← Thư viện luyện tập
👤 Khách (Chưa đăng nhập) 🔑 Đăng nhập ✨ Đăng ký

Làm đề đến hết chủ đề ô nhiễm môi trường

|
📱
Làm bài mượt mà hơn trên App Bài Trắc Nghiệm
Cài app để lưu kết quả, nhận điểm & thông báo bài tập mới
App Store (iOS) Google Play (Android)
0

Kết quả bài làm

👩‍🏫 Thầy/cô muốn tạo bài trắc nghiệm như thế này cho lớp mình? Tạo bài miễn phí →
Trang chủ
Đã làm: 0/0 câu
Chưa làm
Đã làm
Nội dung bài đọc
Câu hỏi trắc nghiệm
Câu 1 1. Môi trường 1.1.1. Khái niệm 1.1.2. Các thành phần của môi trường tự nhiên 1.1.3. Các chức năng cơ bản của môi trường 1.1.4. Một số vấn đề cơ bản về sinh thái học 1.1.4.1. Khái niệm các yếu tố sinh thái 1.1.4.2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái vô sinh lên đời sống của sinh vật 1.1.4.3. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái hữu sinh lên đời sống sinh vật 1.2. Tài nguyên thiên nhiên 1.2.1. Khái niệm và phân loại tài nguyên thiên nhiên 1.2.2. Tài nguyên rừng 1.2.3. Tài nguyên đất 1.2.4. Tài nguyên nước 1.2.5. Tài nguyên khoáng sản, năng lượng 1.2.6. Tài nguyên sinh học 1.3. Hệ sinh thái 1.3.1. Khái niệm 1.3.2. Cấu trúc của hệ sinh thái 1.3.3. Chức năng của hệ sinh thái 1.3.4. Sự chuyển hóa vật chất trong hệ sinh thái 1.3.5. Diễn thế sinh thái 1.3.6. Cân bằng sinh thái 1.4. Sự tác động của con người đối với môi trường 1.4.1. Khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên 1.4.2. Hoạt động sản xuất nông nghiệp 1.4.3. Hoạt động sản xuất công nghiệp 1.4.4. Hoạt động giao thông vận tải 1.4.5. Hoạt động du lịch 1.4.6. Gia tăng dân số và tài nguyên môi trường 1.4.7. Ô nhiễm môi trường 1.5. Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững 1.5.1. Các công cụ quản lý môi trường 1.5.2. Đạo đức môi trường 1.5.3. Truyền thông bảo vệ môi trường 1.5.4. Phát triển bền vững Chương 2: GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG Ở TIỂU HỌC 2.1. Giáo dục môi trường 2.1.1. Khái niệm, mục tiêu, đối tượng của GDMT 2.1.1.1. Khái niệm GDMT 2.1.1.2. Mục tiêu và đối tượng của GDMT 2.1.2. Nội dung của GDMT 2.1.3. Phương pháp tiếp cận trong GDMT 2.1.3.1. Các cách tiếp cận 2.1.3.2. Các nguyên tắc về phương pháp GDMT 2.1.4. Các phương thức GDMT 2.1.5. Công tác giáo dục và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường tại Việt Nam 2.2. Mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục môi trường ở trường tiểu học 2.2.1. Vai trò, vị trí của của GDMT cho học sinh tiểu học 2.2.2. Mục tiêu của GDMT ở trường tiểu học 2.2.3. Nhiệm vụ của GDMT ở trường tiểu học 2.3. Nội dung giáo dục môi trường ở trường tiểu học 2.4. Các phương pháp và hình thức giáo dục môi trường ở tiểu học 2.5. Dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong các môn học ở trường tiểu học 2.5.1. Khái niệm tích hợp 2.5.2. Các nguyên tắc cơ bản khi tích hợp GDMT trong dạy học 2.5.3. Các hình thức tích hợp 2.5.4. Phương pháp dạy các dạng bài có tích hợp nội dung GDMT 2.5.5. Các bước chuẩn bị bài học tích hợp trong GDMT 2.5.6. Thiết kế kế hoạch bài học có tích hợp nội dung GDMT 2.6. Tổ chức hoạt động giáo dục môi trường ở trường tiểu học Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Mục tiêu Chương 1: Học xong Chương 1, người học cần: - Xác định được những khái niệm cơ bản về môi trường như: môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo, tài nguyên thiên nhiên, các yếu tố sinh thái, hệ sinh thái, chuỗi và lưới thức ăn, vòng tuần hoàn vật chất, đạo đức môi trường, tiêu dùng có trách nhiệm, phát triển bền vững. - Phân tích được mối quan hệ giữa môi trường với con người: vai trò của môi trường và các loại tài nguyên đối với con người, các tác động của con người đến tài nguyên môi trường như khai thác tài nguyên, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải, gia tăng dân số,... - Xác định được nguyên nhân gây mất mát, suy thoái tài nguyên, ô nhiễm môi trường và một số giải pháp bảo vệ môi trường và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên cùng một số công cụ được sử dụng để quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. 1.1. Môi trường 1.1.1. Khái niệm Theo nghĩa rộng, môi trường chỉ tất cả những gì xung quanh, có ảnh hưởng đến một vật thể, sự kiện hay quá trình. Chương trình môi trường Liên hiệp Quốc (UNEP) định nghĩa “Môi trường là tập hợp các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội, tác động lên từng cá thể hay cả cộng đồng”. Theo Luật Bảo vệ môi trường Việt Nam năm 2020: “Môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người, sinh vật và tự nhiên”. Môi trường gắn với con người có thể là: - Môi trường tự nhiên - bao gồm các yếu tố tự nhiên (không khí, đất, nước, động thực vật,...) tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người - Môi trường nhân tạo - gồm các yếu tố vật chất do con người tạo nên và làm thành những tiện nghi cho cuộc sống của con người (ô tô, nhà ở, đô thị, công viên,...) - Môi trường xã hội - tổng thể các mối quan hệ giữa người và người như luật lệ, thể chế, cam kết, quy định... ở các cấp khác nhau. 1.1.2. Các thành phần của môi trường tự nhiên Môi trường được cấu trúc từ 4 thành phần chủ yếu sau: - Khí quyển (atmosphere) hay môi trường không khí - Thủy quyển (hydrosphere) hay môi trường nước - Thạch quyển (lithosphere) hay còn gọi là địa quyển hay môi trường đất - Sinh quyển (biosphere) còn gọi là môi trường sinh học (1) Khí quyển - Khí quyển: phần không khí từ bề mặt đất lên đến khoảng không gian giữa các hành tinh - Khí quyển có cấu trúc phân tầng dựa vào sự biến thiên nhiệt độ theo độ cao, từ dưới lên gồm các tầng: + Tầng đối lưu (Troposphere) + Tầng bình lưu (Stratosphere) + Tầng trung gian (Mesosphere) + Tầng nhiệt (Thermosphere) + Tầng ngoài (Exosphere) - Thành phần hóa học khí quyển: thay đổi theo độ cao. Không khí khô ở tầng đối lưu chứa 78% N2 và 21% O2 (theo thể tích), cùng lượng nhỏ các khí khác như Ar, CO2, CH4,... - Ở độ cao khoảng 25 km trong tầng bình lưu tồn tại lớp không khí có nồng độ O3 cao, gọi là lớp ozon hay tầng ozon. Lớp ozon có vai trò quan trọng là bảo vệ sự sống trên Trái Đất bằng cách hấp thụ hầu hết bức xạ tử ngoại nguy hiểm với con người và sinh vật. (2) Thủy quyển - Lớp nước ở trên hay gần bề mặt Trái Đất, gồm nước dạng lỏng và đóng băng trên bề mặt, nước ngầm và hơi nước trong khí quyển. - Tổng lượng nước trên Trái Đất ước khoảng 1,385 tỉ km3, 97% trong đó là nước biển và đại dương (phủ 71% diện tích bề mặt Trái Đất). Chỉ khoảng 0,01% tổng lượng nước là sẵn cho con người có thể sử dụng làm nước ăn uống sinh hoạt. - Đặc trưng quan trọng của thủy quyển là chu trình nước (Water cycle), tạo thành bởi các quá trình bốc hơi, ngưng tụ, mưa, chảy tràn... Nhờ có chu trình nước mà tài nguyên nước được tái tạo. (3) Thạch quyển - Thạch quyển là phần vỏ rắn của Trái Đất, gồm lớp vỏ và một phần lớp phủ trên - Độ dày thạch quyển thay đổi theo vị trí địa lý (50~100 km), thành phần không đồng nhất. - Đất: là lớp ngoài cùng của thạch quyển; hình thành từ đá mẹ dưới tác động tổng hợp của địa hình, nước, không khí, sinh vật; nơi con người sinh sống và có các hoạt động sản xuất. (4) Sinh quyển - Toàn bộ các dạng sống tồn tại bên trong, bên trên và phía trên Trái Đất - Một số nơi có điều kiện khắc nghiệt (Bắc Cực) chỉ có 1 số vi khuẩn, bào tử nấm, chim di cư - Phân bố sinh vật thay đổi theo chiều cao: càng lên cao số loài càng giảm - Sự sống hình thành trên Trái Đất khoảng gần 3 tỷ năm trước, bắt đầu từ đại dương, sau đó phát triển trên cạn và tiến hóa như ngày nay. 1.1.3. Các chức năng cơ bản của môi trường Với sinh vật nói chung và con người nói riêng, môi trường có các chức năng cơ bản sau: (1) Là không gian sinh sống cho con người và sinh vật; (2) Là nơi chứa đựng các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con người; (3) Là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và sản xuất; (4) Làm giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật; (5) Lưu trữ và cung cấp các thông tin cho con người. 