiên và đời sống con người. Đây chính là môn học Vi sinh vật đại cương. Vi sinh vật đã hình thành lên các chuyên khoa như: vi khuẩn học (Bacteriology), Nấm học (Mycology), Virus học (Virology) và tảo học (Algology). Việc phân chia các lĩnh vực còn có thể dựa vào phương hướng ứng dụng. Do đó hiện nay nay còn có các ngành vi sinh vật chủ yếu như: vi sinh vật y học, vi sinh vật thú y, vi sinh vật chăn nuôi, vi sinh vật công nghiệp, vi sinh vật nông nghiệp, vi sinh vật thực phẩm… được hình thành để nghiên cứu tác động của vi sinh vật đến nhiều mặt trong hoạt động đời sống con người. 1.2.2. Nhiệm vụ của vi sinh vật học đại cương Nghiên cứu các đặc điểm cơ bản về hình thái, cấu tạo, di truyền, hoạt động sinh lý hóa học, ... của các nhóm vi sinh vật. Nghiên cứ sự phân bố của vi sinh vật trong tự nhiên và mối quan hệ giữa chúng với môi trường và các sinh vật khác. Nghiên cứu các biện pháp thích hợp để có thể sử dụng một cách có hiệu quả nhất vi sinh vật có lợi cũng như các biện pháp tích cực nhằm ngăn ngừa các vi sinh vật có hại trong mọi hoạt động của đời sống con người. 1.3. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT HỌC Căn cứ vào quá trình phát triển có thể chia vi sinh vật học ra làm 4 giai đoạn phát triển. 1.3.1. Giai đoạn trước khi phát minh ra kính hiển vi Từ thời thượng cổ người ta đã biết ủ phân, trồng xen cây họ đậu với cây trồng khác, ủ men, nấu rượu,... nhưng chưa giải thích được bản chất của các biện pháp.Trong quá trình định canh con người đã thấy được tác hại của bệnh cây. Đối với bệnh ''rỉ sắt'' ở thời Aristote người ta xem như là do tạo hóa gây ra. Ở Hy Lạp bấy giờ người ta cho rằng cây bị bệnh là do đất xấu, phân xấu, gây ra khí hậu không ôn hoà nhưng chủ yếu là do trời đất. Trong các tài liệu ''Giáp cốt'' của Trung Quốc cách đây 4000 năm đã thấy đề cập đến kỹ thuật nấu rượu. Người ta nhận thấy trong quá trình lên men rượu có sự tham gia của mốc vàng, như vậy vi sinh vật đã được ứng dụng vào sản xuất, phục vụ cuộc sống từ rất lâu, nhưng người ta chưa hiểu được bản chất của vi sinh vật, mãi đến khi kính hiển vi quang học ra đời, những hiểu biết về vi sinh vật dần dần được phát triển, mở ra trước mắt nhân loại một thế giới mới, thế giới của những vi sinh vật vô cùng nhỏ bé nhưng vô cùng phong phú. 1.3.2. Giai đoạn phát minh ra kính hiển vi Leewenhoek là người đầu tiên phát hiện ra vi sinh vật nhờ phát minh ra kính hiển vi. Phát minh của Leewenhoek củng cố quan niệm về khả năng tự hình thành của vi sinh vật. Thời gian này người ta cho rằng sinh vật quan sát được là từ các vật vô sinh, thịt, cá sinh ra dòi và sau đó người ta cho ra đời thuyết tự sinh (hay thuyết ngẫu sinh). Hình 1.1. Anton Van Leeuwenhoek (1632-1723) và kính hiển vi tự chế của ông 1.3.3. Giai đoạn hình thành và phát triển vi sinh vật học Đây là giai đoạn bùng nổ các nghiên cứu về vi sinh vật, kéo dài trong 60 năm (từ 1857-
Câu 14 và được coi là Kỷ nguyên vàng của vi sinh vật. Nhiều lĩnh vực nghiên cứu về vi sinh vật được thành lập và trở thành cơ sở cho ngành vi sinh vật hiện đại. Đóng góp cho sự phát triển của vi sinh vật ở giai đoạn này phải kể đến công trình nghiên cứu của một số nhà bác học như: a) Louis Pasteur b) Robert Koch c) Mechnikove I.I (1885-1916) d) Juliyes Richard Petri e) Ivanopxki (1892) và Beijerrinck (1896)
Câu 15 Đối tượng, nhiệm vụ của vi sinh vật học đại cương là gì?
Câu 16 Trình bày các đặc điểm chính về các giai đoạn phát triển của vi sinh vật học?
Câu 17 Thuyết tự sinh là gì? Cho biết ý nghĩa của thí nghiệm bình cổ ngỗng của Louis Pasteur?
Câu 18 Vai trò của vi sinh vật trong tự nhiên và đời sống con người như thế nào? TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt
Câu 19 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đình Quyến, Pham Văn Ty (1997). Vi sinh vật học. NXB Giáo dục
Câu 20 Nguyễn Tuyết Lê, Nguyễn Hoàng Thịnh (2017). Giáo trình Vi sinh vật đại cương (Dành cho sinh viên ngành Chăn nuôi). NXB Đại học Nông nghiệp. Tài liệu tiếng Anh
Câu 21 Aneja K.R., Jain P. (2009). A text book of basic and Appliped Microbilology. New Age International Pvt Ltd Publishers.
Câu 22 Hillis M. D; Sadava D. E; Heller H.C; Price V.M. (2012). Principles of life, Publisher: Sunderland, MA: Sinauer Associates; Gordonsville, VA: W. Freeman, 2012. Part 4,19.
Câu 23 Gerard J. Tortora, Berdell R. Funke and Christine L. Case (2019). Microbiology: An introduction. 13nth edn. Boston : Pearson, [2019] | Includes bibliographical references and index.
Câu 24 https://bktt.vn/Louis_Pasteur Chương 2. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, CẤU TẠO CỦA MỘT SỐ NHÓM VI SINH VẬT 2.1. VI KHUẨN Vi khuẩn (Bacteria) là những vi sinh vật mà cơ thể chỉ gồm một tế bào, chúng có hình dạng và kích thước thay đổi tùy theo từng loại, chiều dài khoảng 1-10 m chiều ngang khoảng 0,2 - 10 m. Vi khuẩn có hình thái riêng, đặc tính sinh vật học riêng. Cấu tạo chưa hoàn chỉnh (chưa có nhân thật) một số có khả năng gây bệnh cho người, động vật, và thực vật, một số có khả năng tiết kháng sinh (Bacillus subtillis) đa số sống hoại sinh trong tự nhiên. Có thể nuôi cấy vi khuẩn trong các môi trường nhân tạo và quan sát được hình thái của chúng dưới kính hiển vi quang học thông thường. 2.1.1. Đặc điểm hình thái của vi khuẩn Vi khuẩn có hình thái nhất định, hình thái này do màng vi khuẩn quyết định. Dựa vào hình thái bên ngoài của vi khuẩn, người ta chia vi khuẩn ra làm 5 loại hình thái khác nhau: cầu khuẩn, trực khuẩn, cầu trực khuẩn, phẩy khuẩn, xoắn khuẩn. Hình 2.1. Các loại hình thái của vi khuẩn 2.1.1.1. Cầu khuẩn (Coccus) Cầu khuẩn là nhóm vi khuẩn phần lớn có hình cầu nhưng có thể có hình bầu dục, hình ngọn nến. Đường kính của vi khuẩn thay đổi trong khoảng 0,5 - 1m. Tùy theo lối phân chia, tùy vị trí của mặt phẳng phân cắt và đặc tính rời nhau hoặc dính lại với nhau sau khi phân cắt mà cầu khuẩn lại chia thành các giống sau:
a) Vi cầu khuẩn (Micrococcus/Monococcus)
b) Song cầu khuẩn (Diplococcus)
c) Tứ cầu khuẩn (Tetracoccus)
d) Bát cầu khuẩn (Sarcina)
e) Liên cầu khuẩn (Streptococcus)
f) Tụ cầu khuẩn (Staphylococcus)
a) Bacillus
b) Clostridium
c) Bacterium
d) Corynebacterium
a) Borrelia
b) Treponema
c) Leptospira
a) Giáp mô (vỏ nhầy-capsule)
b) Nha bào (nội bào tử)
c) Lông/ Tiên mao (Flagella)
d) Khuẩn mao/ Nhung mao (Pili)
Câu 25 Trình bày hình thái, cấu tạo, sinh sản của các nhóm vi sinh vật?
Câu 26 Cho biết đặc điểm cấu tạo nào giúp vi khuẩn đề kháng cao và tồn tại lâu trong điều kiện sống bất lợi?
Câu 27 Trình bày vai trò của xạ khuẩn, nấm mốc, nấm men? TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt
Câu 28 Hoàng Hải và Dư Ngọc Thành (2016). Giáo trình Vi sinh vật đại cương. Nhà xuất bản Nông nghiệp.
Câu 29 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đình Quyến và Phan Văn Ty (1997). Vi sinh vật học. Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội.
Câu 30 Nguyễn Thị Tuyết Lê và Nguyễn Hoàng Thịnh (2017). Giáo trình Vi sinh vật đại cương (Dùng cho sinh viên ngành Chăn nuôi, theo định hướng nghề nghiệp). Nhà Xuất bản Đại học Nông nghiệp. Tài liệu tiếng Anh
Câu 31 Aneja K.R., Jain P. (2009). A text book of basic and Appliped Microbilology. New Age International Pvt Ltd Publishers.
Câu 32 Gerard J. Tortora, Berdell R. Funke and Christine L. Case (2019). Microbiology: An introduction. 13nth edn. Boston: Pearson, [2019] | Includes bibliographical references and index. CHƯƠNG 3. SINH LÝ HỌC VI SINH VẬT Mục tiêu: Sinh viên cần nắm được thành phần hóa học của tế bào vi khuẩn, các chất dinh dưỡng cần thiết cho tế bào vi khuẩn sinh trưởng và phát triển; một số quá trình lên men, các phản ứng sinh hóa xảy ra trong tế bào, phương thức vận chuyển chất dinh dưỡng và các phương pháp xác định số lượng vi khuẩn. 3.1. DINH DƯỠNG Ở VI SINH VẬT 3.1.1. Thành phần hóa học tế bào vi khuẩn Chất dinh dưỡng đối với vi sinh vật, là bất kỳ chất nào được vi sinh vật hấp thụ từ môi trường xung quanh và được chúng sử dụng làm nguyên liệu cho quá trình sinh tổng hợp và tạo ra các thành phần của tế bào hoặc để cung cấp cho các quá trình trao đổi năng lượng. Quá trình hấp thụ các chất dinh dưỡng để thỏa mãn mọi nhu cầu sinh trưởng và phát triển được gọi là quá trình dinh dưỡng. Hiểu biết về quá trình dinh dưỡng là cơ sở tất yếu để có thể nghiên cứu, ứng dụng hoặc ức chế vi sinh vật. Không phải mọi thành phần của môi trường nuôi cấy vi sinh vật đều được xem là chất dinh dưỡng. Một số chất rất cần thiết cho vi sinh vật nhưng chỉ làm nhiệm vụ bảo đảm các điều kiện về thế oxi hóa khử, pH, áp suất thẩm thấu, cân bằng ion,... Chất dinh dưỡng phải là các chất có tham gia vào các quá trình trao đổi chất nội bào. Thành phần hóa học của tế bào vi sinh vật quyết định nhu cầu dinh dưỡng của chúng. Thành phần hóa học của tế bào vi sinh vật gồm có nước (nước tự do và nước liên kết) và vật chất khô (muối khoáng và hợp chất hữu cơ). Lượng chứa của các nguyên tố trong vi sinh vật khác nhau là không giống nhau. Các điều kiện nuôi cấy vi sinh vật khác nhau, các giai đoạn khác nhau, lượng chứa các nguyên tố trong cùng một loài vi sinh vật cũng không giống nhau. 3.1.1.1. Nước Nước là thành phần không thể thiếu được đối với cơ thể sống. Nước chiếm khoảng 70-90% khối lượng cơ thể vi sinh vật. Tất cả các phản ứng xảy ra trong tế bào vi sinh vật đều đòi hỏi có sự tồn tại của nước. Trong vi khuẩn lượng chứa nước thường là 70-85%, nấm sợi 85-90%. Từ thời cổ xưa người ta đã biết sấy khô các loại thực phẩm để đình chỉ sự phát triển của vi sinh vật. Việc dùng muối hoặc đường để bảo quản thực phẩm