1.1.4. Một số vấn đề cơ bản về sinh thái học 1.1.4.1. Khái niệm các yếu tố sinh thái Những yếu tố cấu trúc nên môi trường xung quanh sinh vật như ánh sáng, nhiệt độ, thức ăn, bệnh tật,... được gọi là các yếu tố môi trường. Nếu xét tác động của chúng lên đời sống một sinh vật cụ thể ta gọi đó là các yếu tố sinh thái (ecological factors). Như vậy, yếu tố sinh thái là các yếu tố môi trường có tác động trực tiếp hay gián tiếp lên đời sống sinh vật. Các yếu tố sinh thái thường chia thành 2 nhóm: - Các yếu tố vô sinh (abiotic) - ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, pH, các chất khí,... - Các yếu tố hữu sinh (biotic) - các mối quan hệ giữa các sinh vật với nhau. Có hai định luật liên quan đến tác động của yếu tố sinh thái tới sinh vật: - Định luật tối thiểu (hay định luật Liebig): một số yếu tố sinh thái cần phải có mặt ở mức tối thiểu để sinh vật có thể tồn tại. Ví dụ: năng suất cây có hạt cần một lượng tối thiểu các nguyên tố vi lượng. - Định luật giới hạn (hay định luật Shelford): một số yếu tố sinh thái cần phải có mặt với một giới hạn nhất định để sinh vật có thể tồn tại và phát triển trong đó. Hay nói cách khác, mỗi sinh vật có một giới hạn sinh thái đặc trưng về mỗi yếu tố sinh thái. Các loài có giới hạn sinh thái rộng thì phân bố rộng và ngược lại 1.1.4.2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái vô sinh lên đời sống của sinh vật (1) Nhiệt độ - Là yếu tố quan trọng ảnh hưởng mọi quá trình sinh lý, sinh thái, tập tính của sinh vật. - Sự sống tồn tại trong giới hạn nhiệt độ hẹp (-200oC đến +100oC), đa số loài sống trong phạm vi từ 0 đến 50oC, mỗi loài có một giới hạn chịu đựng nhiệt độ nhất định. - Liên quan đến nhiệt độ môi trường bên ngoài, động vật được chia thành hai nhóm: + nhóm biến nhiệt: nhiệt độ cơ thể dao động theo nhiệt độ bên ngoài (cá, bò sát) + nhóm đẳng nhiệt: nhiệt độ cơ thể cố định không phụ thuộc vào thay đổi của nhiệt độ bên ngoài (chim, thú...). (2) Nước và độ ẩm - Trong cơ thể sinh vật, nước chiếm một tỷ lệ rất lớn, có sinh vật nước chiếm đến hơn 90% khối lượng cơ thể (sứa). - Tầm quan trọng của nước: hòa tan các chất dinh dưỡng, là môi trường xảy ra các phản ứng sinh hóa, điều hòa nồng độ, chống nóng, là nguyên liệu quang hợp,... - Trên phạm vi lớn, nước có ảnh hưởng đến phân bố các loài. Liên quan đến nước và độ ẩm trong không khí, sinh vật được chia thành các nhóm: + Sinh vật sống ưa nước - ví dụ cá. + Sinh vật ưa độ ẩm cao - ví du: ếch nhái, lau sậy + Sinh vật ưa ẩm vừa - ví dụ đại bộ phận động vật và thực vật + Sinh vật ưa độ ẩm thấp (hay ưa khô) - ví dụ sinh vật sống trong vùng sa mạc (3) Ánh sáng - Là yếu tố sinh thái quan trọng đối với cả thực vật và động vật: + Thực vật: ánh sáng là nguồn năng lượng cho quá trình quang hợp + Động vật: cường độ và thời gian chiếu sáng ảnh hưỏng đến nhiều quá trình trao đối chất, sinh lý, hoạt động sinh sản,... - Do cường độ chiếu sáng khác nhau giữa ngày và đêm, giữa các mùa trong năm tính chất chu kỳ ở các tập tính của sinh vật: chu kỳ ngày đêm và chu kỳ mùa. (4) Các chất khí - Khí quyển có thành phần tự nhiên ổn định: O2 = 21 %, N2 = 78 %, CO2 = 0,03% (theo thể tích), các khí trơ, H2, CH4,.... → các sinh vật sống được, cảm thấy không chịu ảnh hưởng gì của không khí. - Do hoạt động của con người, đưa vào nhiều khí thải làm tăng nồng độ các khí nhà kính (CO2, CH4, CFC,..) gây ra hiệu ứng nhà kính, sự ấm lên toàn cầu. (5) Các muối dinh dưỡng - Đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc cơ thể sinh vật, điều hoà các quá trình sinh hóa của cơ thể. Khoảng 45 nguyên tố hóa học có trong thành phần của chất sống. - Sinh vật đòi hỏi một lượng muối cần và đủ để phát triển, thiếu hay thừa các muối ấy đều có hại cho sinh vật. - Trong các thủy vực nước ngọt và vùng ven biển, do nhận nhiều chất thải sinh hoạt và sản xuất hàm lượng nhiều loại muối dinh dưỡng tăng cao. 1.1.4.3. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái hữu sinh lên đời sống sinh vật Hai cá thể sống ở tự nhiên có thể có các kiểu quan hệ với nhau tùy theo mức độ lợi hại khác nhau, gồm 8 nhóm chính như ở Bảng 1.1. Bảng 1.1. Các mối quan hệ chính giữa sinh vật với sinh vật TT Kiểu quan hệ Đặc trưng Ký hiệu Ví dụ Loài 1 Loài 2 Loài 1 Loài 2 Trung tính (Neutralism) Hai loài không gây ảnh hưởng cho nhau Khỉ Hổ Chồn Bướm Hãm sinh (Amensalism) Loài 1 gây ảnh hưởng lên loài 2, loài 1 không bị ảnh hưởng - Tảo lam Động vật nổi Cạnh tranh (Competition) Hai loài gây ảnh hưởng lẫn nhau - - Lúa Báo Cỏ dại Linh cẩu Con mồi - Vật dữ (Predation) Con mồi bị vật dữ ăn thịt - + Chuột Dê, nai Mèo Hổ, báo Ký sinh (Parasitism) Vật chủ lớn, ít, bị hại; vật ký sinh nhỏ, nhiều, có lợi - + Gia cầm, gia súc Giun sán Hội sinh (Commensalism) Loài sống hội sinh có lợi, loài kia không có lợi chẳng có hại + Phong lan Cây gỗ Tiền hợp tác (Protocooperation) Cả hai đều có lợi, nhưng không bắt buộc sống với nhau + + Sáo Trâu Cộng sinh (Mutualism) Cả hai đều có lợi, bắt buộc phải sống với nhau + + San hô Tảo 1.2. Tài nguyên thiên nhiên 1.2.1. Khái niệm và phân loại tài nguyên thiên nhiên (1) Khái niệm Tài nguyên thiên nhiên gồm các dạng năng lượng, vật chất, thông tin tự nhiên, tồn tại khách quan ngoài ý muốn con người, có giá trị tự thân mà con người đã biết hoặc chưa biết và con người có thể sử dụng được trong hiện tại và tương lai (tùy thuộc nhận thức, thói quen, trình độ khoa học, công nghệ, khả năng tài chính,...) để phục vụ cho sự phát triển của xã hội loài người. Mỗi loại tài nguyên có đặc điểm riêng, nhưng có 2 thuộc tính chung: - Tài nguyên thiên nhiên phân bổ không đồng đều giữa các vùng trên Trái Đất, và trên cùng một lãnh thổ có thể tồn tại nhiều loại tài nguyên, tạo ra sự ưu đãi của tự nhiên với từng vùng lãnh thổ, từng quốc gia. - Đại bộ phận các nguồn TNTN có giá trị kinh tế cao được hình thành qua quá trình lâu dài của tự nhiên và lịch sử. Chính hai thuộc tính này đã tạo nên tính quý hiếm của TNTN và lợi thế phát triển của quốc gia giàu tài nguyên. (2) Phân loại Tài nguyên thiên nhiên được phân loại theo nhiều cách: - Theo bản chất tự nhiên, tài nguyên được phân loại: tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên rừng, tài nguyên biển,.... - Theo khả năng phục hồi: + Tài nguyên vĩnh cữu: tài nguyên có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến năng lượng mặt trời (trực tiếp: chiếu sáng trực tiếp; gián tiếp: gió, sóng biển, thuỷ triều,...) + Tài nguyên tái tạo: loại tài nguyên có thể tự duy trì, tự bổ sung liên tục khi được quản lý hợp lý. Ví dụ: tài nguyên sinh vật (động thực vật), tài nguyên nước, đất. + Tài nguyên không tái tạo: dạng tài nguyên bị biến đổi hay mất đi sau quá trình sử dụng. Ví dụ: tài nguyên khoáng sản, nhiên liệu hóa thạch, tài nguyên di truyền (gen). 1.2.2. Tài nguyên rừng (1) Vai trò tài nguyên rừng - Về mặt sinh thái – môi trường: + Điều hoà khí hậu: Rừng ảnh hưởng đến nhiệt độ, độ ẩm không khí, thành phần khí quyển và có ý nghĩa điều hoà khí hậu. Rừng cũng góp phần làm giảm tiếng ồn. Rừng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng làm cân bằng lượng O2 và CO2 trong khí quyển. + Đa dạng sinh học cao, lưu trữ nguồn gen: Rừng là hệ sinh thái có độ đa dạng sinh học cao nhất ở trên cạn, nhất là rừng ẩm nhiệt đới. Là nơi cư trú của hàng triệu loài động vật và vi sinh vật, rừng được xem là ngân hàng gen khổng lồ, lưu trữ các loại gen quý. + Hấp thụ CO2: Rừng là “lá phổi xanh” hấp thụ CO2, tái sinh oxy, điều hòa khí hậu cho khu vực. Trung bình một ha rừng tạo nên 16 tấn oxy/năm. + Bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn: Thảm thực vật có chức năng quan trọng trong việc ngăn cản một phần nước mưa rơi xuống đất và có vai trò phân phối lại lượng nước này. Rừng làm tăng khả năng thấm và giữ nước của đất, hạn chế dòng chảy trên mặt. Tầng thảm mục rừng có khả năng giữ lại lượng nước bằng 100 - 900% trọng lượng của nó. Tán rừng có khả năng giảm sức công phá của nước mưa đối với lớp đất bề mặt. Lượng đất xói mòn vùng đất có rừng chỉ bằng 10% vùng đất không có rừng, + Thảm mục rừng là kho chứa các chất dinh dưỡng khoáng, mùn và ảnh hưởng lớn đến độ phì nhiêu của đất. Đây cũng là nơi cư trú và cung cấp chất dinh dưỡng cho vi sinh vật, nhiều loại côn trùng và động vật đất, tạo môi trường thuận lợi cho động vật và vi sinh vật đất phát triển và có ảnh hưởng đến các quá trình xảy ra trong đất. - Về cung cấp tài nguyên: + Lương thực, thực phẩm: Năng suất trung bình của rừng trên thế giới đạt 5 tấn chất khô/ha/năm, đáp ứng 2 - 3% nhu cầu lương thực, thực phẩm cho con người + Nguyên liệu: Rừng là nguồn cung cấp gỗ, chất đốt, nguyên vật liệu cho công nghiệp… + Cung cấp dược liệu: nhiều loài thực vật, động vật rừng là các loại thuốc chữa bệnh (2) Tài nguyên rừng Việt Nam Ở nước ta, năm 1943 có 13,3 triệu ha rừng (độ che phủ 43,8%); đến những năm đầu thập niên 1990 giảm xuống còn 7,8 ~ 8,5 triệu ha (độ che phủ 23,6% ~ 23,8%); đặc biệt độ che phủ rừng phòng hộ chỉ còn 20% tức là đã ở dưới mức báo động (30%). Tốc độ mất rừng là 120.000 ~ 150.000 ha/năm. Trên nhiều vùng trước đây là rừng bạt ngàn thì nay chỉ còn là đồi trọc, diện tích rừng còn lại rất ít, như vùng Tây Bắc chỉ còn 2,4 triệu ha; Tây Nguyên chỉ còn 2,3 triệu ha. Rừng ngập mặn trước năm 1945 phủ một diện tích 400.000 ngàn ha nay chỉ còn gần một nửa (200.000 ha) chủ yếu là thứ sinh và rừng trồng. Nguyên nhân chính của sự thu hẹp rừng ở nước ta là do nạn du canh, du cư, phá rừng đốt rẫy làm nông nghiệp, trồng cây xuất khẩu, lấy gỗ củi, mở mang đô thị, làm giao thông, khai thác mỏ.... Hậu quả của chiến tranh hóa học do Mỹ thực hiện ở Việt Nam trong thời gian qua để lại cho rừng là không nhỏ (trong chiến tranh, quân đội Mỹ đã rải xuống miền Nam hơn 80 triệu lít thuốc diệt cỏ). Sức ép dân số và nhu cầu về đời sống, về lương thực và thực phẩm, năng lượng, gỗ dân dụng … đang là mối đe doạ đối với rừng còn lại ở nước ta. Từ những năm cuối thập niên 90, diện tích và độ che phủ có phần tăng lên nhờ các chương trình trồng rừng, chăm sóc rừng, khoanh nuôi tái sinh... Độ che phủ rừng là 28,2% (1995), tăng lên 28,8% (1998), 33% (2000), 36,1% (2003), 36,7% (2005) và 39,1% (2009). Dự án trồng mới 5 triệu ha rừng được Quốc hội phê chuẩn, coi trọng việc bảo vệ rừng hiện có và trồng mới rừng nâng độ che phủ rừng lên 43% vào năm 2010. Tuy tổng diện tích rừng hàng năm tăng lên, nhưng chất lượng rừng ngày càng suy giảm. Rừng nguyên sinh chỉ còn 0,57 triệu ha phân bố rải rác, chiếm 8% tổng diện tích rừng. (3) Giải pháp cho các vấn đề về rừng *Để bảo vệ và phát triển rừng cần tiến hành các giải pháp sau: - Bảo vệ nguyên trạng một số khu vực rừng đặc biệt có giá trị; - Khai thác sử dụng hợp lí tài nguyên rừng; - Hạn chế ô nhiễm môi trường; - Phòng chống cháy rừng; - Trồng và bảo vệ rừng; - Hạn chế, thay đổi mô hình tiêu thụ và giảm lãng phí gỗ rừng; - Phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, đặc biệt là cho các cộng đồng địa phương có rừng; - Hợp tác quốc tế, hỗ trợ nguồn tài chính bảo vệ rừng cho khu vực các cộng đồng nghèo, các quốc gia đang phát triển, đền bù những thiệt hại kinh tế liên quan tới hạn chế khai thác rừng thuộc lãnh thổ của họ vì mục đích sinh thái, môi trường. *Các vấn đề bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng Việt Nam được trình bày trong Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 1991 và các văn bản pháp quy khác, bao gồm các nội dung sau: - Trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc. - Bảo vệ rừng phòng hộ, các vườn quốc gia và các khu dự trữ tự nhiên - Khai thác hợp lý rừng sản xuất, hạn chế khai hoang chuyển rừng thành đất nông nghiệp, hạn chế di dân tự do. - Đóng cửa rừng tự nhiên. 1.2.3. Tài nguyên đất (1) Đặc điểm và vai trò của tài nguyên đất Đất là một hợp phần tự nhiên được hình thành dưới tác động tổng hợp của năm yếu tố đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian (theo Docuchaev, 1879). Trên quan điểm sinh thái, đất không phải là một khối vật chất trơ mà là một hệ thống cân bằng của một tổng thể gồm các thể khoáng nghiền vụn, các chất hữu cơ và những sinh vật đất. Thành phần vật chất của đất gồm: các hạt khoáng (40-45%), các chất mùn hữu cơ (~5%), không khí (20-25%) và nước (25-35%). Đất được con người sử dụng vào hai nhóm mục đích cơ bản: xây dựng nhà ở, công trình và sản xuất nông lâm nghiệp. Các chức năng cơ bản của đất: - Là môi trường (địa bàn) để con người và sinh vật trên cạn sinh trưởng và phát triển. - Là địa bàn để cho các quá trình biến đổi và phân hủy các phế thải. - Là nơi cư trú cho các động vật và thực vật đất. - Là địa bàn cho các công trình xây dựng. - Lọc và cung cấp nguồn nước cho con người (2) Hiện trạng tài nguyên đất Việt Nam Tổng diện tích đất tự nhiên nước ta khoảng 33,1 triệu ha. Theo mục đích sử dụng, đất được phân thành 3 nhóm chính: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Trong đó, diện tích nhóm đất nông nghiệp (nông, lâm, thủy sản) ước khoảng 26,8 triệu ha, chiếm khoảng 81% diện tích đất tự nhiên cả nước. Bảng 1.2. Diễn biến sử dụng đất cả nước giai đoạn 2011 - 2013 Bình quân đất tự nhiên theo đầu người rất thấp: 0,38 ha/người, đứng thứ 203 trong 218 nước trên thế giới, bằng 1/6 mức bình quân của thế giới. Bình quân diện tích nông nghiệp chỉ khoảng 0,11 ha/người. Do điều kiện tự nhiên nhiệt đới ẩm của Việt Nam, cùng với sự gia tăng dân số mạnh và kỹ thuật canh tác lạc hậu kéo dài và do hậu quả chiến tranh, đã làm trầm trọng hơn nhiều vấn đề về môi trường đất. Các loại hình thoái hóa môi trường đất ở Việt Nam thể hiện rất phức tạp và đa dạng. Nước ta hiện nay có bốn dạng thoái hóa tự nhiên: - Hoang mạc đá - Hoang mạc đất khô cằn: gồm các núi đá và đất trống đồi núi trọc, thể hiện rõ nhất ở các vùng có lượng mưa thấp, đất phát triển trên các loại đá mẹ khó phong hóa, nghèo dinh dưỡng (khu vực miền Trung và Tây Nguyên). - Hoang mạc cát (cát bay, cát chảy, cát trượt lở): gồm các dải cát hẹp trải dài dọc theo bờ biển, tập trung nhiều nhất ở dải ven biển miền Trung, ĐBSCL và một phần diện tích nhỏ dọc theo ven biển các tỉnh phía Bắc như Nam Định, Nghệ An, Thanh Hóa... đất có độ phì nhiêu tự nhiên thấp, phần lớn là cấp hạt cát nên khả năng giữ nước, giữ phân kém,... - Hoang mạc đất nhiễm mặn: tập trung chủ yếu ở ĐBSCL, các tỉnh duyên hải miền Trung như Quảng Bình, Hà Tĩnh, Ninh Thuận… đất thường có hàm lượng tổng số muối tan và độ dẫn điện (EC) cao. - Hoang mạc đất nhiễm phèn: phân bố tại các khu vực Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười (đất phèn), bán đảo Cà Mau (đất phèn mặn). Ở miền Bắc, đất phèn chủ yếu tập trung ở vùng Kiến An - Hải Phòng, Thái Bình, Hải Dương và Quảng Ninh. Đất nhiễm phèn được đặc trưng bởi độ chua cao, nồng độ độc tố nhôm tiềm tàng cao và thiếu lân. Ô nhiễm đất: Ô nhiễm đất bởi phân bón hóa học trong những năm gần đây có xu hướng tăng do việc gia tăng liều lượng, tần suất sử dụng. Đất ở nhiều vùng nông nghiệp có hàm lượng kim loại nặng vượt mức cho phép đối với đất nông nghiệp. Dư lượng hóa chất BVTV ở một số vùng nông thôn đã có những dấu hiệu gia tăng. Bên cạnh đó, môi trường đất chịu tác động do các chất ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp, xây dựng và sinh hoạt thể hiện rõ nhất ở các vùng ven các đô thị lớn như Hà Nội, Tp. Hồ Chí Minh hoặc các vùng tập trung hoạt động sản xuất công nghiệp, khai khoáng như Thái Nguyên, Đồng Nai,...Các khu vực chịu tác động của nước thải, chất thải làng nghề, đặc biệt làng nghề tái chế, chất lượng đất bị suy giảm. Nguyên nhân của vấn đề ô nhiễm và suy thoái đất do: - Phương thức canh tác nương rẫy lạc hậu của các dân tộc vùng núi. - Tình trạng khai thác không hợp lý, chặt phá, đốt rừng bừa bãi, sức ép tăng dân số và các chính sách quản lý không hợp lý. - Việc khai hoang chuyển dân miền xuôi lên trung du, miền núi chưa được chuẩn bị tốt về quy hoạch, kế hoạch và đầu tư, di dân tự do. - Thải các chất thải không qua xử lý vào đất. - Biến đổi khí hậu và thiên tai. (3) Giải pháp bảo vệ tài nguyên đất - Chống xói mòn bằng cách kết hợp các biện pháp kỹ thuật như trồng rừng, cơ cấu cây trồng phù hợp, xen canh gối vụ, tạo lớp che phủ đất để giảm tác động xung lực của hạt mưa, giảm độ dốc, độ dài sườn dốc bằng tạo vật cản, mương hứng theo đường bình độ để giảm mức độ hình thành và sức công phá của dòng chảy. - Bảo vệ và cải tạo đất bằng các giải pháp như: Khai thác đất hợp lý, theo đúng các nguyên lý sinh thái học, dùng nhiều chất hữu cơ khép kín chu trình sinh địa hoá và nuôi hệ sinh thái đất, hạn chế sử dụng hoá chất, đặc biệt là chất độc; Làm thuỷ lợi, làm đất đúng kỹ thuật, bón phân, canh tác hợp lý, cải tạo đất tăng độ phì. Hạn chế tác động nhân tạo bất lợi lên các vùng đất có vấn đề. Cải tạo và sử dụng hợp lý đất có vấn đề. - Ứng xử hợp lý với chất thải để phòng chống ô nhiễm, suy thoái đất. Giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu, nhất là ô nhiễm môi trường nước, không khí và quản lý chất thải rắn,,... - Có chiến lược ứng phó với các nguy cơ hoang mạc hóa đất đai, sử dụng hợp lý tài nguyên nước, có các giải pháp tối ưu giúp phòng tránh, giảm nhẹ, thích nghi, chung sống với thiên tai. 1.2.4. Tài nguyên nước (1) Đặc điểm và vai trò của tài nguyên nước *Đặc điểm các nguồn nước: - Nguồn nước mưa: phân bố không đều trên Trái đất, nhìn chung là nguồn nước tương đối sạch, đáp ứng được các tiêu chuẩn dùng nước. - Nguồn nước mặt: có mặt thoáng tiếp xúc với không khí và thường xuyên được bổ sung bởi nước mặt, nước ngầm tầng nông và nước thải từ khu dân cư. - Nguồn nước ngầm: tồn tại trong các khoảng trống dưới đất, trong các khe nứt, các mao quản, thấm trong các lớp đất đá,...và có thể tập trung thành từng bể, bồn, dòng chảy dưới lòng đất. *Vai trò: nước là tài nguyên quan trọng nhất của loài người và sinh vật: - Trong tự nhiên, nước không ngừng vận động và chuyển đổi trạng thái tạo nên chu trình nước, thông qua đó nước thông qua tham gia vào thành phần cấu trúc sinh quyển, đồng thời điều hòa các yếu tố của khí hậu, đất đai và sinh vật. - Nước cần cho nhu cầu sống của mọi cơ thể và chiếm tới 80 - 90% trọng lượng sinh vật sống trong môi trường nước và 60-70% trọng lượng cơ thể con người. - Nước đáp ứng các yêu cầu đa dạng của con người: tưới tiêu