chẳng qua cũng tạo ra sự khô cạn về sinh lý không thích hợp cho sự phát triển của vi sinh vật. Nước trong tế bào thường tồn tại ở hai trạng thái khác nhau: nước tự do và nước liên kết. Nước tự do là nước không tham gia vào cấu trúc các hợp chất hóa học của tế bào nên nó dễ bay hơi khi sấy khô. Nước liên kết là nước tham gia vào cấu tạo các hợp chất hữu cơ trong tế bào, nước liên kết khó tách ra khi sấy. Yêu cầu của vi sinh vật đối với nước được biểu thị một cách định lượng bằng độ hoạt động của nước trong môi trường ký hiệu aw. Độ hoạt động của nước hay độ hoạt động của thủy phần môi trường được xác định: aw= P/Po Ở đây P là áp lực hơi nước của dung dịch, còn Po là áp lực hơi của nước nguyên chất, dung dịch có nồng độ càng cao thì P càng nhỏ. Nước nguyên chất có aw=1, nước biển có aw=0,98, máu người aw=0,995, cá muối có aw= 0,75. Mỗi vi sinh vật thường có một aw tối thích và một aw tối thiểu, một số vi sinh vật có thể phát triển được trong môi trường có áp suất thẩm thấu cao người ta gọi chúng là các vi sinh vật chịu áp lực cao. Chẳng hạn aw có thể chấp nhận được của Saccharoces rouxii là 0,85, Halococcus là 0,75. Khả năng chịu khô hạn của nấm cao hơn so với các vi sinh vật khác. Phần nước có thể tham gia vào các quá trình trao đổi chất của vi sinh vật được gọi là nước tự do. Phần lớn nước trong vi sinh vật tồn tại dưới dạng nước tự do. Nước kết hợp là nước liên kết với các hợp chất hữu cơ cao phân tử trong tế bào (L, P, hydrate carbon,...), nước liên kết mất khả năng hòa tan và lưu động. 3.1.1.2. Vật chất khô a) Muối khoáng b) Chất hữu cơ a) Hô hấp hiếu khí b) Năng lượng hóa học a) Phân giải cellulose b) Sự phân giải tinh bột a) Quá trình amon hóa protein b) Quá trình amon hóa urea c) Quá trình amon hóa uric d) Quá trình Nitrat hóa e) Quá trình phản Nitrat hóa a) Sinh tổng hợp acid amine b) Quá trình cố định N2
🔗 Nối từng mục ở Cột A với lựa chọn phù hợp ở Cột B:
Câu 33 Vi khuẩn này được xếp vào một chi riêng là chi Rhizobiu. Đến nay đã tìm được khoảng 11.000 loài. Trong đó đã chứng minh được là 1200 loài có khả năng tạo thành nốt sần và 133 loài không có khả năng tạo nốt sần. Các vi khuẩn này có đặc điểm: - Khi còn non có khả năng di động nhờ tiên mao, là những tế bào hình que, khả năng bắt màu đồng đều. Khi già trở nên bất động, lúc này tế bào trở nên bắt màu từng đoạn. Thường sử dụng thuốc nhuộm anilin để nhuộm màu. - Trong môi trường đặc khuẩn lạc trơn, bóng nhầy, vô màu - Có khả năng đồng hóa nhiều nguồn C, nhiều aminoacid, pepton. - Có khả năng phát triển trong môi trường nghèo Nitơ. - Thuộc loại hiếu khí, không tạo bào tử - pHopt = 6,5 – 7,5 ; toopt = 24 – 26oC Trong nốt sần và trong môi trường nhân tạo thường gặp những tế bào gọi là thể giả khuẩn. Những thể giả khuẩn này có kích thước lớn hơn so với các tế bào bình thường và thường phân nhánh. Các thể giả khuẩn chứa nhiều glicogen, volutin, lipoprotein hơn. Vi khuẩn nốt sần được chia làm hai nhóm: - Nhóm mọc nhanh. Thuộc chi Rhizobium. Thường có ở đậu hòa lan, đậu cove,.. - Nhóm mọc chậm. Thuộc chi Bradyrhizobium. Thường có ở đâu tương, lạc, đậu đũa,.. Mỗi loại vi khuẩn nốt sần chỉ có khả năng xâm nhiễm một loại cây nhất định Sự phân lập hai chi của vi khuẩn nốt sần: - Sử dụng môi trường agar, yeast extract, manitol. - Sau 3 – 5 ngày khuẩn lạc có đường kính 2 – 4mm xuất hiện khuẩn lạc thuộc chi Rhizobium. - Sau 5 – 7 ngày khuẩn lạc có đường kính 1mm xuất hiện khuẩn lạc thuộc chi Bradyrhizobium. Cây họ đậu thường tiết ra các chất kích thích sự phát triển của vi khuẩn nốt sần tương ứng xung quanh rễ. Vi khuẩn nốt sần xâm nhập vào rễ cây họ đậu thông qua các lông hút hoặc các vết thường ở vỏ rễ. Dưới ảnh hưởng của vi khuẩn nốt sần, rễ cây tiết ra enzym poligalacturonase có tác dụng phân hủy lông hút, giúp vi khuẩn có điều kiện xâm nhập vào rễ. Sau đó các vi khuẩn này sẽ kích thích các tế bào thực vật khiến chúng phân chia thành nhiều tế bào mới. Các vi khuẩn cũng phát triển nhiều lên, rồi hình thành thể giả khuẩn. Trong tế bào thực vật bắt đầu xuất hiện leghemoglobin và tăng số lượng riboxom. Lúc này màu hồng xuất hiện. * Vi khuẩn hiếu khí sống tự do (Azotobacter, Bejerinckia) Vào năm 1901 M.W.Beijerinck phân lập được Azotobacter. Một số chủng của loại vi khuẩn này có khả năng đồng hóa nhiều nguồn C để cố định thành nitơ. Azotobacter thuộc loại hiếu khí, nhưng vẫn phát triển được trong môi trường kỵ khí. Phát triển thuận lợi ở môi trường có độ ẩm cao, nhiệt độ khoảng: 26 – 300C. Azotobater có tác dụng làm tăng lượng nitơ cho cây trồng. Thông thường cứ 1g chất cung cấp năng lượng sẽ đồng hóa được khoảng 10 – 15mg nitơ phân tử. Beijerinckia có khả năng chịu chua cao hơn Azotobacter. Tế bào có hình dạng thay đổi. Khả năng đồng hóa muối amoni, muối nitrat, acid amin tốt hơn so với đồng hóa nitơ phân tử. Cả hai loại vi khuẩn này, ngoài tính năng cố định nitơ phân tử còn tạo ra nhiều chất có khả năng kích thích sinh trưởng đối với cây trồng. * Vi khuẩn kỵ khí sống tự do Clostridium Có khả năng đồng hóa các monosaccharid, disaccharid, một số polysaccharid, một số loại hợp chất chứa cacbon. Chịu được độ chua cao hơn so với Azotobacter. Có khả năng tạo bào tử, bào tử này có tính đề kháng cao đối với nhiệt độ và sự khô hạn. Khả năng cố định nitơ phụ thuộc nhiều vào điều kiện nuôi cấy. Tảo lam sống tự do và tảo lam cộng sinh trong bèo hoa dâu
Câu 34 Thành phần hóa học chính tham gia cấu trúc tế bào vi khuẩn.
Câu 35 Các phương thức vận chuyển chất dinh dưỡng xảy ra trong tế bào vi khuẩn.
Câu 36 Phương pháp đếm số lượng tế bào vi khuẩn bằng phương pháp đếm trực tiếp (thông qua buồng đếm hồng cầu)
Câu 37 Đếm số tế bào vi khuẩn thông qua phương pháp Breed
Câu 38 Đếm số lượng tế bào vi khuẩn bằng phương pháp đếm gián tiếp (phương pháp pha loãng)
Câu 39 Vẽ và giải thích đồ thị phát triển của vi khuẩn trong điều kiện nuôi cấy tĩnh hệ thống kín.
Câu 40 Giải thích sự phát triển của vi khuẩn trong điều kiện nuôi cấy liên tục. Tài liệu tham khảo:
Câu 41 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đình Quyến, Phạm Văn Ty (2000). Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội.
Câu 42 Lê Thành Hòa (2004). Sinh học phân tử: Nguyên lý ứng dụng. Viện công nghệ sinh học.
Câu 43 Hoàng Trọng Phán, Trương Thị Bích Phượng (2008). Di truyền học Vi sinh vật và ứng dụng. Nhà xuất bản Đại học Huế
Câu 44 Biền Văn Minh, Phạm Văn Ty, Kiều Hữu ảnh, Phạm Hồng Sơn, Phạm Ngọc Lan, Nguyễn Thị Thu Thủy (2006). Giáo trình vi sinh vật học. Nhà xuất bản Đại học Huế.
Câu 45 Nguyễn Như Thanh, Nguyễn Đường, Nguyễn Khắc Tuấn, Nguyễn Thị Bích Lộc, Nguyễn Bá Hiên (2004). Vi sinh vật học đại cương. Nhà xuất bản Nông nghiệp.
Câu 46 Vũ Thị Minh Đức (2001). Thực tập vi sinh vật học. Nhà xuất bản Đại Học Quốc Gia Hà Nội.
Câu 47 Phạm Thành Hổ (2002). Sinh học đại cương. Nhã xuất bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. CHƯƠNG 4. DI TRUYỀN HỌC VI SINH VẬT Mục tiêu: Sinh viên cần nắm được các khái niệm, cơ chế, điều kiện để xảy ra hiện tượng biến nạp, tải nạp và giao nạp trong nghiên cứu di truyền vi khuẩn. Về đặc tính di truyền và biến dị ở vi khuẩn người học cần nắm vững hiện tượng biến dị về hình thái, màu sắc, kích thước khuẩn lạc. Nguyên nhân và biểu hiện đột biến ở vi khuẩn. Ứng dụng của di truyền học vi sinh vật. 4.1. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA DI TRUYỀN VI KHUẨN Di truyền: là đặc tính chung của mọi sinh vật, giữ lại và truyền cho con cháu những đặc điểm về cấu tạo và phát triển của tổ tiên. Biến dị: là đặc tính chung của mọi sinh vật, có thể mang những sự khác biệt về nhiều chi tiết so với bố mẹ của chúng và với các cá thể khác cùng loài. Đối tượng nghiên cứu của di truyền học không phải chỉ hiện tượng di truyền mà cả biến dị. Tính biến dị có vẻ như một đặc tính độc lập với tính di truyền nhưng thực ra, sự khác biệt giữa các cá thể trong cùng một loài trong nhiều trường hợp đều liên quan đến những biến đổi cơ sở vật chất di truyền của sinh vật. Ở vi sinh vật, biến dị thể hiện ở mức độ lớn hơn sinh vật bậc cao, nhờ số các cá thể trong một quần thể lớn, sinh sản đồng loạt, giai đoạn sinh dưỡng ngắn, tần số đột biến và tần số tái tổ hợp cao và có khả năng trao đổi di truyền ngoài loài. Dù cơ chế xuất hiện biến dị và di truyền như thế nào đi nữa, ở phần lớn trường hợp đều tạo ra một sự thích ứng tốt nhất với điều kiện ngoại cảnh. Người ta phân biến dị làm hai loại, biến dị kiểu gen và biến dị kiểu hình. Biến dị kiểu hình: là sự thích ứng của toàn bộ một quần thể có cùng một kiểu gen. Hiệu quả của sự biến dị này là sự hoạt động của các gen, lệ thuộc vào những điều kiện cụ thể của ngoại cảnh. Sự biến dị này, có thể đảo ngược lại, không bền và không có tính di truyền. Biến dị kiểu gen hay đột biến: là sự thay đổi đột ngột một tính chất, mà tính chất này có thể di truyền được. Giữa một quần thể đồng nhất, người ta thấy xuất hiện bất thường biến chủng, nghĩa là một cá thể khác, có thể di truyền cho thế hệ sau tính chất khác với type bình thường. Toàn bộ các thế hệ sau, sinh ra từ một cá thể độc nhất hình thành một chủng mới. 4.2. NHÂN TỐ DI TRUYỀN CỦA VI KHUẨN 4.2.1. ADN nhiễm sắc thể, ARN và protein Cũng như các sinh vật khác, mỗi vi sinh vật đều giống tổ tiên ở hầu hết các đặc điểm qua nhiều thế hệ. Đơn vị thông tin di truyền là gen. Gen là một đoạn ADN đảm nhiệm một chức năng nhất định trong quá trình truyền thông tin di truyền. Ở vi khuẩn, thông tin di truyền nằm trong ADN, còn một số loại virus, thông tin di truyền nằm trong ARN. Phần lớn gen nằm trong nhân tế bào, nhưng cũng gặp những gen nằm ngoài nhiễm sắc thể như Plasmid (Plasmid F, Plasmid R,...). Mọi sinh vật, trừ một số virus, dòng thông tin di truyền từ nhiễm sắc thể đến tế bào chất diễn ra như sau: ADN → ARN → Protein Bản chất của hiện tượng di truyền là ADN hoặc ARN có khả năng tự nhân lên, quá trình này được gọi là quá trình tự sao chép. Sau đó ADN được dùng để làm khuôn tổng hợp ARN trong quá trình phiên mã. Một số loại virus thông tin di truyền nằm trong ARN vì vậy để có thể lắp genom của bản thân vào NST của tế bào chủ, virus phải tổng hợp ra ADN trung gian từ sợi khuôn ARN. Quá trình này được gọi là quá trình phiên mã ngược, cuối cùng, sinh tổng hợp protein diễn ra trên phức hợp bao gồm sợi mARN, ribosom. 