cho nông nghiệp, sản xuất công nghiệp, tạo ra điện năng và tô thêm vẻ đẹp cho cảnh quan, đường giao thông,... (2) Hiện trạng tài nguyên nước Việt Nam - Việt Nam có tài nguyên nước khá phong phú, bình quân đầu người 17.000 m3/năm. + Nước mặt: Do lượng mưa ở nước ta vào loại cao (2.000mm/năm; gấp 2,6 lần lượng mưa trung bình vùng lục địa trên thế giới) đã tạo nên một mạng dày đặc sông suối. Theo thống kê của Bộ TN&MT, Việt Nam có 3.450 sông, suối với chiều dài từ 10 km trở lên. Các sông suối này nằm trong 108 LVS được phân bố và trải dài trên cả nước với tổng diện tích trên 1.167 triệu km2. Tổng lượng nước mặt trung bình năm của Việt Nam khoảng 830 tỉ m3 được tập trung chủ yếu trên 8 LVS lớn, bao gồm: LVS Hồng - Thái Bình, Bằng Giang - Kỳ Cùng, Mã, Cả, Vu Gia - Thu Bồn, Ba, Đồng Nai và sông Mê Công (Cửu Long), trong đó ở LVS Cửu Long (khoảng 57%), ở LVS Hồng - Thái Bình hơn 16%, ở LVHT sông Đồng Nai (hơn 4%), còn lại ở các LVS khác. Tuy nhiên, khoảng 63% nguồn nước mặt của Việt Nam (tương ứng với 520 tỷ m3) có nguồn gốc ở ngoài biên giới quốc gia, chỉ có gần 310 tỉ m3 mỗi năm được sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam, tập trung ở các sông Đồng Nai, Cả, Ba, Vũ Gia - Thu Bồn. Theo kết quả thống kê, cả nước có trên 2.900 hồ chứa nước thủy điện, thủy lợi đã vận hành, đang xây dựng hoặc đã có quy hoạch xây dựng với tổng dung tích trên 65 tỷ m3. + Nước ngầm: Ước tính trữ lượng nước dưới đất trong các thành tạo chứa nước chính ở Việt Nam khoảng 172,6 triệu m3/ngày. Tổng lượng khai thác nước dưới đất khoảng 10,53 triệu m3/ngày, trong đó đồng bằng Bắc Bộ và đồng bằng Nam Bộ là hai khu vực khai thác nhiều nhất với tổng lượng khai thác của 2 vùng khoảng 5,87 triệu m3/ngày, chiếm 55,7% tổng lượng khai thác toàn quốc. Lượng nước khai thác tập trung ở 2 thành phố lớn là Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh với tổng lượng nước khai thác khoảng 2,63 triệu m3/ngày chiếm gần 25% tổng lưu lượng khai thác toàn quốc. Hiện nay, nước dưới đất được khai thác sử dụng chủ yếu cho cấp nước sinh hoạt và công nghiệp. Khoảng 40% lượng nước cấp cho đô thị và gần 80% lượng nước sử dụng cho sinh hoạt ở nông thôn được khai thác từ nguồn nước dưới đất. - Dù trữ lượng nước lớn, nhưng do mật độ dân số cao, nên bình quân nước phát sinh trong lãnh thổ vào loại trung bình thấp trên thế giới. Theo sự gia tăng dân số, con số này cũng ngày càng giảm. Năm 2007, lượng nước phát sinh trên lãnh thổ bình quân là 3.840 m3/người/năm; ước tính năm 2025 sẽ chỉ còn 2.830 m3/người/năm - Về chất lượng nước của các sông ngòi nước ta, dù đã có xuất hiện các hiện tượng ô nhiễm về các chất hữu cơ, các chất dinh dưỡng, kim loại nặng và hóa chất độc ở một vài nơi (chủ yếu là hạ lưu các sông chảy qua đô thị lớn và gần khu công nghiệp); song nhìn chung, có thể thỏa mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội. - Các vấn đề về tài nguyên nước ở nước ta: + Tình trạng thiếu nước mùa khô, lũ lụt mùa mưa đang xảy ra tại nhiều địa phương với mức độ ngày càng nghiêm trọng. Vào mùa lũ, lượng nước dòng chảy chiếm tới 80%, còn mùa khô chỉ có 20%. Nguyên nhân chính là do rừng đầu nguồn bị chặt phá. + Tình trạng cạn kiệt nguồn nước ngầm, xâm nhập mặn và ô nhiễm nước ngầm đang diễn ra ở các đô thị lớn và các tỉnh đồng bằng. Nguyên nhân chính là do khai thác quá mức, thiếu quy hoạch, nước thải không xử lý. + Sự ô nhiễm nước mặt đã xuất hiện trên một số sông, kênh rạch thuộc một số đô thị lớn (sông Tô Lịch, sông Nhuệ-Đáy, sông Thị Vải, sông Đồng Nai, Sài Gòn,....) đến mức báo động. Một số hồ ao có hiện tượng phú dưỡng nặng, một số vùng cửa sông có dấu hiệu ô nhiễm dầu, thuốc trừ sâu, kim loại nặng. Nguyên nhân là do nước thải, chất thải rắn chưa được thu gom, xử lý thích hợp. + Sự xâm nhập mặn vào sông xảy ra với quy mô ngày càng gia tăng (thời gian dài hơn, lên xa phía thượng lưu hơn) ở nhiều sông miền Trung. Nguyên nhân do giảm rừng đầu nguồn, khí hậu thay đổi bất thường. (3) Giải pháp cho các vấn đề môi trường liên quan đến tài nguyên nước Giải pháp cho các vấn đề liên quan đến tài nguyên nước phải mang tính tổng thể, bao gồm: 1- Quản lý phát triển và sử dụng tài nguyên nói chung và tài nguyên nước nói riêng theo lưu vực sông; 2- Sử dụng tài nguyên nước trong phạm vi khả năng tái tạo và không làm tổn thương các điều kiện cần cho khả năng tái tạo cả về lượng và về chất. Tài nguyên nước được hình thành theo lưu vực và hoàn toàn phụ thuộc vào các nhân tố địa lý cảnh quan, khí hậu, nhân sinh. Do vậy, để đảm bảo cho hình thành tài nguyên về mặt lượng và chất, cần thiết phải tổ chức quy hoạch các hoạt động phát triển trên bề mặt lưu vực một cách khoa học, phù hợp, tránh mọi tác động bất lợi tới môi trường và tài nguyên nói chung. Tài nguyên nước sông đa quốc gia cần được quản lý bởi các uỷ ban đặc biệt, có thành phần là đại diện của tất cả các quốc gia trên lưu vực, hoạt động theo nguyên tắc cùng chia sẻ mọi quyền lợi và nghĩa vụ liên quan tới nước, quản lý và xử lý tốt các loại chất thải, không để chúng gây ô nhiễm môi trường Nước là một dạng tài nguyên đặc biệt mà con người bắt buộc phải chia sẻ với tự nhiên để duy trì các hệ sinh thái nước và các hệ sinh thái cạn trên lưu vực. Ngưỡng an toàn về nước cho mỗi hệ sinh thái tuỳ thuộc vào điều kiện tự nhiên và khả năng của chính hệ. Một số nhà khoa học cho rằng có thể khai thác nước sông tới mực nước thấp nhất từng quan trắc được trong tự nhiên. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trong tự nhiên, hệ sinh thái trên lưu vực chỉ vượt qua được ngưỡng thấp nhất này trong một khoảng thời gian ngắn nhất định. Trong chiến lược ứng xử với tai biến môi trường liên quan đến nước, điều quan trọng là phải dự báo chính xác, hành động kịp thời, hợp lý và khoa học nhằm hạn chế tối đa thiệt hại. Nước là một nguồn tài nguyên quý giá và ngày càng khan hiếm. Đã đến lúc phải hạch toán tài nguyên, đưa giá thành nước vào mọi loại hàng hoá, đặc biệt là nông sản, để thúc đẩy các quá trình tái sử dụng và sử dụng hợp lý, tiết kiệm tài nguyên nước. Do tài nguyên nước hạn chế, trong khi nhu cầu của cây trồng đối với nước rất khác nhau, nên một trong những hướng dùng nước tiết kiệm trong nông nghiệp là cơ cấu cây trồng hợp lý, phù hợp điều kiện tự nhiên. 1.2.5. Tài nguyên khoáng sản, năng lượng (1) Tài nguyên khoáng sản ● Tài nguyên khoáng sản là tích tụ vật chất dưới dạng hợp chất hoặc đơn chất trong lòng đất, trên mặt đất và hoà tan trong nước biển, mà hiện tại con người có khả năng lấy ra các nguyên tố có ích hoặc sử dụng trực tiếp trong đời sống hàng ngày. ● Tài nguyên khoáng sản có ý nghĩa rất quan trọng trong sự phát triển kinh tế. Việc khai thác và sử dụng tài nguyên khoáng sản có tác động mạnh mẽ đến môi trường. ● Khoáng sản đa dạng về nguồn gốc và chủng loại, được phân loại theo nhiều cách: - Theo dạng tồn tại: rắn (quặng, than), khí (khí đốt, He), lỏng (dầu, nước khoáng) - Theo nguồn gốc: nội sinh (sinh ra trong lòng Trái đất), ngoại sinh (sinh ra trên bề mặt Trái đất). - Theo thành phần hoá học: + Khoáng kim loại: gồm kim loại thường gặp có trữ lượng lớn (nhôm, sắt, crom, magiê,..) và kim loại hiếm (vàng, bạc, bạch kim, thuỷ ngân, ..) + Khoáng phi kim loại: gồm các loại quặng photphat, sunphat,.; các vật liệu khoáng (cát, thạch anh, đá vôi,..); và dạng nhiên liệu (than, dầu mỏ, khí đốt,..). ● Nước ta có tài nguyên khoáng sản phong phú và đa dạng, với 5.000 mỏ và điểm quặng, thuộc 60 loại khoáng sản đã được phát hiện và đánh giá trữ lượng. Một số khoáng sản chính: - Than đá: trữ lượng 3 -3,5 tỷ tấn; chủ yếu ở Quảng Ninh. - Bôxit: trữ lượng ~ 4 tỷ tấn; chủ yếu ở Lâm Đồng, Đắc Lắc - Apatit: trữ lượng ~ 100 triệu tấn, tập trung ở Lào Cai - Sắt: trữ lượng ~ 650 triệu tấn; các mỏ Thạch Khê, Quỷ Xạ) - Đất hiếm: trữ lượng khoảng 10 triệu tấn, tập trung ở Tây Bắc,… ● Tác động môi trường của các hoạt động từ khai thác đến sử dụng khoáng sản: + Khai thác khoáng sản gây ra thay đổi đặc điểm địa hình, mất đất, mất rừng, ô nhiễm nước, ô nhiễm không khí (bụi, khí độc), ô nhiễm phóng xạ, tiếng ồn,... + Vận chuyển, chế biến khoáng sản gây ô nhiễm không khí, nước và ô nhiễm chất thải rắn. + Sử dụng khoáng sản gây ra ô nhiễm không khí (CO2, SO2, bụi, khí độc,...), ô nhiễm nước, chất thải rắn. ● Việc bảo vệ tài nguyên và môi trường trong khai thác và sử dụng khoáng sản Việt Nam, phải quan tâm đến các khía cạnh: + Hạn chế tổn thất tài nguyên và tác động tiêu cực đến môi trường trong quá trình thăm dò, khai thác chế biến. + Điều tra chi tiết, quy hoạch khai thác và chế biến khoáng sản, không xuất thô các loại nguyên liệu khoáng, tăng cường tinh chế và tuyển luyện khoáng sản + Đầu tư kinh phí xử lý chất ô nhiễm phát sinh trong quá trình khai thác và sử dụng khoáng sản như: xử lý chống bụi, chống độc, xử lý nước thải... (2) Tài nguyên năng lượng ● Con người cần năng lượng cho sự tồn tại của bản thân mình và phần quan trọng là để sản ra công cho mọi hoạt động sản xuất và dịch vụ. Năng lượng là một dạng tài nguyên vật chất, xuất phát từ hai nguồn chủ yếu là năng lượng mặt trời và năng lượng lòng đất. ● Các nguồn năng lượng sử dụng gồm: + Than đá - là nguồn năng lượng chủ yếu của loài người. Tuy nhiên các vấn đề môi trường liên quan than đá như ô nhiễm bụi, ô nhiễm nước, lún đất trong quá trình khai thác; thải ra các khí SO2, CO2 khi đốt. + Dầu và khí cũng tạo ra các vấn đề môi trường như ô nhiễm dầu cho nước và đất trong quá trình khai thác; thải ra các khí CO, CO2, hydrocarbon khi đốt cháy. + Thủy năng được coi là năng lượng sạch. Tuy nhiên, việc xây dựng các đập, hồ chứa lớn tạo ra các tác động môi trường như thay đổi thời tiết khu vực, phá vỡ cân bằng các hệ sinh thái, tạo các biến động dòng chảy hạ lưu, tiềm ẩn tai biến môi trường,... + Năng lượng hạt nhân là năng lượng giải phóng trong quá trình phân hủy hạt nhân hay