4.2.1.1. Sao chép (tự sao) Là quá trình tổng hợp vật chất di truyền (ADN ở các vi sinh vật hoặc ARN của một số virus). Về cơ bản quá trình sao chép ADN ở mọi tế bào vi sinh vật giống nhau. Nhưng quá trình này được nghiên cứu chi tiết nhất ở vi khuẩn E. coli. Gen của vi khuẩn E. coli là một sợi ADN kép, đóng vòng kín. Sao chép bắt đầu ở một gốc (Oric) và diễn ra liên tục cho đến kết thúc. Một đơn vị chất di truyền có khả năng tự sao chép từ đầu đến cuối như vậy gọi là một replicon. Sau khi một số protein nhận ra điểm gốc Oric, hai sợi ADN sẽ tách ra thành hai chạc sao chép, ở đây ADN được tổng hợp theo hai hướng đối nhau. Sao chép ở E. coli diễn ra như sau: - Một số protein nhận ra gốc Oric và cởi xoắn ở đây - Hai phân tử helicase gắn vào hai đoạn sợi đơn và tiếp tục cởi xoắn - Các protein liên kết sợi đơn (SSB) tiếp với hai đoạn sợi đơn sau helicase - Trên sợi khuôn 3/-5/ primase tổng hợp một ngòi duy nhất, sau đó pol-III lắp tiếp các nucleotid vào đầu 3/-OH của ngòi. Sợi con được sao chép liên tục và được gọi là sợi dẫn đầu. - Trên sợi khuôn đối diện, primase phải tổng hợp nhiều ngòi, pol-III lắp tiếp các nucleotit vào đầu 3/-OH của mỗi ngòi lại tạo thành các đoạn ADN khoảng 1000-2000 nucleotit gọi là đoạn Okazaki. - Pol-I cắt bỏ ngòi đồng thời sao chép bổ sung các đoạn Okazaki đứng sau. - Enzyme ligase ''hàn'' các chỗ hỗng giữa các đoạn Okazaki. Như vậy sợi con được tạo thành trên sợi khuôn 5/-3/ được sao chép theo kiểu gián đoạn và được gọi là sợi muộn. 4.2.1.2. Phiên mã Quá trình phiên mã cũng diễn ra theo hướng 5/- 3/. Ở E. coli enzyme xúc tác cho quá trình phiên mã cả ba loại ARN là ARN- polymerase và gồm có 5 chuỗi peptide: 2; ; /;  (xích ma), 4 chuỗi đầu gắn chặt với nhau (2/) và đều có hoạt tính polymerase gọi là enzyme tối thiểu. Chuỗi  gắn lỏng lẻo vào enzyme tối thiểu, hướng dẫn enzyme này gắn chặt và chính xác vào vị trí mở đầu của mỗi gen (promotor). Khác với sao chép, phiên mã chỉ diễn ra trên một sợi, thậm chí trên từng đoạn của sợi khuôn ADN. Hơn nữa ARN-polymerase không cần ngòi và cũng không có hoạt tính nuclease. Phiên mã ở E. coli diễn ra như sau: - Nhờ sợi ''dẫn đường'' của yếu tố  (xích ma) ARN-polymerase gắn vào vị trí promoto trên sợi khuôn ADN và cởi xoắn ở đây. - Phiên mã bắt đầu. Nucleotit thứ nhất bao giờ cũng là ATP hoặc GTP gắn vào chuỗi . - Sau khi phiên mã được khoảng 12 nucleotit,  tách khỏi phức hợp để lại liên kết với một enzyme tối thiểu khác. - Khi sắp phiên mã xong, một gen ARN-polymerase sẽ gặp một trong hai tín hiệu kết thúc sau đây: + Tín hiệu mạnh: không cần yếu tố protein bổ sung nào và cấu tạo dạng cặp tóc. + Tín hiệu yếu: cũng có cấu trúc dạng cặp tóc nhưng thiếu đoạn oligo (U) và cần yếu tố protein Rho; Rho nhận ra và gắn vào đoạn ARN sợi đơn, thủy phân ATP rồi di động đến và tách và tách ARN khỏi phức hợp. Sự mở đầu phiên mã ở E. coli, bị kìm hãm bởi chất kháng sinh rifamixin do chất này liên kết cạnh tranh vào vị trí gắn nucleotit đầu tiên trên chuỗi . Đáng chú ý là ngoài chức năng trong phiên mã, yếu tố  còn có vai trò trong điều hòa hoạt động của gen. Chẳng hạn, ở E. coli, yếu tố 70 (do có trọng lượng là 70000 kDa) làm nhiệm vụ hướng dẫn việc phiên mã các gen trong điều kiện bình thường. Tuy nhiên trong điều kiện bị sốc nhiệt (tăng nhiệt độ nuôi từ 37-420C) tế bào tổng hợp một yếu tố  mới 32 (32000kDa)- liên kết với enzyme tối thiểu bình thường (2/32) và hướng dẫn enzyme này gắn vào promoto của các gen sốc nhiệt. Kết quả là 17 protein sốc nhiệt HSP (heart shock protein) đã được tạo thành, các protein này có thể có chức năng bảo vệ các enzyme chống lại sự biến tính bởi nhiệt. Sự tạo thành bào tử ở vi khuẩn Bacillus subtillis khi cạn chất dinh dưỡng cũng được coi là biều hiện của một sự sốc khác. Trong điều kiện như vậy Bacillus subtillis tổng hợp một yếu tố  mới có vai trò trong việc tạo thành nội bào tử. Ở các tế bào nhân thật kể cả các vi sinh vật, tồn tại 4 ARN-polymerase : pol. I gặp trong hạch nhân (tổng hợp các rARN lớn), pol. II gặp trong dịch nhân và tổng hợp tiền tARN, pol. III gặp trong dịch nhân và tổng hợp tARN và một số ARN nhỏ khác. Ty thể chứa ARN-polymerase riêng. 4.2.1.3. Dịch mã Cũng như sao chép và phiên mã, dịch mã về cơ bản diễn ra ở mọi tế bào giống nhau nhưng được nghiên cứu kỹ nhất ở E. coli. Tham gia vào quá trình này có ba thành phần chính: Ribosom, mARN, tARN. Ở E. coli (và các bào quan như ty thể, lục lạp) ribosom thuộc loại 70S, có thể phân li thuận nghịch thành hai hạt nhỏ 30S, 50S. Hạt 50S chứa 34 protein và hai loại rARN (23S và 5S), hạt 30S chứa 21 protein và một loại rARN (16S). Trên ribosom có hai vị trí gắn tARN: vị trí A gắn acid amine-tARN và vị trí P gắn vào peptidil-tARN. ARN chỉ gồm 70-90 nucleotit, chứa nhiều base cải biến (dihydro, pseudotioridin,...), có cấu trúc lá chẻ ba với cuống và 3 thùy, lần lượt được gọi là DHU (Dihydro Uridin), AC (Anticodon) và TX. Vì acid amine mở đầu bao giờ cũng là metionin nên tế bào cần hai loại tARN: một vận chuyển Met mở đầu chuỗi và một vận chuyển Met ở giữa chuỗi. Met mở đầu chuỗi , sau khi gắn với tARN, phải được focmin hóa (nhờ enzyme transformilase) thành focmin-metionil-tARN. Vì vậy tARN mở đầu dịch mã và tARN chuyển Met vào giữa chuỗi được ký hiệu lần lượt là ARNfMet ARNmMet. Trước khi tham gia vào tổng hợp protein mỗi acid amine phải được hoạt hóa qua hai phản ứng đều do enzyme aa-tARRN-sinterase: - acid amine + ATP → aa AMP + PP - aa AMP + tARN→ aa tARN +AMP Như đã nói ở trên, khác với tế bào nhân thật, mARN ở E. coli không có chóp m7G ở đầu 5' (guanin được methyl hóa ở cacbon số 7) và đuôi poly A (có khoảng 100-200 base adenin) ở đuôi 3'. Hơn nữa, trong khi tế bào nhân thật, mARN là monocystron (chỉ đọc mã cho một chuỗi polypeptide) thì ở vi khuẩn, kể cả E. coli, mARN là polcystron (đọc mã lớn hơn 1 chuỗi polypeptide). Điều đáng chú ý là ở vi khuẩn ở mARN thường không gặp ở dạng nguyên vẹn, vì ngay khi đang còn phiên mã trên sợi khuôn ADN, các ribosom đã lần lượt gắn vào đầu 5' của mARN để tiến hành tổng hợp protein. Nghĩa là, ở tế bào nhân nguyên thủy, phiên mã và dịch mã diễn ra đồng thời về không gian và thời gian. Có thể chia quá trình dịch mã ra làm ba chặng: mở đầu, kéo dài và kết thúc.
a) Mở đầu
b) Kéo dài
c) Kết thúc
a) Phage độc- chu kỳ dung giải
b) Phage ôn hòa-sự sinh tan
a) Khái niệm
b) Bản chất của đột biến
c) Biểu hiện của đột biến
d) Nguyên nhân gây đột biến
e) Các dạng đột biến thường gặp
f) Hồi biến và sự hoàn tổ
Câu 48 Biến nạp được thực hiện với những điều kiện nào?
Câu 49 Nồng độ ADN ảnh hưởng đến biến nạp như thế nào?
Câu 50 Biến nạp và tải nạp, giống khác nhau ở những điểm nào?
Câu 51 Tải nạp chung và tải nạp chuyên biệt khac nhau và giống nhau ở những điểm nào?
Câu 52 Tế bào F- có thể biến thành F+ và Hfr không? bằng cách nào? TÀI LIỆU THAM KHẢO:
Câu 53 Hoàng Trọng Phán, Trương Thị Bích Phượng (2008). Di truyền học Vi sinh vật và ứng dụng. Nhà xuất bản Đại học Huế
Câu 54 Biền Văn Minh, Phạm Văn Ty, Kiều Hữu ảnh, Phạm Hồng Sơn, Phạm Ngọc Lan, Nguyễn Thị Thu Thủy (2006). Giáo trình vi sinh vật học. Nhà xuất bản Đại học Huế.
Câu 55 Nguyễn Thị Hồng Vân, Bùi Thị Việt Hà (2011). Giáo trình di truyền học sinh vật nhân sơ và virut. Nhà xuất bản Giáo dục.
Câu 56 Nguyễn Như Thanh, Nguyễn Đường, Nguyễn Khắc Tuấn, Nguyễn Thị Bích Lộc, Nguyễn Bá Hiên (2004). Vi sinh vật học đại cương. Nhà xuất bản Nông nghiệp.
Câu 57 Lê Huy Chính, Đinh Hữu Dung, Bùi Khắc Hậu, Lê Hồng Hinh, Lê Thị Oanh, Lê Văn Phủng, Nguyễn Thị Tuyến, Nguyễn Thị Vinh, Nguyễn Vũ Trung (2007). Vi sinh vật y học. Nhà xuất bản Y học. Chương 5. ĐẠI CƯƠNG VỀ VIRUS Mục đích: giúp người học nắm được những kiến thức cơ bản về virus như khái niệm virus, phân biệt được một số dạng hình thái điển hình, các phương pháp nuôi cấy virus, quá trình nhân lên của virus trong tế bào cảm thụ và hiện tượng cản nhiễm. 5.1. KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VIRUS HỌC Năm 1886, A.Mayer (người Đức) lần đầu tiên phát hiện thấy bệnh khảm ở lá cây thuốc là và đã chứng minh đó là một bệnh truyền nhiễm. Năm 1891, người ta vẫn cho rằng vi khuẩn là dạng sống đơn giản nhất của vi sinh vật. Năm 1892, quan điểm này đã thay đổi sau phát minh của nhà sinh lý học người Nga D. I.Ivanoskii. Ông nghiên cứu mầm bệnh khảm ở thuốc lá (bệnh đốm ở cây thuốc lá) và phát
Câu 58 Có kích thước vô cùng nhỏ bé, chỉ từ hàng chục đến hàng trăm nanomet (1ηm = 10-9 m). Muốn quan sát được chúng phải dùng kính hiển vi điện tử.
Câu 59 Không có cấu tạo tế bào
Câu 60 Thành phần hoá học rất đơn giản chỉ bao gồm protein và axit nucleic.
Câu 61 Do cấu trúc đơn giản nên virus không có khả năng sinh sản trong môi trường dinh dưỡng tổng hợp.
Câu 62 Sống kí sinh nội bào bắt buộc do không có TĐC, không có hệ thống các enzym hô hấp và vận chuyển. Nếu tách khỏi tế bào kí chủ, virus không thể tồn tại.
Câu 63 Một số loài virus có khả năng tạo thành tinh thể. 5.3. HÌNH THÁI VÀ KÍCH THƯỚC CỦA VIRUS Virus chưa có cấu tạo tế bào, một virus thành thục, có cấu trúc hoàn chỉnh, có khả năng gây nhiễm được gọi là một hạt virus hay một virion. Virus có nhiều hình dạng khác nhau: 5.3.1. Dạng hình cầu - Bao gồm phần lớn các virus gây bệnh cho người và động vật - Loại này có kích thước trung bình khoảng 108 - 158ηm. Ví dụ: virus cúm, virus quai bị, virus gây bệnh ung thư ở người. 5.3.2. Dạng hình que - Bao gồm các virus gây bệnh cho thực vật - Kích thước: 15 x 250 ηm. Ví dụ: virus gây bệnh đốm thuốc lá, đốm khoai tây 5.3.3. Dạng hình khối - Gồm các virus hình khối đa diện có nhiều cạnh - Kích thước 30 - 358 ηm. Ví dụ: virus đậu, virus Gumboro, virus viêm gan vịt 5.3.4. Dạng đặc biệt - Có hình giống một tế bào sinh dục đực (tinh trùng) - Đặc trưng cho các virus kí sinh trong các tế bào vi khuẩn và được gọi là các thực khuẩn thể hay bacteriophage - Kích thước biến động trong khoảng 47 - 104 х 10 - 225 ηm. Trừ virus đậu mùa có thể quan sát được dưới kính hiển vi quang học còn các loại vius khác đều không quan sát được do kích thước quá nhỏ, nhiều virus có kích thước chỉ ngang hàng với các phân tử. Ví dụ: Phân tử albumin lòng trắng trứng : 10 ηm Virus lở mồm long móng : 10 – 20 ηm Virus viêm não nhật bản B : 22 ηm Virus viêm tuỷ xám : 27 ηm Virus dại : 250 ηm Virus đậu mùa : 260 x 310 ηm Vi khuẩn : 750 ηm Tế bào hồng cầu : 7500 ηm Hình 5.1. So sánh giữa kích thước virus và vi khuẩn 5.4. CẤU TRÚC CỦA VIRUS Virus có cấu trúc rất đơn giản, bất kỳ một virus nào cũng có cấu tạo gồm 2 phần: Vỏ protit và Axit nucleic 5.4.1. Vỏ protit (Capsid) - Là lớp vỏ trực tiếp bao bọc axit nucleic của nhân virus. Có bản chất là protein - Chức năng của lớp vỏ capsid: o Bao quanh axit nucleic tạo ra lớp vỏ bảo vệ nhân o Giữ cho virus có hình thái và kích thước ổn định o Tham gia vào sự hấp phụ của virus lên tế bào cảm thụ o Quyết định tính kháng nguyên đặc hiệu của virus Capxit được cấu tạo bởi các tiểu phần sau: • Đơn vị cấu trúc (Protome) Đó là các phân tử protein có phân tử lượng từ 18.000 - 38.000 dalton . • Đơn vị hình thái (Capxome) - Các đơn vị cấu trúc trên tập hợp lại với nhau thành những đơn vị có phân tử lượng cao hơn được gọi là capxome hay đơn vị hình thái. - Các capxome lại liên kết với nhau tạo thành một cái vỏ protit bao bọc nhân của virus gọi là capsid. Tùy theo kiểu sắp xếp của các capxome mà virus có 3 kiểu cấu trúc sau: * Cấu trúc xoắn: Nhóm các virus có cấu trúc xoắn bao gồm virus đốm thuốc lá, virus sởi, virus cúm, virus Newcastle, virus quai bị,.. - Capxit được cấu trúc như một ống rỗng - Thành ống bao gồm nhiều capxome liên kết với nhau tạo thành nhiều vòng xoắn theo chiều xoắn ốc - Các vòng xoắn này lại gắn chặt với nhau để tạo ra một ống dài. - Bên trong ống dài là phân tử axit nucleic nhân của virus. Dạng cấu trúc này làm cho đa số các virus có cấu trúc hình que. * Cấu trúc đối xứng hình khối: - Là những virus hình khối đa diện, có nhiều góc cạnh đối xứng nhau rõ rệt. - Nhân là axit nucleic nằm cuộn tròn ở chính giữa. Các capxome sắp xếp chặt chẽ tạo thành các mặt đa diện bao xung quanh (thường là da diện tam giác đều). Hầu hết các virus hình cầu được nghiên cứu từ trước tới nay đều thuộc loại có cấu trúc đối xứng hình khối 20 mặt tam giác. Ví dụ: Virus viêm não, virus đường hô hấp, virus đường ruột, các virus gây khối u,... * Cấu trúc phức tạp: Kiểu cấu trúc phức tạp bao gồm đậu mùa và đặc biệt là các bacteriophage Ví dụ: Thực khuẩn thể T2 của E.coli có dạng hình tinh trùng - Đầu: có dạng hình lăng trụ 6 cạnh. Vỏ đầu có cấu tạo là protein, bên trong có chứa một phân tử ADN xoắn kép. - Đuôi: là một ống rỗng hình trụ, đường kính 2,5 – 3 ηm, có cấu tạo phức tạp, các phân tử protein có khả năng đàn hồi, trong có một ống trụ, trong ống trụ lại có một ống dẫn để thực khuẩn thể có thể bơm axit nucleic nhân vào tế bào. Bao bọc bên ngoài là một lớp vỏ protein gọi là bao đuôi. Đầu mút đuôi có một cấu trúc 6 cạnh gọi là đĩa gốc, đĩa gốc có 6 gai đuôi và 6 sợi protein dài và mảnh gọi là lông đuôi, đó là cơ quan cảm nhận màng tế bào vi khuẩn để virus bám vào. 5.4.2. Nhân của virus - Nhân của virus là axit nucleic, nằm giữa hạt virus là hệ gen của virus - Virus chỉ chứa một loại axit nucleic nhân là ADN hoặc ARN. - Virus có cấu trúc ADN phần lớn mang sợi kép, chỉ một số ít có chuỗi đơn (Parvoviridae) - Các virus gây bệnh ở thực vật thường có nhân là ARN. - Các bactreriophage thường có nhân là ADN - Các virus gây bệnh cho người và động vật có thể có nhân là ADN hoặc ARN. Nhân virus có các chức năng quan trọng: o Mang mật mã di truyền đặc trưng cho từng virus o Quyết định khả năng gây nhiễm của virus o Quyết định khả năng tái tạo của virus trong tế bào cảm thụ. o Mang tính bán kháng nguyên đặc hiệu của virus 5.4.3. Các cấu trúc khác có liên quan đến virus 5.4.3.1. Vỏ bọc ngoài - Ở một số virus ngoài các cấu trúc cơ bản trên, bên ngoài capxit còn có thêm một lớp màng bao gọi là vỏ bọc ngoài - Bản chất chứa lipoprotein, glucoprotein, là thành phần không đặc hiệu của virus - Cấu trúc này thường do màng nhân hoặc màng của tế bào cảm thụ có những biến đổi đặc trưng với virus tạo thành. - Virus có vỏ bọc ngoài như virus đậu mùa, virus dại, virus cúm - Chức năng vỏ bọc: + Tham gia vào sự hấp phụ của virus lên màng tế bào chủ + Tham gia vào việc giải phóng virus ra khỏi tế bào + Giúp virus giữ tính ổn định về kích thước + Tạo nên kháng nguyên đặc hiệu của virus trên bề mặt 5.4.3.2. Tiểu thể bao hàm - Trong các tế bào của sinh vật nhiễm virus, thường hình thành những hạt rắn chắc và có kích thước khá lớn có thể quan sát bằng kính hiển vi quang học - Người ta gọi những hạt đó là thể bao hàm hay thể ấn nhập. - Những hạt này chính là những phần biến đổi của tế bào - Có hình dạng, kích thước đặc biệt - Có tính chất bắt màu đặc trưng cho từng loại virus - Thể bao hàm có thể hình thành trong nhân hoặc nguyên sinh chất tế bào. Ví dụ: Trong tế bào thượng bì của gà mắc bệnh đậu có tiểu thể bolinger Ở nguyên sinh chất tế bào thần kinh thuộc sừng amon của chó bị dại có tiểu thể Negri 5.5. NUÔI CẤY VIRUS - Virus là sinh vật ký sinh nội bào bắt buộc nên người ta chỉ có thể nuôi cấy nó vào các tổ chức sống. - Tùy từng loại virus mà lựa chọn phương pháp cấy cho phù hợp. - Hiện tại, có các phương pháp nuôi cấy virus như sau: 5.5.1. Nuôi cấy trên động vật cảm thụ - Đây là phương pháp cổ điển đã được sử dụng từ lâu. - Mục đích: + Phân lập virus + Nghiên cứu bệnh lý + Chuẩn độ virus + Chế tạo vacxin và kháng nguyên - Nhược điểm: mất nhiều thời gian, không kinh tế và đặc biệt là dễ gây ô nhiễm, lây lan bệnh. - Tiến hành nuôi cấy virus: ✓ Chuẩn bị hỗn dịch chứa virus: + Bệnh phẩm nghi ngờ hoặc tổ chức động vật có chứa virus + Nghiền thành huyễn dịch với nước sinh lý hoặc dung dịch đệm PBS (Phosphate buffered saline) + Lọc hoặc ly tâm để lấy phần nước trong + Xử lý kháng sinh để diệt các tạp khuẩn rồi tiêm cho động vật cảm thụ. ✓ Động vật cảm thụ: + Để tiến hành gây bệnh, tuỳ từng loại virus mà phải lựa chọn động vật thí nghiệm cho thích hợp. Ví dụ: Virus Newcastle: chọn gà giò Virus Gumboro dùng gà con 3 – 6 tuần tuổi Virus dịch tả lợn: dùng lợn choai Virus viêm gan vịt dùng vịt con 1 – 7 ngày tuổi Tiêu chuẩn của động vật thí nghiệm: phải khoẻ mạnh và chưa tiếp xúc với virus được tiêm, khi làm phản ứng huyết thanh học cho kết quả âm tính. + Tuỳ theo đặc tính gây bệnh của virus mà lựa chọn đường đưa virus vào cơ thể cho phù hợp. Virus đường hô hấp: nhỏ mũi, tiêm khí quản Virus hướng thần kinh: tiêm vỏ não Virus hướng nội bì: sát, khía trên da Virus hướng tạng: tiêm xoang bụng ✓ Tiến hành tiêm cho động vật thí nghiệm ✓ Chăm sóc theo dõi động vật Nếu trong bệnh phẩm có virus, sau khi tiêm một thời gian, động vật cảm thụ sẽ có các biểu hiện lâm sàng và bệnh tích đặc trưng. Căn cứ vào vào triệu chứng bệnh tích đặc trưng của bệnh có thể xác định sự có mặt của virus. Nếu trường hợp triệu chứng và bệnh tích không biểu hiện rõ thì người ta dùng phản ứng huyết thanh học để xác định hiệu giá kháng thể có trong máu, qua đó chứng minh sự có mặt của virus. 5.5.2. Nuôi cấy trên phôi thai gà đang phát triển - Virus có thể nhân lên trên phôi của nhiều loài động vật như phôi gà, phôi vịt, phôi ngan, phôi ngỗng, phôi người. Đa số các virus đều có khả năng phát triển thích nghi trên phôi gà. Do đó, phương pháp này được ứng dụng rộng rãi để phân lập, kiểm nghiệm, định loại virus chế tạo kháng nguyên và các loại vacxin. - Ưu điểm là: Thuận lợi, chính xác, nhanh và tiết kiệm, cùng một lúc có thể cấy virus vào hàng loạt phôi gà và thu được một lượng lớn virus. - Tiến hành nuôi cấy virus: ✓ Hỗn dịch chứa virus: chuẩn bị giống mô tả ở mục 5.5.1 ✓ Trứng có phôi: + Dùng trứng có phôi đạt tiêu chuẩn + Đem ấp + Đến tuổi phôi cần tiêm, soi trứng, chọn phôi khỏe, đánh dấu buồng hơi, đầu phôi. + Tuỳ loại virus mà chọn tuổi phôi cho thích hợp. Ví dụ: virus dại phôi ấp 7 ngày tuổi, virus Newcastle phôi ấp 9 - 11 ngày tuổi, virus đậu gà phôi ấp 13 ngày tuổi, virus VGV phôi 9-10 ngày. + Tuỳ loại virus mà chọn đường tiêm vào các tổ chức khác nhau của phôi. Ví dụ: virus dại tiêm vào túi lòng đỏ; virus Newcastle tiêm vào xoang niệu; virus đậu gà tiêm vào màng niệu đệm,... + Ngoài đường tiêm, phải chọn liều tiêm phù hợp: có 2 liều tiêm ▪ Liêu tiêm thực tế: Thường là 0,2 ml/phôi ▪ Liều tiêm cần thiết: tính toán theo đậm độ virus, thường biểu thị bằng độ pha loãng theo các chỉ số sinh học LD50 (liều gây chết 50%, ID50 (liều gây nhiễm 50%)... ✓ Tiến hành tiêm virus: Trước khi tiêm cần sát trùng toàn bộ vỏ trứng bằng cồn 700, sát trùng buồng hơi bằng cồn Iod 5%. Dùng dùi đục trứng dùi một lỗ nhỏ ở đỉnh buồng hơi. Sau đó tiêm virus vào với liều lượng và đường đưa thích hợp. ✓ Cho trứng vào tủ ấp tiếp ở 370C Hàng ngày soi trứng 2 lần để theo dõi thời gian virus gây chết phôi. Những phôi chết đem cất vào tủ lạnh 40C 6-12h để mạch máu co lại ✓ Cuối cùng mổ trứng, quan sát bệnh tích trên phôi Mỗi loại virus sẽ gây những bệnh tích đặc trưng trên phôi như: xuất huyết, phù phôi, phôi còi cọc và có những biểu hiện bệnh lý trong tổ chức phôi,... dựa vào đó người ta đánh giá được sự hiện diện của virus. Trước khi nói tới kỹ thuật nuôi cấy cần hiểu biết cấu tạo sơ lược của phôi trứng 5.5.3. Nuôi cấy virus trên môi trường tế bào tổ chức - Đây là phương pháp khoa học, tiên tiến và phổ biến trong nghiên cứu virus. - Trước hết người ta phải tạo ra các tế bào sống, phát triển trong môi trường nhân tạo. - Người ta