Câu 2 Mức bình quân thế giới là 4,1 tấn CO2/người, cao nhất là Qatar 46 tấn CO2/người. Quốc gia có tổng mức phát thái CO2 cao nhất là Mỹ với 5.697 triệu tấn 1.4.7. Ô nhiễm môi trường Ô nhiễm môi trường (environmental pollution) là sự thay đổi thành phần và tính chất của môi trường, có hại cho các hoạt động sống bình thường của con người và sinh vật. Thông thường sự an toàn của môi trường được quy định bởi các ngưỡng hay các giá trị giới hạn trong tiêu chuẩn môi trường (environmental standards), nên có thể nói “Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lý, hóa học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường, tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên” (Luật Bảo vệ môi trường quốc gia 2020). Các chất hay tác nhân mà sự có mặt của chúng gây ra sự ô nhiễm môi trường gọi là các chất hay tác nhân ô nhiễm (pollutant). Nguồn gốc của các tác nhân ô nhiễm (nguồn ô nhiễm) có thể là do các quá trình tự nhiên (nguồn tự nhiên). Tuy nhiên nguồn gốc quan trọng hơn là các hoạt động của con người (nguồn nhân tạo). Trong quá trình sản xuất và phát triển, con người đã đưa các “chất lạ” vào khí quyển, thủy quyển, thạch quyển; làm thay đổi thành phần tự nhiên của chúng; trong một số trường hợp, đã làm thay đổi cân bằng tự nhiên vốn có trong từng quyển nói riêng, trong sinh quyển nói chung Thật ra sự ô nhiễm môi trường dưới tác động của con người đã xảy ra từ thời tiền sử. Tuy nhiên chỉ trong khoảng 1-2 thế kỷ gần đây, từ khi con người bước vào nền văn minh công nghiệp, quy mô và mức độ ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng. Điều đó liên quan đến: + Sư tập trung cao độ dân cư, nhà máy do đô thị hóa - công nghiệp hóa, + Khai thác, chế biến và sử dụng ngày càng nhiều tài nguyên, nhiên liệu + Tạo ra các sản phẩm hoàn toàn mới chưa có trong thiên nhiên. Kiểm soát ô nhiễm môi trường (environmental pollution control) bao gồm các biện pháp ngăn ngừa, xử lý chất thải hay làm giảm thiểu sự ô nhiễm môi trường - nói cách khác là phòng chống ô nhiễm môi trường. 1.4.7.1. Ô nhiễm môi trường nước *Ô nhiễm nước là sự thay đổi thành phần và tính chất của nước, có hại cho hoạt động sống bình thường của con người và sinh vật, do sự có mặt của các tác nhân quá ngưỡng cho phép. *Các nguồn gây ô nhiễm nước có thể là tự nhiên hay nhân tạo: -Nguồn tự nhiên: nhiễm mặn, nhiễm phèn, thối rữa xác động thực vật,... -Nguồn nhân tạo: nước thải từ các khu dân cư (nước thải sinh hoạt), nước thải công nghiệp,... *Có thể phân tác nhân gây ô nhiễm nước thành các nhóm cơ bản: -Các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học (ví dụ: đường, protein...) -Các chất hữu cơ bền vững (ví dụ: thuốc trừ sâu DDT, dioxin…) -Dầu mỡ -Các chất vô cơ (ví dụ: muối amoni, nitrit, nitrat, phosphat,…) -Các kim loại nặng (ví dụ: Pb, Cu, Hg, As,...) -Các chất phóng xạ -Các sinh vật gây bệnh (ví dụ: vi khuẩn gây tả, lỵ, thương hàn; virus gây tiêu chảy,…) -Các chất rắn -Các khí hòa tan (ví dụ: H2S, NH3,...) *Các tác động của ô nhiễm nước: (1) Tác động đến các hệ sinh thái nước: - Yếu tố môi trường thay đổi kìm hãm sự sinh trưởng và phát triển một số loài sinh vật - Các chất ô nhiễm độc hại làm một số hoặc tất cả sinh vật bị tiêu diệt  thay đổi cấu trúc quần xã, suy giảm đa dạng sinh học hoặc hủy diệt HST - Ô nhiễm gây xáo trộn hay hủy diệt không gian sống của sinh vật - Ô nhiễm lâu dài gây tích lũy sinh học và khuếch đại sinh học chất ô nhiễm qua chuỗi thức ăn (2) Tác động đến sức khỏe con người: - Ô nhiễm nước tác động đến sức khỏe con người thông qua 2 con đường: + trực tiếp: sử dụng nước cho ăn uống hay các hoạt động tiếp xúc (bơi lội, tắm, giặt,..) + gián tiếp: tiêu thụ thực phẩm mà trong quá trình nuôi trồng, chế biến đã sử dụng nước bị ô nhiễm  Làm gia tăng dịch bệnh và gia tăng số người tử vong - Tác động cụ thể của một số tác nhân ô nhiễm trong nước: + Nitrat (NO3-): có thể gây chứng rối loạn máu ở trẻ em (hội chứng methemoglobinemia hay “em bé màu xanh”); nitrit (NO2-) có thể gây ung thư cho con người. + Các kim loại nặng (Cu, Pb, Cd, Zn, Hg, As…): dù ở nồng độ rất nhỏ (dạng vết) rất độc đối với con người. Ví dụ: uống nước nhiễm độc thủy ngân có thể gây nên các triệu chứng tê cứng tứ chi, điếc, đau đầu, loạn thần kinh,… + Các hợp chất cơ-clo như DDT, PCB, dioxins và furans….: rất độc, ảnh hưởng đến hệ thần kinh, miễn dịch, gây ung thư, khuyết tật sinh sản, tổn thương di truyền…. Đặc biệt, các hợp chất này bền vững trong môi trường, có thể tích lũy trong cơ thể sinh vật và khuêch đại sinh học qua chuỗi thức ăn. + Nhiều VSV gây bệnh lan truyền trong nước ô nhiễm và có thể gây bùng phát dịch, ví dụ: vi khuẩn Salmonella typhi - bệnh thương hàn, vi khuẩn Vibrio cholera - dịch tả, Rotavirus - bệnh tiêu chảy, Hepatitis A - viêm gan A, động vật nguyên sinh Entamoeba histolytica - bệnh lỵ amip,… (3) Tác động đến phát triển kinh tế – xã hội: - Gia tăng chi phí khắc phục, xử lý ô nhiễm và cải thiện môi trường - Gia tăng chi phí khám chữa bệnh, tổn thất ngày công lao động do nghỉ ốm,... - Ảnh hưởng đến các hoạt động sản xuất và dịch vụ như nông nghiệp, công nghiệp, du lịch. VD: thiệt hại mùa màng, giảm sản lượng và chất lượng sản phẩm do ô nhiễm nước. 1.4.7.2. Ô nhiễm môi trường không khí Ô nhiễm không khí là sự có mặt của chất lạ hoặc sự biến đổi quan trọng trong thành phần không khí, làm cho nó không sạch, bụi, có mùi khó chịu, làm giảm tầm nhìn,... Các tác nhân ô nhiễm không khí có thể ở dạng rắn (bụi, bồ hóng, muội than), ở dạng giọt (sương mù quang hóa) hay dạng khí (SO2, NO2, CO,...). Các tác nhân ô nhiễm không khí chủ yếu: bụi, CO, NOx, SO2, các hydrocarbon. Về bản chất, phân biệt hai nhóm nguồn ô nhiễm không khí: - Nguồn thiên nhiên: bão cát, núi lửa phun, cháy rừng, xác sinh vật thối rữa … - Nguồn nhân tạo: do các hoạt động con người, gồm: +Sản xuất công nghiệp: ống khói nhà máy nhiệt điện, hoá chất, luyện kim, ...; đặc điểm là có nồng độ chất độc hại cao và tập trung. +Giao thông vận tải: khí xả từ xe ô tô, xe máy, máy bay,...; đặc điểm là di động, phân tán rộng +Sinh hoạt: bếp đun, lò sưởi, đốt rác,…; đặc điểm là quy mô nhỏ nhưng tác động cục bộ trực tiếp trong mỗi gia đình nên có thể để lại hậu quả lớn về lâu dài. *Tác động của ô nhiễm không khí:
a) Những vấn đề toàn cầu liên quan đến ô nhiễm không khí:
b) Tác động lên sức khoẻ con người
c) Tác động lên động thực vật và các công trình xây dựng
Câu 3 Phân biệt môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo. Phân tích các chức năng cơ bản của môi trường đối với con người và sinh vật.
Câu 4 Tác động của các yếu tố sinh thái vô sinh lên đời sống sinh vật?
Câu 5 Nêu các khái niệm và lấy ví dụ về chuỗi thức ăn, lưới thức ăn, diễn thế sinh thái, cân bằng sinh thái.
Câu 6 Phân biệt các loại tài nguyên theo khả năng tái tạo. Vai trò và giá trị của các loại tài nguyên thiên nhiên.
Câu 7 Một số giải pháp để bảo vệ và sử dụng hợp lý các loại tài nguyên thiên nhiên.
Câu 8 Các tác động môi trường của hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Câu 9 Các tác động môi trường của hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Câu 10 Các tác động môi trường của hoạt động sản xuất công nghiệp.
Câu 11 Các tác động môi trường của hoạt động giao thông vận tải.
Câu 12 Tác động của gia tăng dân số đến tài nguyên và môi trường.
Câu 13 Các nguồn gây ô nhiễm môi trường nước, môi trường không khí, môi trường đất
Câu 14 Các tác động của ô nhiễm nước?
Câu 15 Các tác động của ô nhiễm không khí?
Câu 16 Các công cụ thường được sử dụng trong quản lý môi trường là gì?
Câu 17 Tiêu dùng có trách nhiệm là gì? Cho ví dụ.