thường dùng các tế bào lấy từ các mô của người và động vật, cho vào môi trường dinh dưỡng và để ở nhiệt độ thích hợp. - Các tế bào này sẽ sống, sinh trưởng và phân chia tế bào tạo ra một lượng lớn tế bào. Người ta sử dụng các tế bào này để gây nhiễm virus. - Tùy từng loại virus mà chọn loại tế bào cho phù hợp Ví dụ: Virus lở mồng long móng có thể nuôi cấy trên dòng tế bào BHK (Baby Hamster Kidney) hoặc dòng tế bào thận bê Virus dại có thể nuôi cấy trên môi trường tế bào BHK21 hoặc tế bào xơ phôi gà, tế bào thận chuột nhắt Khi virus xâm nhập vào tế bào nuôi, chúng nhân lên và gây bệnh cho tế bào có tính chất đặc trưng. Những biến đổi bệnh lý đặc trưng này được gọi là bệnh tích tế bào hay sự huỷ hoại tế bào (CPE - Cytopathogen effect). Có thể xác định CPE qua kính hiển vi quang học, căn cứ vào đó xác định được kết quả nuôi cấy. CPE có thể có các dạng sau: o Dung bào: Tế bào bị tan rã hoàn toàn o Biến dạng: Tế bào co tròn, nguyên sinh chất tan rã, chỉ còn nhân tế bào o Tạo lên hợp bào (syncytium): nhân các tế bào tập trung lại và được bao bọc bởi một màng chung tạo ra một tế bào đa nhân khổng lồ. o Tạo nên tiểu thể bào hàm Môi trường tế bào tổ chức hay dùng là tế bào xơ phôi gà một lớp. Môi trường dinh dưỡng nuôi cấy tế bào có thể có nguồn gốc tự nhiên (từ các chất có sẵn như huyết thanh động vật, nước ép nhau thai, chất đệm) và tổng hợp (nhiều chất khác nhau như các axit amin, hydrat carbon, lipit, muối khoáng có thêm huyết thanh để chúng phân chia tăng số lượng tế bào) 5.6. QUÁ TRÌNH NHÂN LÊN CỦA VIRUS TRONG TẾ BÀO CẢM THỤ Virus không có các cơ quan tử nên chúng không có quá trình trao đổi chất, virus phải kí sinh nội tế bào bắt buộc, chỉ có khả năng nhân lên trong tế bào, chúng sử dụng nguyên liệu và các cơ quan tử của tế bào ký chủ để thực hiện quá trình sinh sản. Từ một virus ban đầu xâm nhập vào tế bào, sau một thời gian ngắn đã có hàng tỷ hạt virus mới được sinh ra. Trong quá trình này, virus tổng hợp các thành phần của chúng. ở một số nơi trong tế bào, sau đó lắp ráp thành các hạt virus mới. Vì quá trình sinh sản nhanh và theo lối công nghiệp hoá như vậy nên người ta gọi quá trình này là sự nhân lên của virus. Quá trình nhân lên bắt đầu từ lúc virus hấp phụ lên bề mặt tế bào cho đến lúc virus thành thục chui ra khỏi tế bào. Toàn bộ thời gian này chia làm 5 giai đoạn: 5.6.1. Giai đoạn hấp thụ lên bề mặt tế bào Sau khi xâm nhập vào cơ thể kí chủ, virus theo máu hoặc dịch tiết đi khắp cơ thể đến các gian chất xung quanh tế bào. Do kích thước nhỏ nên chúng đang chuyển động và va chạm vào bề mặt tế bào. Nếu gặp tế bào mà chúng thích ứng, trên bề mặt tế bào có những receptor phù hợp receptor của virus thì virus sẽ hấp thụ lên bề mặt tế bào, đây là quá trình tương tác đặc hiệu giữa thụ thể của virus và của tế bào thích ứng (như âm bản với dương bản, như khóa với chìa). Điều này giải thích tại sao mỗi loại virus chỉ thích ứng với một loại tế bào nhất định. 5.6.2. Giai đoạn xâm nhập vào tế bào Tùy theo loại virus mà có những cơ chế xâm nhập khác nhau. - Cơ chế ẩm bào: Đa số ở các virus gây bệnh cho động vật, khi virus hấp phụ lên bề mặt tế bào, tế bào mọc chân giả bao vây nuốt virus vào bên trong rồi tế bào tiết men phá hủy capxit virus giải phóng axit nucleic nhân của virus. - Cơ chế chủ động: xảy ra ở các bacteriophage, virus dùng lông đuôi gắn lên bề mặt tế bào rồi virus dùng enzym Lyzozim làm tan màng tế bào vi khuẩn . Dưới tác dụng của ATPaza → đuôi của phage co lại, trụ đuôi chọc thủng màng tế bào và bơm axit nucleic nhân virus vào tế bào còn vỏ capxit nằm lại ở ngoài. 5.6.3. Giai đoạn tổng hợp các thành phần virus Ngay sau khi virus xâm nhập vào trong tế bào vật chủ, mọi quá trình sinh tổng hợp các thành phần tế bào vật chủ (sự tổng hợp protein, ADN, ARN) bị đình chỉ hoàn toàn để phục vụ quá trình sinh tổng hợp các thành phần của virus dưới sự điều khiển bởi mật mã di truyền của virus và nguyên liệu dùng cho quá trình này là nguyên liệu sẵn có trong tế bào do tế bào cung cấp. Quá trình này được chia làm 4 giai đoạn: 5.6.3.1. Giai đoạn sao chép thông tin (bước sao sớm) Axit nucleic của virus được làm khuôn để tổng hợp ARNm của virus Ở virus chứa ADN thì khuôn để tổng hợp ARNm là ADN. Ở virus chứa ARN thì khuôn để tổng hợp ARNm là ARN. Virus có ARN 2 sợi, chức năng ARNm là một sợi ARN mới được tạo thành. - ARNm đảm nhiệm 2 nhiệm vụ: + Làm khuôn để tổng hợp lên các axit nucleic mới + Điều khiển quá trình tổng hợp protein. 5.6.3.2. Giai đoạn tổng hợp protein sớm Thông tin di truyền từ axit nucleic virus được ARNm chuyển sang riboxom của tế bào. Quá trình sinh tổng hợp protein diễn ra tại đây. Có 2 loại protein sớm đợc tổng hợp gồm: - Protein ức chế: làm nhiệm vụ kìm hãm và đình chỉ mọi quá trình tổng hợp của tế bào chủ. - Protein hoạt hoá: Là các enzim ADN polymeraza và ARN polymeraza, có tác dụng xúc tác trong quá trình tổng hợp axit nucleic của virus. 5.6.3.3. Giai đoạn tổng hợp axit nucleic của virus Tuỳ theo loại virus chứa ADN hay ARN mà quá trình tổng hợp này xảy ra khác nhau và tại các vị trí khác nhau trong tế bào. - Virus chứa AND: quá trình này diễn ra trong nhân tế bào chủ. Trừ Virus đậu loại AND lại tổng hợp tại NSC - Virus chứa ARN: quá trình này diễn ra trong NSC tế bào chủ. o Sự tổng hợp ADN - Được xúc tác nhờ enzym ADN polymeraza - Sự tổng hợp ADN virus cũng theo nguyên tắc bổ sung từ 1 phân tử ADN mẹ thu được 2 phân tử ADN con - Trong mỗi phân tử ADN ấy có một mạch ADN mẹ và một mạch mới được hình thành do cơ chế bổ sung: + Đầu tiên chuỗi ADN mẹ được tách làm đôi + Mỗi sợi ADN mẹ làm khuôn để tổng hợp ra một sợi ADN mới. + Mạch mới tạo ra xoắn vào mạch cũ để tạo thành một chuỗi ADN mới. Cứ như vậy, việc tổng hợp ADN được liên tục, từ một ADN ban đầu sẽ tạo ra vô vàn sợi ADN khác. o Sự tổng hợp ARN Được xúc tác nhờ enzym ARN polymeraza. ARN của virus được làm khuôn để tổng hợp lên sợi mới 5.6.3.4. Giai đoạn tổng hợp protein cấu trúc (protein muộn) Gọi là protein muộn là vì đây là bước cuối cùng của quá trình tổng hợp các thành phần của virus. Protein cấu trúc đợc tổng hợp sau khi đã tổng hợp axir nucleic của virus. Quá trình này xảy ra tại riboxom của tế bào, với khuôn mẫu là ARNm của virus với các axit amin có trong tế bào đã được hoạt hoá và gắn với ARNt. Quá trình sinh tổng hợp protein cấu trúc hoàn toàn giống với mọi quá trình sinh tổng hợp protein khác diễn ra trong tế bào, chỉ khác là khuôn mẫu do ARNm của virus quyết định. 5.6.3.5. Giai đoạn lắp ráp Sau khi được tổng hợp ở những nơi khác nhau trong tế bào, các thành phần của virus được dịch chuyển ra gần màng tế bào và dịch chuyển lại gần nhau rồi kết hợp với nhau để tạo ra các virus hoàn chỉnh. 5.6.3.6. Giai đoạn giải phóng virus ra khỏi tế bào Sau khi được tái tạo, các virus ra khỏi tế bào theo 2 cơ chế sau: a) Cơ chế nổ tung: Dưới tác dụng của virus, màng tế bào bị phá vỡ, tế bào tan rã hoàn b) Cơ chế từ từ: Virus tiết enzym chọc thủng một lỗ ở màng tế bào rồi theo đó từ từ chui c) Cơ chế bắc cầu: Ngoài hai cơ chế trên, một số loại virus có thể truyền từ những tế bào
Câu 64 Anh chị hãy trình bày khái niệm về virus, các đặc tính cơ bản của virus?
Câu 65 Trình bày hình thái, kích thước và cấu trúc của virus
Câu 66 Các phương pháp nuôi cấy virus
Câu 67 Quá trình xâm nhập và nhân lên của virus
Câu 68 Thế nào là hiện tượng cản nhiễm
Câu 69 Interferon là gì? Sự hình thành, bản chất và cơ chế tác động của interferon TÀI LIỆU THAM KHẢO
Câu 70 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đình Quyến, Phạm Văn Ty (2000). Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội.
Câu 71 Biển Văn Minh, Phạm Văn Ty, Kiều Hữu Ảnh, Phạm Hồng Sơn, Phạm Ngọc Lan, Nguyễn Thị Thu Thủy (2006). Giáo trình vi sinh vật học. Nhà xuất bản Đại học Huế.
Câu 72 Nguyễn Vĩnh Phước (1976). Vi sinh vật học Thú y tập III. Nhà xuất bản đại học và trung học chuyên nghiệp Hà Nội
Câu 73 Phạm Hồng Sơn (2002). Giáo trình vi sinh vật thú y. Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội Chương 6. ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ NGOẠI CẢNH ĐẾN VI SINH VẬT Mục đích: giúp người học nắm được sự ảnh hưởng của các nhân tố vật lý, nhân tố hóa học, các chất hóa học trị liệu, thuốc kháng sinh đến vi sinh vật. Đồng thời, người học sẽ nắm được khái niệm và phương pháp tiêu độc, khử trùng, tiệt trùng. 6.1. ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ VẬT LÝ 6.1.1. Độ ẩm Mọi hoạt động sống của vi sinh vật đều liên quan đến nước. Trong tế bào vi sinh vật, nước chiếm tỷ lệ khá cao: 80 – 90%. Thiếu nước vi sinh vật khó có thể tồn tại. Sức đề kháng của vi sinh vật với trạng thái khô phụ thuộc vào: - Nguồn gốc của vi sinh vật: Vi sinh vật trong không khí chịu khô tốt hơn vi sinh vật sống trong nước. - Loại vi sinh vật: Xạ khuẩn chịu khô tốt hơn vi khuẩn, vi khuẩn chịu khô tốt hơn nấm mốc... - Trạng thái tế bào: Tế bào già, tế bào có nha bào chịu khô tốt hơn tế bào non... Ở trạng thái khô hầu hết các vi sinh vật đều bị ức chế, ngừng quá trình sinh trưởng và phát triển, nhưng nếu có độ ẩm thích hợp chúng lại hoạt động trở lại. Người ta ứng dụng yếu tố này trong bảo quản nông sản, thực phẩm và các nguyên vật liệu khác bằng cách phơi khô, sấy khô. Trong phòng bệnh cho gia súc, điều quan trọng là giữ cho chuồng trại luôn khô ráo, thoáng mát để hạn chế sự phát triển của các vi sinh vật gây bệnh. 6.1.2. Nhiệt độ Vi sinh vật cần một khoảng nhiệt độ thích hợp cho hoạt động sống của nó. Phạm vi nhiệt độ để vi sinh vật có thể tồn tại là từ 00C – 900C. Các nhóm vi sinh vật khác nhau, có phạm vi nhiệt độ sinh trưởng khác nhau được xác định bằng phạm vi từ nhiệt độ tối thiểu tới nhiệt độ tối
Câu 74 Ảnh hưởng của các nhân tố vật lý đối với vi sinh vật như thế nào?
Câu 75 Ảnh hưởng của các nhân tố hóa học đối với vi sinh vật như thế nào?
Câu 76 Trình bày phương pháp khử trùng bằng tác nhân vật lý.
Câu 77 Trình bày phương pháp khử trùng bằng tác nhân hóa học.
Câu 78 Trình bày phương pháp khử trùng bằng phương pháp sinh vật học. TÀI LIỆU THAM KHẢO
Câu 79 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đinh Quyến, Phạm Văn Ty (2000). Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội.
Câu 80 Vũ Thị Minh Đức (2001). Thực tập vi sinh vật học. Nhà xuất bản Đại Học Quốc Gia Hà Nội.
Câu 81 Hoàng Thủy Nguyên, Đặng Đức Trạch, Ninh Đức Dự, Nguyễn Hồng Điệt, Nguyễn Thị Kê, Nguyễn Thị Oanh (1974). Vi sinh y học tập I. Nha xuất bản Y học Hà Nội.
Câu 82 Nguyễn Vĩnh Phước(1976). Vi sinh vật học Thu y tập III. Nhà xuất bản Đại học va trung học chuyên nghiệp Hà Nội.