Câu 18 Phát triển bền vững là gì? Chương 2: GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG Ở TIỂU HỌC Mục tiêu Chương 2: Học xong chương 2, người học cần: - Xác định được một số vấn đề cơ bản về GDMT nói chung như mục tiêu, đối tượng của GDMT, phương pháp tiếp cận GDMT, các phương thức GDMT. - Xác định được mục tiêu và nội dung của GDMT ở bậc tiểu học. Từ đó phân tích và lựa chọn được các nội dung GDMT phù hợp để tích hợp vào dạy học các môn học và hoạt động giáo dục ở tiểu học. - Phân tích và xác định được các phương pháp và hình thức dạy học thường được sử dụng trong GDMT ở tiểu học. - Hiểu được khái niệm tích hợp, sự cần thiết của việc tích hợp và nguyên tắc cơ bản khi tích hợp GDMT trong dạy học các môn học. - Phân biệt được các hình thức tích hợp, các dạng bài tích hợp và phương pháp dạy các dạng bài có tích hợp nội dung GDMT - Có được các kĩ năng xây dựng kế hoạch, nhận xét đánh giá và dạy bài học có tích hợp nội dung GDMT và tổ chức được các hoạt động GDMT cho học sinh tiểu học. 2.1. Giáo dục môi trường 2.1.1. Khái niệm, mục tiêu, đối tượng của GDMT 2.1.1.1. Khái niệm GDMT Có nhiều tài liệu khác nhau đề cập đến sự ra đời thuật ngữ Giáo dục môi trường (GDMT) - Enviromental education. Theo Wheeler (1985) thì thuật ngữ GDMT lần đầu tiên xuất hiện trong các tài liệu về giáo dục trên thế giới vào năm 1948 và lý luận về GDMT được nhà giáo dục học đồng thời là nhà sinh vật học Patrick Geddes người Scotland đề ra từ cuối thế kỷ 19. Patrick Geddes được gọi là “cha đẻ” của GDMT vì ông là người đầu tiên đã liên kết “chất lượng của môi trường” (Quality of Environment) với “chất lượng của giáo dục” (quality of Education). Hiện nay, trên các tài liệu về giáo dục tồn tại rất nhiều định nghĩa về GDMT. Định nghĩa GDMT thường được gắn với mục tiêu của GDMT. Xét từ góc độ của các mục tiêu GDMT được nêu trong các định nghĩa thì có thể phân chia thành hai loại định nghĩa sau: - Thứ nhất, GDMT được định nghĩa là quá trình hình thành cho người học những hiểu biết, những tri thức về MT và các vấn đề liên quan. -Thứ hai, GDMT được định nghĩa là quá trình không chỉ hình thành ở người học những hiểu biết về MT và những vấn đề liên quan mà còn hình thành những thái độ và hành động giải quyết các vấn đề MT, bảo vệ và cải thiện MT Định nghĩa trong luật GDMT của Mỹ được ban hành vào năm 1970: “GDMT là quá trình giúp người học hiểu được mối quan hệ giữa con người với MT tự nhiên và MT xã hội bao quanh, nhận thức được các vấn đề dân số, ô nhiễm, bảo toàn thiên nhiên, kỹ thuật phát triển đô thị và nông thôn có ảnh hưởng đến MT con người như thế nào”. Định nghĩa được đề cập trong hội thảo “GDMT trong chương trình của trường học” của Hiệp hội Quốc tế về Bảo vệ tự nhiên và Tài nguyên thiên nhiên (IUCN) năm 1970: “GDMT là một quá trình hình thành những nhận thức, hiểu biết về mối quan hệ qua lại giữa con người với MT tự nhiên và xã hội bao quanh con người. Hơn nữa, GDMT đòi hỏi hình thành ở người học khả năng quyết định, thái độ và những hành động liên quan tới chất lượng MT”. Trong tài liệu của Dự án Giáo dục môi trường do Bộ Giáo dục và Đào tạo và Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc thực hiện, GDMT được định nghĩa là: “Một quá trình tác động thường xuyên qua đó con người nhận thức được môi trường của họ và thu được kiến thức, giá trị, kĩ năng, kinh nghiệm cùng quyết tâm hành động để giải quyết các vấn đề môi trường hiện tại và tương lai, đáp ứng các yêu cầu của các thế hệ hiện tại mà không vi phạm khả năng đáp ứng các nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Định nghĩa được chấp nhận một cách phổ biến nhất do Hội nghị Quốc tế về GDMT của Liên Hợp Quốc tổ chức tại Tbilisi năm 1977 đưa ra, theo Hội nghị này thì GDMT có mục đích: "Làm cho các cá nhân và các cộng đồng hiểu được bản chất phức tạp của môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo là kết quả tương tác của nhiều nhân tố sinh học, lý học, xã hội, kinh tế và văn hoá; đem lại cho họ kiến thức, nhận thức về giá trị, thái độ và kỹ năng thực hành để họ tham gia một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong phòng ngừa và giải quyết các vấn đề MT và quản lý chất lượng môi trường". 2.1.1.2. Mục tiêu và đối tượng của GDMT (1) Mục tiêu chung của GDMT Theo Hiến chương Belgrade, mục đích chung của GDMT được chỉ ra là: “làm tăng số người trên địa cầu có khả năng nhận biết và quan tâm đến MT và các vấn đề MT, có tri thức, kĩ năng, thái độ, động cơ và ý nguyện sẵn sàng tham gia với tư cách cá nhân hay tập thể vào việc giải quyết các vấn đề MT hiện tại và phòng ngừa những vấn đề MT có thể nảy sinh”. Cũng theo Hiến chương này, GDMT có 6 mục tiêu sau: - Nhận biết (Awareness): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội sự quan tâm và khả năng nhận biết về MT và các vấn đề liên quan đến MT. - Tri thức (Knowledge): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội những hiểu biết cơ bản về MT, các vấn đề liên quan đến MT cũng như trách nhiệm với MT. - Thái độ (Attitude): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội hệ thống giá trị, khả năng nhạy cảm với MT và ý nguyện tham gia vào việc bảo vệ và cải thiện MT. - Kĩ năng (Skill): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội các kĩ năng giải quyết các vấn đề MT. - Năng lực đánh giá (Evaluation ability): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội khả năng đo lường hiện trạng MT và đánh giá chương trình giáo dục đứng trên các quan điểm sinh thái, chính trị, kinh tế, xã hội, thẩm mỹ và các quan điểm giáo dục khác. - Tham gia (Participation): hình thành ở các cá nhân và các đoàn thể xã hội sự nhận thức sâu sắc về tính khẩn cấp của các vấn đề MT và tinh thần trách nhiệm trong việc tham gia giải quyết các vấn đề về MT. Trong báo cáo của UNESCO tại Hội thảo khu vực Châu Á - Thái Bình Dương ngày 5- 9/7/1993 ở Australia đã đưa ra các mục tiêu GDMT như sau: - Về nhận biết: giúp các cá nhân và cộng đồng có được nhận thức và sự nhạy cảm đối với tình hình MT chung và các vấn đề có liên quan đến MT và sự phát triển. - Về kiến thức: giúp các cá nhân và cộng đồng thu được những kinh nghiệm khác nhau và có những hiểu biết cơ bản về việc duy trì MT bền vững. - Về thái độ: giúp các cá nhân và cộng đồng có được những giá trị và xúc cảm, mối quan tâm về MT và có động cơ muốn tham gia vào việc bảo vệ và cải thiện MT. - Về kĩ năng: giúp các cá nhân và cộng đồng có được các kĩ năng để nhận biết, ngăn chặn và giải quyết những vấn đề MT. - Về việc tham gia: giúp các cá nhân và cộng đồng có cơ hội và động lực để tham gia một cách tích cực ở mọi cấp trong công việc xây dựng một MT bền vững. (2) Đối tượng của GDMT GDMT trong một quốc gia thường được phân thành các bộ phận phù hợp với trình độ nhận thức và tính chất đặc thù của cương vị công tác như: - GDMT cho cộng đồng còn được gọi là nâng cao nhận thức về MT cho quần chúng được thực hiện chủ yếu thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, các đợt tập huấn ngắn hạn, các hoạt động văn hoá, truyền thông và các cuộc vận động quần chúng rộng rãi. - GDMT cho các nhà quản lý các cấp, các cán bộ ra quyết định được thực hiện bằng nhiều biện pháp phù hợp - GDMT trong hệ thống giáo dục và đào tạo ở các trường từ các trường mẫu giáo đến các trường cao đẳng và đại học. - Đào tạo nhân lực chuyên môn về MT, bao gồm công nhân lành nghề, kỹ thuật viên, kỹ sư, cán bộ nghiên cứu, giảng dạy Như vậy, GDMT không phải là việc học một lần trong đời, mà là học suốt đời. Và phải được tiến hành giáo dục sâu rộng ngay từ tuổi ấu thơ tới tuổi trưởng thành. Đối với lứa tuổi nhỏ GDMT có mục đích tạo nên "con người giác ngộ về MT" (The environmental person). Với lứa tuổi trưởng thành, mục đích này là "Người công dân có trách nhiệm về MT" (The environmental citizen). Với người đang hoạt động sản xuất, giảng dạy, dịch vụ, quản lý, mục đích này lại là hình thành "nhà chuyên môn thấu hiểu về môi trường" (The environmental professional). Mục đích cuối cùng của GDMT là tiến tới xã hội hoá các vấn đề MT, nghĩa là tạo ra những công dân có nhận thức, có trách nhiệm về MT và biết sống vì MT. 2.1.2. Nội dung của GDMT Nội dung GDMT đã được UNEP (1995) nhấn mạnh 5 đặc điểm: (1) Có tính liên ngành rộng, do GDMT phải xem xét MT như một tổng thể hợp thành bởi nhiều thành phần: Thiên nhiên và các HST của nó, kinh tế, dân số, xã hội, công nghệ, văn hoá. (2) Nhấn mạnh nhận thức về giá trị nhân cách, đạo đức, trong thái độ, ứng xử và hành động trước các vấn đề MT (3) Cung cấp cho người học không chỉ những kiến thức cụ thể, kỹ năng thực hành, phương pháp phân tích, và đánh giá chi phí - lợi ích để họ có thể hành động độc lập, ra những quyết định phù hợp, hoặc cùng cộng đồng phòng ngừa xử lý các vấn đề MT một cách có hiệu quả (4) Phải đề cập đến vấn đề MT và PTBV của địa phương, vùng, quốc gia, khu vực và quốc tế (do quan hệ không gian và tính liên quốc gia của các vấn đề MT) (5) Phải xem xét các vấn đề MT hiện nay và quan hệ với các vấn đề MT tương lai (do quan hệ thời gian và tính liên thế hệ của các vấn đề MT) 2.1.3. Phương pháp tiếp cận trong GDMT 2.1.3.1. Các cách tiếp cận (1) Giáo dục về MT: cung cấp những kiến thức về MT. Cụ thể: - Cung cấp những hiểu biết về hệ thống tự nhiên và hoạt động của nó - Cung cấp những hiểu biết tác động của con người tới MT (2) Giáo dục trong MT: sử dụng môi trường như một nguồn lực trong giáo dục, đó chính là việc áp dụng các hình thức và PP dạy học trong MT. Là cách tiếp cận coi trọng kinh nghiệm trực tiếp, sự tiếp xúc trực tiếp với MT của HS. Với cách tiếp cận này, môi trường sẽ trở thành “phòng thí nghiệm thực tế” đa dạng, sinh động cho người dạy và người học. (3) Giáo dục vì MT: coi việc cải thiện chất lượng MT như một mục tiêu thực tế của GD. - Hướng tới mối quan tâm thực sự đối với chất lượng môi trường - Đề cao trách