Câu 83 Phạm Hồng Sơn(2006), Giáo trình bệnh truyền nhiễm thú y. Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội. Chương 7. SỰ PHÂN BỐ CỦA VI SINH VẬT TRONG TỰ NHIÊN Mục đích: giúp người học nắm được tác động của các yếu tố sinh vật học như quan hệ cộng sinh, quan hệ tương hỗ, quan hệ đối kháng, quan hệ ký sinh. Đồng thời, người học sẽ được cung cấp kiến thức về sự phân bố của vi sinh vật trong đất, trong nước, trong không khí. Thế giới vi sinh vật rất phong phú và đa dạng, chúng sống phổ biến và rộng rãi trong tự nhiên: trong đất, nước, không khí, trên cơ thể của động, thực vật. Trên tất cả mọi miền của hành tinh, ở đại cực, miệng núi lửa, suối nước nóng, đáy đại dương... Với một số lượng vật chất sống khổng lồ: trọng lượng của toàn bộ vi sinh vật chiếm 2/3 tổng trọng lượng của các sinh vật trên trái đất. Tuy nhiên, ở những vùng, những môi trường sống khác nhau, số lượng và thành phần của chúng phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện sống, vào sự tác động của các yếu tố sinh vật học 7.1. TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ SINH VẬT HỌC 7.1.1. Quan hệ cộng sinh Là mối quan hệ sống chung, 2 bên đều có lợi giữa 2 sinh vật khác nhau, hoạt động sống của sinh vật này sẽ thúc đẩy sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật kia và ngược lại. Đây là mối quan hệ khăng khít, khó tách rời. Ví dụ: Vi khuẩn nốt sần và cây họ đậu Hệ vi sinh vật dạ cỏ và động vật nhai lại 7.1.2. Quan hệ tương hỗ Đó là mối quan hệ giữa 2 sinh vật sống cạnh nhau tác động hỗ trợ nhau trong quá trình sống. Ví dụ: Trong quá trình lên men axit lactic. Lúc đầu nấm men hoạt động lên đường thành men rượu, sau đó vi khuẩn axetic oxy hoá rượu thành axit axetic khi có oxy. 7.1.3. Quan hệ đối kháng Là mối quan hệ không có lợi mà là chống đối, tiêu diệt, loại trừ lẫn nhau bằng nhiều ph- ương thức giữa các sinh vật: như cạnh tranh chất dinh dưỡng, đầu độc nhau bằng chất độc do chúng tiết ra. Ví dụ: Các vi sinh vật tiết kháng sinh để ức chế các nhóm vi sinh vật khác. 7.1.4. Quan hệ ký sinh Là mối quan hệ giữa 2 cá thể sinh vật mà một bên có lợi, bên kia bị hại, sinh vật này sống nhờ hoàn toàn vào sinh vật kia. Ví dụ: vi sinh vật gây bệnh, ký sinh trùng... 7.2. SỰ PHÂN BỐ CỦA VI SINH VẬT TRONG TỰ NHIÊN 7.2.1. Sự phân bố vi sinh vật trong đất Có thể coi đất là môi trường thích hợp cho nhiều loại vi sinh vật vì trong đất có đầy đủ các điều kiện thích hợp như thức ăn, độ ẩm, ôxy... đất còn bảo vệ vi sinh vật tránh được tác động của ánh sáng mặt trời. Hệ vi sinh vật và số lượng vi sinh vật thay đổi theo điều kiện sống trong đất. Mỗi loại đất có hệ vi sinh vật đặc trưng. Lượng nước trong đất cũng ảnh hưởng rất lớn đến số lượng và hệ vi sinh vật ở đất khô, vi khuẩn phát triển kém như xạ khuẩn lại nhiều, đất ngập thì vi sinh vật hiếu khí bị tiêu diệt nhưng vi sinh vật yếm khí lại phát triển. Ngoài ra, nhiệt độ, độ pH cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự sinh trưởng và phát triển của vi sinh vật trong đất. Chế độ canh tác: cày bừa, bón phân, tới nước và các loại cây trồng trên đất đều ảnh hư- ởng rất lớn đến số lượng và hệ vi sinh vật trong đất. 7.2.1.1. Khu hệ vi sinh vật trong đất * Chủng loại và số lượng: Trong 1 gam đất trồng có hàng chục triệu đến hàng tỷ tế bào vi sinh vật. Khu hệ vi sinh vật rất đa dạng bao gồm vi khuẩn, xạ khuẩn, nấm, tảo, nguyên sinh động vật. Trong 1 gam đất có khoảng 100 triệu vi sinh vật, 10 triệu xạ khuẩn, 10 triệu nấm mốc, 1 - 10 vạn tảo, nguyên sinh động vật. Có thể phân làm 2 nhóm chính: - Nhóm vi sinh vật đặc trưng của đất: là những vi sinh vật thích nghi, thờng trú trong đất. - Nhóm vi sinh vật vãng lai: do sự nhiễm từ nhiều nguồn khác nhau vào đất và chỉ tồn tại một thời gian. * Sự phân bố: Số lượng và hệ vi sinh vật đất thường xuyên biến đổi phụ thuộc vào: Độ dày tầng đất, tính chất của đất, thời tiết khí hậu, quan hệ với cây trồng, sự tác động của con người... 7.2.1.2. Tác dụng của vi sinh vật trong đất Hoạt động của vi sinh vật trong đất đóng vai trò rất lớn trong quá trình định hình đất; làm tăng độ phì nhiêu cho đất, đặc biệt là các vi khuẩn cố định đạm; tăng cường chuyển hoá các hợp chất vô cơ trong đất và do đó đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong vòng tuần hoàn vật chất trong tự nhiên. Tuy nhiên, trong đất còn chứa các vi sinh vật có hại cho bảo quản chế biến thức ăn, thực phẩm như các vi khuẩn lên men thối rữa, một số nấm mốc gây hưỏng và sinh độc tố trong thức ăn. Đặc biệt đất dễ bị ô nhiễm bởi các vi sinh vật gây bệnh từ nguồn chất thải của người và động vật. Khi vi sinh vật gây bệnh vào đất, phần lớn chúng bị tiêu diệt nhưng vẫn còn một số tồn tại được trong một thời gian. Vì vậy cần có những biện pháp hữu hiệu để tránh sự ô nhiễm các loại vi sinh vật vào đất và từ đất vào các nguyên liệu thực phẩm, thức ăn và vào cơ thể động vật. 7.2.2. Sự phân bố vi sinh vật trong nước Phần lớn vi sinh vật xâm nhập vào nước là từ đất trong thời gian mưa hoặc từ bụi trong không khí, ngoài ra còn nhiễm bẩn do các chất thải công nghiệp, chế biến nông phẩm, chất thải sinh hoạt cùng phân của gia súc. Số lượng và số loại vi sinh vật phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhất là số lượng chất hữu cơ, các hoá chất độc, pH môi trường. Nguồn nước càng bẩn, có nhiều chất hữu cơ thì sự phát triển của vi sinh vật trong nớc càng nhanh. Nước có nhiều loại vi sinh vật: vi khuẩn, nấm men, xoắn thể nhưng chủ yếu vẫn là vi khuẩn. Vi khuẩn không có nha bào chiếm chủ yếu trong nước (87%), còn trong bùn vi khuẩn có nha bào lại chiếm ưu thế (75%). Sự tồn tại của vi sinh vật còn quan hệ đến độ sâu của nước. Nước mặt có nhiều chất hữu cơ, có độ thoáng và nhiệt độ thích hợp nên nhiều loại vi sinh vật có kháng nguyên phát triển mạnh như tảo, nấm mốc, protozoa, xạ khuẩn, các loài vi khuẩn... Nước dưới sâu do ít chất hữu cơ, nhiệt độ lạnh nên quần thể vi sinh vật không đa dạng và số lượng ít. Nước biển có số lượng vi sinh vật nhỏ hơn nớc ao, hồ, sông suối. Số lượng vi sinh vật ở gần bờ nhiều hơn xa bờ. Nước giếng khoan, nước ngầm, nước sạch có số lượng vi sinh vật ít bởi vỉ nước thấm qua đất, đất là một màng lọc thiên nhiên rất tốt, hầu hết các loại vi sinh vật đều bị giữ lại. Số lượng vi sinh vật trong nước máy phụ thuộc vào nguồn nước cung cấp. Nếu là nguồn nước ngầm thì có ít vi khuẩn, nguồn nước sông hồ thì dù có qua hệ thống lọc cũng còn nhiều vi khuẩn. Nước thải từ người hoặc động vật vào nước sẽ gây ô nhiễm nguy hiểm. Các vi sinh vật gây bệnh đường ruột và các bệnh khác có thể bảo tồn sự sống và độc tính trong thời gian dài.Vì thế việc sử dụng ao hồ, sông suối làm nơi thoát nước thải chưa được xử lý làm cho nước đó bị ô nhiễm gây nguy hiểm cho người dùng. Do vậy, làm sạch nước là một vấn đề bức thiết. 7.2.3. Phân bố vi sinh vật trong không khí Bản thân không khí không phải là môi trường cho vi sinh vật phát triển vì không có chất dinh dưỡng, không có các điều kiện cho vi sinh vật phát triển. Vi sinh vật trong không khí là do bụi và hơi nước đem theo vi sinh vật từ đất, hơi thở của người và động vật bệnh bị gió cuốn vào không khí. Sự tăng giảm số lượng vi sinh vật trong không khí phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện làm tăng độ nhiễm bụi bẩn, hơi nớc bẩn vào không khí. Số lượng vi khuẩn nhiều nhất là vùng không khí trên các vùng đông dân, ở các thành phố lớn, nơi chăn nuôi gia súc tập trung. Ở các núi rừng, biển hồ, không khí ít có vi sinh vật. Không khí ở các vùng đất lạnh không có vi sinh vật. Thành phần, khu hệ vi sinh vật có trong không khí cũng là thành phần, khu hệ vi sinh vật có trong đất ở khu vực. Có thể gặp nấm mốc, xạ khuẩn, nấm men, virus, vi khuẩn. Đáng chú ý là các vi sinh vật gây bệnh cũng khá nhiều như lao, bạch hầu, virus gây cảm, cúm, sốt xuất huyết ở người, chúng phát tán vào không khí là do người bệnh. Hắt hơi có thể làm nước bọt bắn xa 3 - 4m và tung ra không khí từ 10.00 - 20.000 vi khuẩn. Vì vậy không khí là nguồn truyền bệnh và làm hư hỏng thực phẩm. Do đó cần chú ý công tác vệ sinh môi trường, làm sạch bầu không khí. Trong thực tiễn người ta hay sử dụng các biện pháp sau: - Lọc không khí: Dùng các thiết bị lọc không khí hoặc trường hợp con người mang khẩu trang - Khử trùng bằng tác nhân vật lý, hoá học 7.2.4. Vi sinh vật trên cơ thể sinh vật Trong quá trình tiến hoá, giới sinh vật trong đó có con người, động vật và vi sinh vật có mối quan hệ thích ứng qua lại. Kết quả là trên cơ thể người và động vật thường có những nhóm vi sinh vật thường xuyên cư trú ở bên ngoài cũng như các khoang bên trong cơ thể. Những vi sinh vật vào cơ thể động vật từ bên ngoài (nước, không khí, thức ăn...) lây nhiễm vào cơ thể. Thành phần các nhóm vi sinh vật ngoại lai này không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài mà còn phụ thuộc vào cơ thể sinh vật và điều kiện sống như sức đề kháng, điều kiện ăn uống, tắm rửa và đặc điểm sinh lý: da nhờn hay khô, sự tiết mồ hôi... Cơ thể động vật có các hệ vi sinh vật trong đường ruột, đờng hô hấp, khoang miệng, trên niêm mạc của các lỗ tự nhiên và trên da. Hệ vi sinh vật này có sẵn từ khi mới sinh ra và từ nguồn bên ngoài vào. Trên da thường gặp các cầu khuẩn, trực khuẩn, nấm mốc, xạ khuẩn. Trong khoang miệng có nhiều thể loại vi sinh vật, bởi ở đây có điều kiện sống rất thuận lợi cho vi sinh vật: độ ẩm, nhiệt độ, pH, thức ăn... Trong xoang miệng hay gặp các cầu khuẩn, trực khuẩn (Acidophilus), xoắn khuẩn, xạ khuẩn, nấm men. Hệ hô hấp có hệ vi sinh vật không ổn định nó phụ thuộc vào thành phần hệ vi sinh vật của không khí. Hệ vi sinh vật ở đường tiêu hoá cực kỳ phong phú và phức tạp, lập thành hệ vi sinh vật đường ruột, trong đó có các "cư dân" thường trú và các vi sinh vật vãng lai. Để hạn chế sự lây nhiễm các vi sinh vật cho người và động vật cần làm tốt các khâu vệ sinh môi trường, vệ sinh thân thể, vệ sinh thức ăn, nước uống... CÂU HỎI ÔN TẬP:
Câu 84 Trình bày hiểu biết của anh chị về sự phân bố của vi sinh vật trong đất.
Câu 85 Trình bày hiểu biết của anh chị về sự phân bố của vi sinh vật trong nước.
Câu 86 Trình bày hiểu biết của anh chị về sự phân bố của vi sinh vật trong không khí. TÀI LIỆU THAM KHẢO
Câu 87 Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Đình Quyền, Phạm Văn Ty, (1998). Vi sinh vật học. Nhà xuất bản Giáo dục.
Câu 88 Nguyễn Thành Đạt, (2002). Cơ sở học vi sinh vật. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
Câu 89 Nguyễn Thị Tuyết Lê, Nguyễn Hoàng Thịnh, (2017). Giáo trình Vi sinh vật đại cương. NXB Nông Nghiệp (141 trang)
Câu 90 Tortora GJ, Funke BR, Case CL, (2019). Microbiology: An Introduction, 13th Edition, Pearson, 964p. Phần B. NỘI DUNG THỰC HÀNH BÀI 1. CẤU TẠO, SỬ DỤNG VÀ BẢO QUẢN KÍNH HIỂN VI QUANG HỌC PHƯƠNG PHÁP LÀM TIÊU BẢN VÀ QUAN SÁT HÌNH THÁI VI SINH VẬT
Câu 91 MỤC ĐÍCH Giúp sinh viên: - Hiểu về cấu tạo và biết cách sử dụng kính hiển vi để nghiên cứu vi sinh vật. - Học cách làm tiêu bản quan sát vi sinh vật sống và chết. - Thực hành phương pháp nhuộm đơn, nhuộm Gram, nhuộm Giemsa. - Quan sát một số hình thái cơ bản của vi khuẩn, nấm men, nấm mốc.
Câu 92 YÊU CẦU 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành - Nắm được cấu tạo, sử dụng và quản quản kính hiển vi quang học. - Làm tiêu bản giọt ép với nấm mốc. - Làm tiêu bản cố định với mẫu lỏng (canh khuẩn), mẫu đặc (khuẩn lạc của vi khuẩn nuôi cấy trên thạch nghiêng), mẫu bệnh phẩm máu gà. - Thực hành nhuộm đơn, Gram, Giemsa. - Quan sát các tiêu bản sau: + Tiêu bản làm sẵn gồm: tiêu bản nấm mốc, nấm men; tiêu bản vi khuẩn E.coli, Staphylococcus, Bacillus anthracis, tiêu bản máu gà quan sát hồng cầu. + Tiêu bản tự làm gồm: tiêu bản nấm mốc (quan sát ở vật kính 4x, 10x); tiêu bản vi khuẩn E.coli, Staphylococcus, Bacillus anthracis và nấm men (quan sát ở vật kính 100x); tiêu bản máu (quan sát vật kính 40x, 100x). 2.2. Yêu cầu khác Sinh viên cần thực hiện theo hướng dẫn của giảng viên và phải tuân thủ nghiêm túc các quy định của phòng thực hành.
Câu 93 NỘI DUNG THỰC HÀNH 3.1. Giới thiệu cấu tạo, cách sử dụng và bảo quản kính hiển vi quang học 3.1.1. Cấu tạo của kính hiển vi quang học Kính hiển vi (KHV) gồm 4 hệ thống: - Hệ thống giá đỡ (support system) - Hệ thống phóng đại (lens system) - Hệ thống chiếu sáng (light system) - Hệ thống điều chỉnh (focusing system) Cả 4 hệ thống kết hợp với nhau tạo nên hình ảnh phóng to của mẫu vật.
Câu 94 Thị kính
Câu 95 Bàn xoay gắn vật kính
Câu 96 Vật kính
Câu 97 Ốc vĩ cấp
Câu 98 Ốc vi cấp
Câu 99 Bàn kính (giá đựng mẫu vật)
Câu 100 Hệ thống đèn, gương... tạo ánh sáng để chiếu sáng mẫu vật.
Câu 101 Hệ thống khẩu độ, và các thấu kính hội tụ để hội tụ và tạo ra chùm sáng song song chiếu qua mẫu vật.
Câu 102 Vi chỉnh cho phép dịch chuyển mẫu vật theo chiều ngang để quan sát các phần khác nhau theo ý muốn. Hình 1. Kính hiển vi quang học
a) Hệ thống giá đỡ
b) Hệ thống phóng đại
c) Hệ thống chiếu sáng
d) Hệ thống điều chỉnh
a) Chuẩn bị
b) Tiến hành
a) Chuẩn bị
a) Chuẩn bị
b) Phương pháp nhuộm
c) Đọc kết quả:
a) Chuẩn bị
b) Tiến hành
c) Kết quả:
Câu 103 BÁO CÁO THỰC HÀNH Yêu cầu báo cáo thực hành: Mô tả và vẽ minh họa hình thái các vi sinh vật đã quan sát? Phân biệt tính chất bắt màu giữa vi khuẩn Gram âm và Gram dương? Mô tả cách sắp xếp của các vi sinh vật trong vi trường: đứng riêng rẽ, nối chuỗi, đứng tụ thành đám…? BÀI 2. MÔI TRƯỜNG NUÔI CẤY VI SINH VẬT PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY VI SINH VẬT
Câu 104 MỤC ĐÍCH Giúp sinh viên hiểu về một số loại môi trường thường dùng để nuôi cấy, phân lập vi khuẩn. Hướng dẫn sinh viên phương pháp làm môi trường thạch ống, thạch đĩa, nước thịt để nuôi cấy vi khuẩn. Hướng dẫn sinh viên các thao tác cơ bản về nuôi cấy vi khuẩn trên các môi trường khác nhau và quan sát sự hình thành khuẩn lạc ở các môi trường đặc và lỏng.
Câu 105 YÊU CẦU 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành Thực hành phương pháp làm chuẩn bị môi trường. Thực hành phương pháp ria cấy để cấy chuyển giống và xác định hình thái khuẩn lạc. 2.2. Yêu cầu khác Sinh viên thực hiện theo hướng dẫn của giảng viên, tuân thủ nghiêm túc các quy định của phòng thực hành.
Câu 106 NỘI DUNG THỰC HÀNH 3.1. Thực hành phương pháp chuẩn bị môi trường 3.1.1. Khái niệm và phân loại môi trường Vi khuẩn muốn sinh trưởng và phát triển cần phải được nuôi cấy trong các môi trường thích hợp. Môi trường giúp cung cấp chất dinh dưỡng cần thiết được phối hợp theo yêu cầu sinh trưởng của vi khuẩn. Có thể phân loại môi trường nuôi cấy vi khuẩn dựa vào: 3.1.1.1. Căn cứ vào trạng thái - Môi trường lỏng hay môi trường dịch thể: là môi trường có chứa protein và các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của vi khuẩn, được hợp thành do sự hòa tan các chất dinh dưỡng cần thiết ở trong nước như môi trường nước thịt, nước pepton, nước gan, nước dạ dày, nước các loại thân củ (thân ngô, đậu nành, cà rốt,…); - Môi trường bán cố thể: khi môi trường nước được cho thêm một ít chất (thạch - agar, keo – silica gel) vào làm cho môi trường sánh lại hoặc hơi đặc lại. Môi trường bán cố thể chỉ chứa 0,2-0,7% thạch và thường được sử dụng để quan sát khả năng di động của vi khuẩn, quan sát hiệu giá thực khuẩn thể (phage),...; - Môi trường cố thể hay môi trường đặc: là môi trường lỏng cho thêm thạch vào để tạo thành môi trường đặc (thạch đĩa, thạch nghiêng) dùng để phân lập và quan sát khuẩn lạc của vi khuẩn; Môi trường gelatin để kiểm tra vi khuẩn có làm tan chảy gelatin không, dùng để định loại vi khuẩn. 3.1.1.2. Căn cứ vào nguồn gốc chất dinh dưỡng trong môi trường Chia thành môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo - Môi trường tự nhiên: là môi trường mà các chất dinh dưỡng có sẵn trong tự nhiên như máu, huyết thanh, nước tiểu, nước trứng, nước chiết khoai tây, nước chiết giá đậu, nước chiết thịt bò, nước chiết nấm men,… Đây là loại môi trường chứa các chất hữu cơ thiên nhiên không biết rõ thành phần hóa học hoặc thành phần hóa học không ổn định, vì vậy còn được gọi là môi trường không xác định về hóa học (chemically undefined medium). Giá thành của môi trường thiên nhiên thường thấp, cho nên không chỉ được sử dụng trong phòng thí nghiệm mà còn có thể được sử dụng trong các xí nghiệp lên men công nghiệp. - Môi trường nhân tạo: môi trường chứa các dung dịch pha loãng của hóa chất tinh thiết, không có nấm men, động vật hoặc mô thực vật. Là hỗn hợp các chất dinh dưỡng cần thiết cho vi khuẩn như nước thịt, nước thịt gan. Đây là loại môi trường có thành phần hóa học được biết rõ cho nên còn được gọi là môi trường xác định về hóa học (chemically defined medium), thường sử dụng trong nghiên cứu hơn là sản xuất. 3.1.1.3. Căn cứ vào mục đích và phương pháp sử dụng - Môi trường phổ thông (basic nutritive media): là môi trường có chứa các chất dinh dưỡng cơ bản cần thiết cho sự sinh trưởng, phát triển của đa số vi khuẩn. Ví dụ: môi trường thạch dinh dưỡng (nutrient agar) Môi trường cơ sở được dùng làm thành phần cơ bản cho những môi trường đặc biệt, tùy theo yêu cầu của từng nhóm vi khuẩn mà bổ sung thêm các chất dinh dưỡng cần thiết. - Môi trường tăng sinh (enrichment broth): là môi trường lỏng cho phép chỉ một vi khuẩn phát triển và chỉ từ một số lượng rất ít vi khuẩn trong mẫu cũng có thể xác định được sự có mặt của chúng, ví dụ môi trường Selenite broth tăng sinh Salmonella. Thành phần Selenite broth gồm: Pepton 5g/l Mannitol 4g/l Di-sodium hydrogen phosphate (Na2HPO4) 9,5g/l Sodium di-hydrogen phosphate (NaH2PO4) 10g/l Sodium selenite (NaHSeO3) 4g/l - Môi trường chọn lọc hay môi trường phân lập (selective medium): là những môi trường thạch cần thiết cho sự phát triển của một loài vi khuẩn hoặc từng nhóm vi khuẩn, hiện nay được sử dụng rộng rãi trong chẩn đoán vi khuẩn học. Dựa vào yêu cầu dinh dưỡng đặc biệt của từng nhóm vi khuẩn hoặc tính mẫn cảm khác nhau đối với hóa chất, với chất kháng sinh mà đưa thêm vào môi trường những chất tương thích, nhằm ức chế sự sinh trưởng của các nhóm vi khuẩn khác và giúp cho phân lập được nhóm vi khuẩn cần nghiên cứu. Có những môi trường chọn lọc được thiết kế dựa trên nhu cầu dinh đưỡng đặc biệt của từng nhóm vi khuẩn nhất định. Trong thực tế có những môi trường vừa là môi trường chọn lọc, vừa là môi trường giám định. Ví dụ: sử dụng môi trường Chapman để phân lập và giám định Staphylococcus spp (môi trường có pepton, cao thịt bò, NaCl, Mannitol, đỏ phenol và thạch). NaCl nồng độ 7,5% sẽ ức chế sự phát triển của hầu hết vi khuẩn Gram (+) và Gram (-). Staphylococcus aureus có khả năng lên men đường mannitol khiến pH giảm, môi trường chuyển màu vàng. Hoặc môi trường Brilliant Green và MacConkey agar cũng được sử dụng rộng rãi để phân lập và giám định vi khuẩn đường ruột. - Môi trường giám định (differential medium, indicator medium) Môi trường giám định dùng trong việc giám định các loài vi khuẩn khác nhau để xác định vị trí phân loại của chúng. Loại môi trường này được sử dụng phổ biến trong chẩn đoán vi khuẩn; dựa vào các phản ứng sinh hóa xảy ra trong môi trường, màu sắc khuẩn lạc, khả năng lên men đường khiến cho chỉ thị pH làm thay đổi môi trường. Ví dụ: Môi trường MacConkey có đường lactose và chỉ thị pH là đỏ phenol. Vi khuẩn E. coli lên men đường lactose làm cho khuẩn lạc và môi trường xung quanh có màu hồng; trong khi đó vi khuẩn Salmonella không lên men đường lactose hình thành khuẩn lạc không màu. Môi trường thạch máu là môi trường làm giàu nhưng cũng là môi trường để giám định khả năng dung huyết của vi khuẩn. - Môi trường kiểm tra tính mẫn cảm kháng sinh của vi khuẩn (Medium for antimicrobial susceptibility testing) Ví dụ: môi trường thạch Mueller Hinton thường được lựa chọn để kiểm tra tính mẫn cảm kháng sinh của vi khuẩn. Môi trường này thường là môi trường không chọn lọc, không phân biệt, hầu hết các vi khuẩn có thể phát triển. Ngoài ra, thành phần của loại môi trường này thường sẽ không ảnh hưởng đến tính mẫn cảm kháng sinh. Thạch của môi trường là thạch mềm, điều này cho phép sự khuếch tán kháng sinh tốt hơn, dẫn đến một vùng ức chế chính xác hơn. Sự có mặt của tinh bột trong thành phần môi trường với tác dụng như một chất hấp thụ độc tố do vi khuẩn sinh ra trong môi trường. 3.1.2. Phương pháp điều chế và bảo quản môi trường 3.1.2.1. Nguyên tắc chung Việc chế tạo môi trường phải luôn tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất và cần thực hiện theo nguyên tắc: - Nồi để đun môi trường là nhôm, tốt nhất là đồ tráng men. Không được dùng nồi đồng, nồi sắt; - Chuẩn bị chai để chế môi trường: là chai thủy tinh phải sạch, trung tính, không lẫn chất tẩy hoặc hóa chất; có thể tích gấp đôi thể tích môi trường cần pha, giúp cho việc hòa tan và hấp môi trường dễ dàng. Chai thủy tinh không cần phải vô trùng, trừ trường hợp dùng để chắt môi trường đã tiệt trùng; - Phải dùng nước cất để pha chế môi trường; - Nếu chế những môi trường trong thành phần không có thạch cần được hòa bằng máy khuấy từ, nhưng nếu môi trường có thạch thì hòa tan bằng cách đun sôi, liên tục ngoáy đều bằng đũa thủy tinh. Nếu cần, việc điều chỉnh pH của môi trường được tiến hành ở nhiệt độ 45-500C để pH cuối cùng của môi trường sau khi hấp và để nguội không bị thay đổi nhiều. Hóa chất để điều chỉnh pH là dung dịch NaOH hoặc HCl 1N; - Sau khi hòa tan hoàn toàn, môi trường sẽ được hấp tiệt trùng bằng cách hấp ở 1210C trong 15 phút. Một số môi trường như Edwards, trong thành phần có những chất không bền với nhiệt độ cao thì chỉ được hấp ở 1150C trong 20 phút; hoặc pha theo hướng dẫn của nhà sản xuất; - Với những môi trường có chứa thạch, sau khi hấp phải để nguội xuống 500C trước khi đổ ra đĩa Petri. Mỗi đĩa thạch đổ khoảng 15 ml, khoảng 1/3 chiều dày của đĩa; - Một số chất bổ sung vào môi trường, ví dụ máu, hay huyết thanh chỉ được bổ sung vào môi trường khi thạch đã nguội xuống 50-540C; - Sau khi đổ ra đĩa, để môi trường tự đông ở nhiệt độ phòng; - Môi trường sau khi hấp cần kiểm tra vô trùng bằng cách đặt một số ống (thường là 5% số ống môi trường chuẩn bị/lần) vào tủ ấm 370C trong 24 - 48 giờ, nếu không có vi sinh vật mọc là đạt yêu cầu; - Bảo quản môi trường ở 40C, khi cất lưu ý úp ngược đĩa thạch (để phần thạch lên trên, tránh hơi nước đọng ở nắp rơi xuống mặt thạch). 3.1.2.2. Phương pháp chuẩn bị một số môi trường nuôi cấy vi sinh vật thông dụng * Môi trường thạch máu Máu được sử dụng để chế thạch máu dùng trong nuôi cấy vi khuẩn thường là máu bò, ngựa hoặc cừu; ngoài ra có thể dùng máu thỏ. Trên thị trường hiện nay đã có một số công ty đã cung cấp máu vô trùng. Tuy nhiên chúng ta có thể tự chế bằng cách: lựa chọn những con non, không có kháng thể kháng một số mầm bệnh phổ biến và không được điều trị bằng kháng sinh. Lấy máu tĩnh mạch cổ. Cắt lông và sát trùng chỗ định lấy máu bằng cồn 70%. Để tránh máu không đông trong quá trình lấy ta có thể áp dụng một số biện pháp sau: - Lấy máu vào bịch hiến máu của người; - Lấy máu vào dụng cụ (chai, hình 2.1) vô trùng có bi thủy tinh (loại 3 mm), lắc nhẹ liên tục trong ít nhất 5 phút sau khi lấy máu. Máu đã được lấy sợi fibrin được chắt ra ống vô trùng và bảo quản ở tủ lạnh. Bi sau khi dùng xong được rửa sạch và có thể dùng lại; - Chất chống đông máu (như xitrat natri 0,2%) được dùng để tráng bơm tiêm và ống lấy máu giúp cho máu không bị đông ngay sau khi lấy; Chuẩn bị thạch, hấp tiệt trùng và để nguội xuống 500C. Bổ sung máu theo tỷ lệ 5-10% về thể tích, trộn đều và ra đĩa. Nếu thạch có bọt, đưa nhanh thạch qua ngọn lửa đèn cồn trước khi thạch đông. Nếu máu giữ trong tủ lạnh, cần phải để máu ở nhiệt độ 370C trước khi cho vào thạch để tránh cho tế bào hồng cầu không bị shock nhiệt. Hình 11. Bộ dụng cụ để lấy máu chế môi trường thạch máu * Môi trường thạch đĩa Bước 1: Cân các thành phần môi trường theo công thức và trộn đều. Bước 2: Đun môi trường cho tan hết hoàn toàn sau đó rót môi trường vào bình tam giác 100ml, 200 ml. Lượng môi trường không quá 2/3 thể tích mỗi bình, không đổ đầy bình để tránh trào ra ngoài khi hấp. Đậy nút bông, bao gói, ghi tên môi trường và thời gian vào vỏ bình. Bước 3: Hấp tiệt trùng môi trường. Cho vào nồi hấp, hấp ướt ở 1210C/1atm/15-20 phút. Bước 4: Đổ môi trường ra đĩa. Lấy các bình môi trường từ nồi hấp ra, để nguội ở nhiệt độ phòng đến 45-500C, rồi đổ ra các đĩa. Mỗi đĩa đổ 15-20ml tùy theo đường kính của đĩa, lưu ý phải đảm bảo môi trường phủ kím mặt đĩa. Chú ý: quá trình đổ môi trường ra đĩa phải thực hiện trong buồng cấy vô trùng. Các đĩa môi trường sau khi đổ xong để cho nguội và thạch đông hoàn toàn, sau đó bao gói và để vào tú ấm 370C/24 giờ để kiểm tra tạp nhiễm. Bao gói, bảo quản môi trường ở tủ lạnh 4-80C. * Môi trường thạch nghiêng (thạch ống) Bước 1: Cân các thành phần môi trường theo công thức và trộn đều. Bước 2: Đun môi trường cho tan hết hoàn toàn sau đó rót môi trường vào ống nghiệm. Lượng môi trường không quá 2/3 thể tích mỗi bình. Đậy nút bông, bao gói, ghi tên môi trường và thời gian vào vỏ bình. Bước 3: Hấp tiệt trùng môi trường. Cho vào nồi hấp, hấp ướt ở 1210C/1atm/15-20 phút. Bước 4: Nghiêng môi trường. Lấy môi trường từ nồi hấp ra, bỏ bao gói và nghiêng trên mặt bàn đến khi thạch đông hoàn toàn. Sau khi thạch đông, để môi trường vào tủ ấm 370C/24 giờ để kiểm tra tạp nhiễm. Bao gói, bảo quản môi trường ở tủ lạnh 4-80C. * Phương pháp chế môi trường nước thịt (lỏng) Bước 1: Cân các thành phần môi trường theo công thức và trộn đều. Bước 2: Đun môi trường cho tan hết hoàn toàn sau đó rót môi trường vào ống nghiệm. Lượng môi trường không quá 2/3 thể tích mỗi bình. Đậy nút bông, bao gói, ghi tên môi trường và thời gian vào vỏ bình. Bước 3: Hấp tiệt trùng môi trường. Cho vào nồi hấp, hấp ướt ở 1210C/1atm/15-20 phút. Bước 4: Lấy môi trường từ nồi hấp ra, bỏ bao gói và để cho môi trường nguội hoàn toàn. Sau khi nguội, để môi trường vào tủ ấm 370C/24 giờ để kiểm tra tạp nhiễm. Bao gói, bảo quản môi trường ở tủ lạnh 4-80C. 3.2. Thực hành phương pháp nuôi cấy vi khuẩn 3.2.1. Mục đích của việc nuôi cấy Dùng để cầy truyền giống, nhân giống, giữ giống, phân lập và chọn lọc giống. 3.2.2. Phương pháp nuôi cấy Nếu bệnh phẩm có dạng lỏng hoặc bán cố thể: tốt nhất dùng một tăm bông vô trùng để đồng nhất mẫu, rồi nuôi cấy vi khuẩn trên môi trường thạch đĩa; trước khi vứt bỏ tăm bông, nếu cần thiết có thể dùng phết kính làm tiêu bản, nhuộm để quan sát vi khuẩn trong bệnh phẩm. Nếu bệnh phẩm là tổ chức: dùng panh và kéo đã vô trùng bằng cồn 70% (đốt và để nguội), lấy bệnh phẩm để lên đĩa thạch sau đó nuôi cấy vi khuẩn. 3.2.2.1. Kỹ thuật ria cấy trên thạch đĩa Mục tiêu của việc ria cấy trên đĩa thạch là thu được khuẩn lạc riêng rẽ nhằm để phân lập vi khuẩn, quan sát hình thái của khuẩn lạc, kiểm tra đặc tính sinh hóa và kiểm tra tính mẫn cảm với kháng sinh của vi khuẩn. Phương pháp ria cấy 4 lần có hơ lửa sau mỗi lần ria được sử dụng phổ biến hơn cả. - Ghi thông tin trên đĩa thạch (phần thạch): loại mẫu, ngày, ký hiệu; - Nếu sử dụng 2 que cấy sẽ tiện lợi hơn, như vậy một que sẽ nguội trong khi dùng que kia để nuôi cấy; - Sử dụng que cấy vô trùng lấy 1 ít giống/bệnh phẩm cần cấy. - Hơ hộp lồng lên trên ngọn lửa, dùng tay trái mở nắp hộp lồng, tay phải dùng que cấy để cấy sẽ tránh tạp nhiễm; - Cấy theo sơ đồ như hình 12. Lưu ý khi cấy cần phải để que cấy gần như song song với đĩa thạch, lướt nhẹ vòng que cấy trên mặt thạch, tránh cày mặt thạch lên. Que cấy cần phải đốt trước và sau khi ria cấy đường cấy 1, 2 và 3. Số lần đốt que cấy phụ thuộc vào số lượng vi khuẩn ước tính trong mẫu nuôi cấy. Sau khi cấy đường cấy 4, phải đốt que cấy trước khi cất; - Đường cấy 1, 2 và 3 cố gắng gần mép đĩa thạch, để dành thạch cho đường cấy 4-chỗ để có thể thu được khuẩn lạc riêng rẽ. Các đường cấy càng gần nhau càng tốt; - Những đường cấy đầu do có nhiều vi khuẩn nên khuẩn lạc mọc nhiều và xít nhau, không tách riêng được; càng về sau càng thưa dần. Khuẩn lạc ở đường cấy 4 sẽ riêng biệt, rất dễ tách riêng, được sử dụng để thuần khiết và giám định,… Hình 12. Phương pháp ria cấy 4 lần Một đĩa thạch có thể chia thành 2 hoặc 4 phần, trong trường hợp mẫu chỉ có ít vi khuẩn hoặc có 1 loài vi khuẩn. Hình 13. Nuôi cấy trên đĩa thạch chia làm 2 hoặc 4 phần Sau khi ria cấy, để tất cả các đĩa vào trong tủ ấm ở 300C/24 giờ. * Đánh giá kết quả: quan sát hình thái, màu sắc khuẩn lạc; đo kích thước khuẩn lạc. 3.2.2.2. Cấy vào môi trường nước thịt hay môi trường lỏng - Dùng tay trái lấy ống nước thịt, để vào lòng bàn tay và nghiêng bằng 5 ngón tay, tay phải cầm que cấy đã lấy bệnh phẩm; - Dùng ngón tay út của tay phải mở nút bông ống nghiệm, hơ miệng ống môi trường trên ngọn lửa đèn cồn, miệng ống luôn để sát ngọn lửa; - Nhúng đầu que cấy vào ống môi trường, khoắng nhẹ ở trên mặt thành ống để hòa vi khuẩn với môi trường; - Rút que cấy ra, hơ miệng ống nghiệm trên ngọn lửa đèn cồn rồi nút nút bông lại; - Đốt que cấy để tiệt trùng; Ngoài ra có thể dùng ống hút, bơm tiêm hút canh trùng cho 1-2 giọt vào ống môi trường, lắc đều và nuôi cấy. Hình 14. Cấy vào môi trường lỏng 3.2.2.3. Cấy vào môi trường nước thịt gan yếm khí có lớp dầu parafin ở trên - Cầm đứng ống nghiệm để đảm bảo yếm khí - Thao tác như phần 3.2.2.2, cho que cấy vào thật nhanh, xuyên qua lớp dầu sâu vào đến lớp nước thịt gan yếm khí. 3.2.2.4. Cấy trên thạch nghiêng Thao tác được mô tả ở hình 15. Tiệt trùng que cấy như đã trình bày ở trên. Lấy một ít vi khuẩn rồi cấy trên thạch nghiêng theo 3 cách như sau: - Cấy chữ chi: để đầu que cấy ở đáy ống rồi lướt trên mặt thạch theo hình chữ chi đến đầu thạch; Đây là cách được dùng phổ biến để cấy vi khuẩn. - Cấy theo hình xoắn ốc: cấy theo hình xoắn ốc từ đáy ống lên đầu thạch; - Cấy theo đường thẳng: kéo que cấy theo một đường từ đáy ống lên đầu thạch. Hình 15. Cấy chuyển sang môi trường thạch nghiêng 3.3. Đánh giá khuẩn lạc mọc trên môi trường đặc Đánh giá khuẩn lạc về các tiêu chí: màu sắc, hình dạng, kích thước. - Bề mặt khuẩn lạc: xù xì, nhẵn, vồng, lõm ở giữa, lồi… - Rìa: rìa răng cưa, rìa gọn nhẵn, rìa răng cưa, … - Hình thái: tròn, phân thùy, dạng sợi… - Trạng thái: khô nhám, nhày, dính khó lấy khỏi môi trường… - Phân loại khuẩn lạc: dạng S, M, R
Câu 107 BÁO CÁO THỰC HÀNH Đánh giá chất lượng môi trường về màu sắc, trạng thái, độ tạp nhiễm. Đánh giá kết quả cấy chuyển. Kết quả quan sát hình thái khuẩn lạc. Bài 3. ĐỊNH LƯỢNG VI KHUẨN BẰNG PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY TRÊN BỀ MẶT THẠCH ĐĨA - MỘT SÔ PHẢN ỨNG SINH HÓA
Câu 108 MỤC ĐÍCH Hướng dẫn phương pháp định lượng vi khuẩn có thể phát triển và hình thành khuẩn lạc trong môi trường đặc sau khi nuôi hiếu khí ở 300C-370C. Xác định số lượng vi khuẩn có mặt trong thực phẩm và thức ăn chăn nuôi; các mẫu môi trường trong khu vực sản xuất, chế biến thực phẩm và thức ăn chăn nuôi. Hướng dẫn phương pháp thực hiện một số phản ứng sinh hóa xác định vi khuẩn.
Câu 109 YÊU CẦU 2.1. Yêu cầu về nội dung thực hành Thực hành pha loãng mẫu và phương pháp đếm số lượng vi khuẩn hiếu khí bằng phương pháp nuôi cấy trên bề mặt thạch đĩa với mẫu nước sinh hoạt, thịt. Thực hành phản ứng sinh hóa: lên men đường, sinh H2S, sinh Indol xác định vi khuẩn
Câu 110 NỘI DUNG THỰC HÀNH 3.1. Thực hành đếm số lượng vi khuẩn sống bằng phương pháp nuôi cấy trên bề mặt thạch đĩa 3.1.1. Pha loãng theo cơ số 10 Do số lượng vi khuẩn trong mẫu kiểm tra có thể rất nhiều để có thể đếm trực tiếp, nên việc đầu tiên để đếm số lượng vi khuẩn là phải pha loãng dung dịch ban đầu theo cơ số 10 rồi tiến hành nuôi cấy trên các môi trường. Đếm số lượng khuẩn lạc thu được tương ứng với số vi khuẩn sống ở từng độ pha loãng. Việc pha loãng này phải được thực hiện chính xác nhất có thể để giảm thiểu tối đa sai số và phải đảm bảo vô trùng. Hình 16. Pha loãng mẫu theo cơ số 10 3.1.2. Phương pháp nuôi cấy bề mặt thạch đĩa (cấy láng mặt thạch, spread plate method) Sau khi xác định được khoảng các độ pha loãng cần nuôi cấy, lấy 0,1 ml dung dịch ở mỗi độ pha loãng nhỏ lên đĩa thạch và dàn đều bằng que gạt hình chữ L vô trùng. Môi trường có thể sử dụng để đếm vi khuẩn là plate count agar, nutrient agar. Mỗi độ pha loãng phải cấy trên ít nhất 2 – 4 đĩa. Tiến hành nuôi ở 25 – 370C trong 24 – 48 giờ; tuy nhiên, nhiệt độ nuôi cấy phụ thuộc vào điều kiện môi trường và loại vi khuẩn cần xác định. Đọc kết quả: tính số lượng vi khuẩn trong một gam hoặc một mililít mẫu thử theo số lượng khuẩn lạc thu được trong những đĩa nào có số lượng khuẩn lạc từ 30 - 300 sẽ được đếm (để kết quả có độ chính xác cao nhất). Số khuẩn lạc đếm được phải tính trung bình của 2 – 4 đĩa trong 1 độ pha loãng. Có một số thiết bị giúp hỗ trợ đếm số lượng khuẩn lạc sau khi nuôi cấy, kể cả máy đếm khuẩn lạc điện tử (hình 17). Lúc này, mỗi khuẩn lạc đếm được gọi là đơn vị hình thành khuẩn lạc (colony forming unit, CFU). Bằng phép ngoại suy, có thể tính được số lượng CFU trong mẫu ban đầu thay vì số lượng vi khuẩn/ml. Giả định được đưa ra của quy trình đếm là mỗi tế bào sống sẽ thu được 1 khuẩn lạc. Hình 17. Máy đếm khuẩn lạc điện tử (nguồn: http://www.boeco.co.uk) 3.1.3. Tính toán kết quả: Tính số lượng vi khuẩn/ml dung dịch mẫu theo công thức: Số lượng CFU/ml mẫu = số khuẩn lạc trung bình (của những đĩa có 30-300) × độ pha loãng của đĩa đếm Cụ thể: nếu số lượng khuẩn lạc trung bình đếm được của 2 – 4 đĩa thạch là 280, ở độ pha loãng 10-5, sử dụng 0,1 ml dịch pha loãng để nuôi cấy. Số lượng vi khuẩn/0,1 ml dung dịch gốc là 280 × 105 Do vậy, số lượng vi khuẩn/1 ml dung dịch gốc là 280 × 105 × 10 = 2,8 × 108 3.2. Thực hiện một số phản ứng sinh hóa 3.2.1. Phản ứng lên men đường
a) Nguyên lý
b) Chuẩn bị
c) Tiến hành phản ứng
d) Đọc kết quả
a) Nguyên lý:
b) Chuẩn bị
c) Cách tiến hành và đọc kết quả
a) Nguyên lý:
b) Chuẩn bị
c) Tiến hành: có thể thực hiện theo hai cách (1) phương pháp sử dụng ống nghiệm thông
Câu 111 BÁO CÁO THỰC HÀNH Tính tổng số vi khuẩn hiếu khí có trong 1ml nước sinh hoạt và 1gram thịt. Kết quả thực hiện phản ứng sinh hóa phân biệt E.coli và Salmonella.
🚀 LỘ TRÌNH NÂNG CAO
🎓 Học tiếp với khóa "Luyện nghe - Basic level"
(103 bài · )
Học tiếp với khóa này →
📚 Bài tập liên quan
📱
App Bài Trắc Nghiệm
Lưu kết quả, nhận điểm & thông báo ngay
Tải miễn phí