nhiệm của con người trong công tác bảo vệ môi trường - Hình thành đạo đức môi trường với những quan niệm, lối sống hòa hợp và thân thiện với môi trường 2.1.3.2. Các nguyên tắc về phương pháp GDMT Phương pháp GDMT cần chú ý trước hết vào quá trình học tập của đối tượng được giáo dục, xem quá trình dạy là để phục vụ cho quá trình học. Nói cách khác là trân trọng và khuyến khích sử dụng các phương pháp học tích cực, huy động sự chủ động tham gia của người học, tránh kiểu nghe và tiếp cận nội dung giảng của người dậy một cách thụ động, một chiều. Các nguyên tắc về phương pháp GDMT bao gồm 9 điểm sau: (1) Giảm bớt thuyết giảng, tăng cường thảo luận, tranh luận (2) Giảm giờ giảng trong lớp, tăng giờ học ngoài hiện trường và ở trong phòng thí nghiệm (3) Giảm bớt nhớ thuộc lòng, tăng cường khảo sát, nghiên cứu (4) Giảm trả lời theo sách, tăng độc lập tư duy, giải quyết vấn đề (5) Vận dụng nguyên lý, tránh tiếp nhận xuôi chiều lý thuyết sẵn có (6) Tập trung xem xét hệ thông tin có hệ thống, tránh sa vào hiện tượng vụn vặt (7) Chú ý kinh nghiệm thực tế và khả năng vận dụng (8) Tăng cường làm việc tập thể (9) Chú ý khóa luận, dự án và đề tài khảo sát nghiên cứu 2.1.4. Các phương thức GDMT (1) Đưa GDMT vào các bậc học *Trên thế giới: Kinh nghiệm nghiên cứu của nhiều nước cho thấy, gia đình, cộng đồng và nhà trường là 3 phạm vi cơ bản của GDMT. GDMT phải bắt đầu từ gia đình đứa trẻ và hàng xóm xung quanh. Nhìn chung các nước trên thế giới đều coi giáo dục là công cụ để thay đổi xã hội. Vào tháng 10/1975, chương trình GDMT Quốc tế (IEEP) đã tổ chức một hội thảo quốc tế về GDMT ở Belgrade (Nam tư). Chương trình Belgrade đã đưa ra một nghị định khung và tuyên bố về những mục tiêu và những nguyên tắc hướng dẫn GDMT. Từ sau hội thảo Belgrade, chương trình GDMT Quốc tế được bắt đầu triển khai và có khoảng 60 quốc gia đã đưa GDMT vào các trường học. Ngay từ thập kỷ 70, GDMT đã được đưa vào hệ thống trung học phổ thông ở nhiều nước như: Mêhicô, Mỹ và Liên xô (cũ). Những chủ đề về BVMT không chỉ được lồng ghép vào những môn học có nhiều liên quan đến MT như: Sinh học, địa lý, hoá học mà cả các môn học khác như: Giáo dục công dân, đạo đức, thẩm mỹ học. Tại Châu Á, cuộc hội thảo GDMT cũng được tiến hành tại Bangkok, Thái Lan, tháng 11/1976. Cuộc hội thảo này đã đưa ra 15 vấn đề tập trung vào 4 lĩnh vực: chương trình cho GDMT, Đào tạo nhân sự cho GDMT, GDMT cho cộng đồng, Các tài liệu cho GDMT. Để đưa GDMT vào các bậc học, trước hết các nước đều xác định các vấn đề MT gay cấn và cần được ưu tiên giải quyết ở quốc gia mình, trên cơ sở đó chọn và nhấn mạnh khối kiến thức này trong GDMT. Ví dụ: Nạn phá rừng đã được nhấn mạnh ở Indonexia, Philippin, Thái Lan trong khi đó đối với Brunei, Singapo, Indonexia, Thái lan lại là việc thải bỏ các phế thải rắn. Điều đáng chú là ô nhiễm không khí do công nghiệp hoá và đô thị hoá thì tất cả các nước đều quan tâm và đưa khối kiến thức này vào các bậc đại học. Bảng 2.1. Khối kiến thức về GDMT được ưu tiên đưa vào bậc THPT (Nguồn: UNESCO, 1990), Trong các nước ASEAN, Brunei, Indonexia, Thái Lan là các nước đã đưa một cách có hệ thống GDMT vào bậc THPT. Các nước còn lại chủ yếu là lồng ghép GDMT vào các môn học truyền thống về tự nhiên và xã hội. Bảng 2.2. Các môn học được lồng ghép GDMT ở bậc THPT (Nguồn: UNESCO, 1990) Việc GDMT ở các trường học có thể được thực hiện bằng 3 phương thức: - Tiến hành như một môn học mới, hoặc một chuyên đề mới được đưa vào chương trình. Phương thức này tương đối rõ ràng, đơn giản, nhưng có thể khó khăn do chương trình đào tạo hiện hành không còn thời lượng cho môn học mới. - Lồng ghép với các môn học khác. Phương thức này sẽ thuận lợi cho tính chất liên ngành, không đòi hỏi việc sắp xếp lại khung chương trình. Tuy nhiên lại gặp khó khăn lớn là phải đào tạo giáo viên mới và huấn luyện bồi dưỡng giáo viên đương chức về mục tiêu, nội dung và phương pháp lồng ghép. - GDMT qua các hoạt động ngoại khoá. Phương thức thường được vận dụng để giải quyết khó khăn về quỹ thời gian học tập của học sinh. Giáo dục ngoại khóa có ưu điểm là sinh động, dễ gắn liền với thực tế, vừa cung cấp được kiến thức, kỹ năng, vừa có tác dụng rèn luyện nhận thức, thái độ. Tuy nhiên có khó khăn là không liên tục, không hệ thống và bị động với nhiều nhân tố bên ngoài. *Tại Việt Nam: Việc GDMT trong hệ thống các trường học phổ thông cũng đã bước đầu được thực hiện, chủ yếu theo phương thức tích hợp, lồng ghép, liên hệ. Nhiều trung tâm mở các lớp bồi dưỡng ngắn hạn và trung hạn về môi trường. Nhiều trường Đại học trong cả nước mở các khoa Môi trường để đào tạo cán bộ môi trường bậc cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ. Thừa kế những kinh nghiệm của nhiều nước và những bài học rút ra từ nhiều năm hoạt động GDMT một vấn đề cần được nhấn mạnh khi đưa các kiến thức GDMT vào các bậc học là: nội dung GDMT, những thông tin về MT cùng với những biện pháp BVMT cần được cung cấp theo những cách thức phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của từng nhóm đối tượng theo bậc học, phản ánh tính khoa học, tính hệ thống các khối kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp và đảm bảo tính liên thông giữa các bậc học mà nội dung cơ bản của nó là giáo dục về MT, nghĩa là trang bị cho học sinh không chỉ những kiến thức, hiểu biết về MT, mà còn là những định hướng vì MT, hướng tới những hoạt động thích nghi, tạo lập MT. Do đó, việc GDMT ở trong các trường học chủ yếu thực hiện theo phương thức lồng ghép và liên hệ trong nội dung các môn học tự nhiên - xã hội theo chương trình như: Sinh học, địa lý, giáo dục công dân, dân số và sức khỏe. Ở bậc đại học, GDMT đã phân chia thành: Giáo dục đại cương về môi trường cho tất cả sinh viên ở phần giáo dục đại cương; GDMT như một môn học cơ sở cho các ngành có liên quan đến môi trường như ngành Y, Sinh học, Địa lý, Thổ nhưỡng, Xây dựng, Thuỷ lợi, Nông lâm nghiệp; GDMT như một ngành học về môi trường nhằm đào tạo cán bộ làm công tác chuyên sâu về môi trường. (2) Giáo dục MT cho các cán bộ quản lý *Tầm quan trọng: - Những cán bộ quản lý các cấp là những người đang gánh vác trọng trách, mỗi hoạt động, mỗi quyết định của họ đều liên quan đến cuộc sống của nhiều người, liên quan đến sự tồn vong hay huỷ hoại nhiều nguồn tài nguyên, liên quan đến sự cải thiện hay xuống cấp của MT. Tuy nhiên, nhiều cán bộ quản lý còn xem vấn đề MT là những thứ gây cản trở và đối lập với quá trình phát triển, với việc khai thác các nguồn tài nguyên phục vụ cho công cuộc phát triển. - Nhiều cán bộ quản lý chưa qua đào tạo về MT nên họ nhìn nhận các vấn đề MT như là một cái gì đó có tính "kỹ thuật" hoặc "khoa học thuần tuý" không cần phải quan tâm tới nhiều. Do đó, GDMT cần thiết đối với họ, giúp họ hiểu rằng MT là cái để cho chính họ, nó không phải là cái "ở đâu đó" mà nó ở xung quanh họ, ở trong họ và họ phải có trách nhiệm với nó mỗi khi cầm bút phê duyệt một dự án phát triển, một công trình xây dựng hay một quyết định có liên quan tới khai thác tài nguyên và BVMT. *Các nội dung: Môi trường là tổng hợp các kiến thức của nhiều ngành khoa học - kỹ thuật trong xã hội, là sự kết hợp chặt chẽ và hài hoà giữa khoa học xã hội và khoa học tự nhiên và không thể có một ngành nào có thể khép kín được vấn đề này. Do đó, những nội dung sau đây sẽ là cần thiết. - Các khái niệm cơ bản về MT, các tác động của nó đến đời sống kinh tế - xã hội con người - Mối quan hệ chặt chẽ giữa MT và phát triển - Những thông tin và những ví dụ cụ thể, cập nhật ở trong và ngoài nước về các quyết sách làm lành mạnh môi trường và những quyết sách làm tổn hại đến môi trường - Nhiệm vụ và những vấn đề quản lý hành chính đối với MT, theo nguyên tắc "phòng bệnh hơn chữa bệnh" - Những vấn đề MT toàn cầu, khu vực vì quốc gia và những chiến lược, chính sách, công cụ để kiểm soát MT. - Các vấn đề về đạo đức MT vì sự PTBV. Đây là chủ đề cần đặc biệt quan tâm và tạo điều kiện cho các cán bộ quản lý nhận thức được rằng, tài nguyên trên Trái Đất là hữu hạn, con người không phải là kẻ "chế ngự" mà là bộ phận của thiên nhiên, một thành tố của sự sống, tổng thể trên Trái Đất. Về vấn đề này học thuyết Gaia (1985) là nền tảng của đạo đức MT vì sự phát triển bền vững. Bảng 2.3. Một số nhận thức cũ và mới về MT (Võ Văn Minh, 2007) *Các biện pháp: - Cung cấp những thông tin về MT một cách định kỳ, hàng tuần nhưng ngắn gọn, cô đọng và súc tích - Cung cấp đầy đủ chính xác và cập nhật những thông tin về các vấn đề MT mới phát sinh có liên quan tới một dự án phát triển hoặc khai thác các nguồn tài nguyên - Các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, truyền thanh truyền hình là những công cụ có hiệu quả cao - Nghiên cứu đưa kiến thức MT lồng ghép vào chương trình giảng dạy các trường Đảng, Trường đào tạo cán bộ quản lý từ trung ương đến địa phương (3) GDMT cho cộng đồng *Tầm quan trọng: GDMT và nâng cao nhận thức về MT cho cộng đồng có ý nghĩa cực kỳ quan trọng. Nó thường được thực hiện thông qua các hoạt động xã hội, các tổ chức quần chúng, các đoàn thể chính trị - xã hội để từng bước tiến tới xã hội hoá công tác BVMT, điều này có nghĩa là huy động các nhân tố thị trường và cộng đồng dân cư vào các mặt hoạt động trong lĩnh vực BVMT. Đây là một quá trình đòi hỏi sự bền bỉ, thời gian dài và đặc biệt là sự kết hợp hài hoà và tổng hợp các giải pháp. Kinh nghiệm của nhiều nước cho thấy, không có một giải pháp đơn lẻ nào có thể phát huy hiệu qủa trong vấn đề này. Một cuộc điều tra ở Mỹ trong cuộc sống hàng ngày về cái gì và ai đã có ảnh hưởng tới thái độ tích cực của một con người đối với MT được nêu ra ở bảng 2.4. Bảng 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng tới thái độ tích cực đối với môi trường (Võ Văn Minh, 2007) *Các nội dung: - Những vấn đề chung về MT và ô nhiễm với những tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu, nhiều hình ảnh, không đưa vào những kiến thức chuyên môn sâu và những khái niệm có tính chất triết lý. - Các vấn đề MT và tài nguyên nảy sinh có liên quan trực tiếp tới đời sống hàng ngày và sức khỏe người dân (nếp sống ngăn nắp, vệ sinh nhà ở và nơi công cộng, tiết kiệm, bảo vệ các giống loài). *Các biện pháp: GDMT cho cộng đồng chỉ có hiệu quả cao khi sử dụng đồng thời và tổng hợp các biện pháp đa dạng và phong phú như: - Xây dựng các chuyên mục môi trường trên các phương tiện thông tin đại chúng với những hình thức khác nhau phù hợp với trình độ của các cộng đồng. - Tổ chức những lớp tập huấn ngắn hạn kết hợp với tham quan các loại hình sử dụng hợp lí tài nguyên ở địa phương, hoặc các rủi ro, tai biến môi trường. - Đẩy mạnh các hoạt động và đa dạng hoá các hình thức kỷ niệm ngày môi trường Thế giới 5/6 hàng năm, chiến dịch làm sạch Thế giới, tuần lễ nước sạch và vệ sinh môi trường kết hợp tổ chức mít tinh, diễu hành, các chiến dịch tuyên truyền cổ động gây ấn tượng, các chiến dịch trồng cây xanh, làng sinh thái, RVAC, chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng,… - Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về kiến thức môi trường, thi tranh vẽ, âm nhạc,.. về BVMT. 2.1.5. Công tác giáo dục và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường tại Việt Nam Công tác bảo vệ môi trường nói chung và công tác giáo dục, đào tạo và nâng cao nhận thức về môi trường nói riêng đã được Đảng, Nhà nước ta quan tâm từ nhiều năm nay và đã có những chủ trương, biện pháp giải quyết các vấn đề môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Điều này đã được thể hiện rất rõ trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam: - Chỉ thị 36-CT/TW của Bộ Chính trị ngày 25/6/1998 về “Tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” đã chỉ rõ: “Bảo vệ môi trường là một vấn đề sống còn của đất nước, của nhân loại; là nhiệm vụ có tính xã hội sâu sắc, gắn liền với cuộc đấu tranh xoá đói giảm nghèo ở mỗi nước, với cuộc đấu tranh vì hoà bình và tiến bộ xã hội trên phạm vi toàn thế giới”. Chỉ thị đã đưa ra 8 giải pháp lớn về bảo vệ môi trường, trong đó giải pháp đầu tiên là: “Thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, xây dựng thói quen, nếp sống và các phong trào quần chúng bảo vệ môi trường”. - Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15/11/2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Giải pháp đầu tiên được nêu ra là: “Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường”. - Quyết định số 1363/QĐ-TTg ngày 17/10/2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án “Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”. - Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg ngày 02/12/2003 của Thủ tướng Chính phủ về “Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020”. - Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg ngày 17/8/2004 của Thủ tướng Chính phủ ban hành “Định hướng chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam” (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam). - Luật Bảo vệ môi trường số 52/2005/QH11 ngày 29/11/2005. Trong đó, Điều 5 và Điều 6 đề cập đến chính sách của Nhà nước về bảo vệ môi trường và những hoạt động được khuyến khích, trong đó có công tác tuyên truyền, giáo dục. Riêng Chương XI, Điều 107. Giáo dục về môi trường và đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trường, quy định rõ:
Câu 19 Công dân Việt Nam được giáo dục toàn diện về môi trường nhằm nâng cao hiểu biết và ý thức bảo vệ môi trường.
Câu 20 Giáo dục về môi trường là một nội dung của chương trình chính khoá của các cấp học phổ thông.
Câu 21 Nhà nước ưu tiên đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trường, khuyến khích mọi tổ chức, cá nhân tham gia đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trường.
Câu 22 Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ đạo, hướng dẫn xây dựng và thực hiện chương trình giáo dục về môi trường và đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trường. - Chỉ thị số 02/2005/CT-BGD&ĐT ngày 31/01/2005 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường. - Chỉ thị số 40/2008/CT-BGD&ĐT ngày 22/07/2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn 2008-2013. - Luật Bảo vệ môi trường 2020 số 72/2020/QH14: Điều 153 Mục 4 Chương XI - Giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng về BVMT:
Câu 23 Nội dung, chương trình giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân được tích hợp, lồng ghép kiến thức, pháp luật về MT.
Câu 24 Nhà nước ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực BVMT; đầu tư đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức lãnh đạo, quản lý, người làm công tác kỹ thuật về BVMT; khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia giáo dục về BVMT và đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực về BVMT.
Câu 25 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định nội dung, chương trình giáo dục, đào tạo về BVMT và phát triển nguồn nhân lực BVMT. 2.2. Mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục môi trường ở trường tiểu học 2.2.1. Vai trò, vị trí của của GDMT cho học sinh tiểu học Ở nước ta, trong chiến lược GDMT, giai đoạn đầu tiên là tập trung vào GDMT cho HS ở trường phổ thông. HS phổ thông là thế hệ trẻ đang trong quá trình phát triển nhận thức và hành vi, là đội ngũ đông đảo trong cộng đồng dân cư. Sự thành đạt của các em trong tương lai phụ thuộc vào phát triển bền vững hơn bất kỳ nhóm dân cư nào khác. Vì vậy, GDMT cho HS không chỉ đem lại kết quả trước mắt mà còn có hiệu quả lâu dài. Biện pháp GDMT cho thế hệ trẻ một cách có hiệu quả nhất là thông qua hệ thống trường học vì trường học có khả năng thực hiện chương trình học tập theo khuôn khổ chính qui, có cấu trúc và được hỗ trợ chính thức. Tiểu học là cấp học nền tảng, là cơ sở ban đầu rất quan trọng trong việc đào tạo các em trở thành các công dân tốt cho đất nước - “cái gì (về nhân cách) không làm được ở cấp Tiểu học thì khó làm được ở các cấp học sau”. Mục đích quan trọng của giáo dục bảo vệ môi trường không chỉ làm cho các em hiểu rõ tầm quan trọng của bảo vệ môi trường mà quan trọng là phải hình thành thói quen, hành vi ứng xử văn minh, thân thiện với môi trường. Nếu ở cấp học này các em chưa hình thành được tình yêu thiên nhiên, sống hòa đồng với thiên nhiên, quan tâm tới thế giới xung quanh, có thói quen sống ngăn nắp, vệ sinh thì ở các cấp sau khó có thể bù đắp được. Vì vậy, nội dung và cách thức bảo vệ môi trường trong trường tiểu học mang tính quyết định đối với việc hình thành những phẩm chất đó. Số lượng HS tiểu học rất đông chiếm khoảng gần 10% dân số. Vì vậy, hàng chục triệu trẻ em một khi được chuẩn bị đầy đủ hành trang về nhận thức, tri thức về BVMT, sẽ là lực lượng hùng hậu, đóng vai trò nòng cốt trong mọi hoạt động cải thiện MT, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của toàn xã hội. 2.2.2. Mục tiêu của GDMT ở trường tiểu học Bộ GD và ĐT đã đưa ra mục tiêu GDMT chung cho các trường phổ thông như sau: “GDTM trong nhà trường phổ thông nhằm đạt đến mục đích cuối cùng là: mỗi trẻ được trang bị một ý thức trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của trái đất, một khả năng biết đánh giá vẻ đẹp của thiên nhiên và một giá trị nhân cách được khắc sâu bởi một nền tảng đạo lý về môi trường”. Với đối tượng học sinh tiểu học, do nhận thức, kĩ năng, vốn sống của các em còn hạn chế nên mục tiêu GDMT trong trường tiểu học nhằm giúp HS: (1) Có một số kiến thức cơ bản, thiết thực về: - Các thành phần MT: đất, nước, không khí, ánh sáng, động, thực vật và quan hệ giữa chúng - Mối quan hệ giữa con người và các thành phần MT - Sự ô nhiễm và suy thoái MT - Biện pháp bảo vệ MT xung quanh: nhà ở, lớp, trường học, thôn xóm, bản làng. (2) Từng bước phát triển những tình cảm và thái độ: - Tình cảm yêu quý, tôn trọng thiên nhiên; yêu quý gia đình, trường lớp, quê hương, đất nước - Thái độ thân thiện với MT - Có ý thức quan tâm các vấn đề MT xung quanh, giữ gìn vệ sinh thân thể, vệ sinh MT xung quanh (3) Bước đầu hình thành và rèn luyện các kĩ năng, hành vi: - Sống ngăn nắp, vệ sinh; sống hòa nhã, gần gũi với tự nhiên - Tham gia các hoạt động trồng và chăm sóc cây xanh, làm cho MT xanh sạch đẹp - Sống tiết kiệm, chia sẻ và hợp tác. 2.2.3. Nhiệm vụ của GDMT ở trường tiểu học GDMT là một quá trình nâng cao nhận thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ và hành vi đúng đắn cho HS đối với MT, do đó nó có nhiệm vụ: - Làm cho HS: hiểu biết về MT nói chung và MT Việt Nam nói riêng, nhận thức rõ mối quan hệ khăng khít và sự tác động tương hỗ giữa con người với các yếu tố của MT và tầm quan trọng của MT đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. - Trang bị cho HS một số biện pháp và kĩ năng bảo vệ MT để HS có thể thực hành các nhiệm vụ bảo vệ MT ở địa phương. - Trên cơ sở những hiểu biết, giáo dục cho HS ý thức quan tâm thường xuyên đến MT, dần dần hình thành lòng yêu thiên nhiên, muốn được bảo vệ MT sống, các phong cảnh đẹp, các di tích văn hóa lịch sử của đất nước, và cuối cùng là làm cho việc bảo vệ MT trở thành phong cách, nếp sống của HS. 2.3. Nội dung giáo dục môi trường ở trường tiểu học Ở tiểu học, GDMT không được tổ chức dạy thành một môn học riêng mà nội dung của nó đã được tích hợp, lồng ghép vào nội dung các môn học và các hoạt động, thường được chia thành 4 chủ đề chính như sau: (1) Chủ đề 1: Môi trường sống của chúng ta - Khái niệm về MT - MT tự nhiên - MT nhân tạo - Tài nguyên thiên nhiên (2) Chủ đề 2: Quan hệ giữa con người và MT - Con người là một thành phần của MT - Vai trò của MT đối với con người - Tác động của con người đối với MT - Dân số và MT, công nghiệp, đô thị hóa và MT (3) Chủ đề 3: Sự ô nhiễm và suy thoái MT - Ô nhiễm MT: ô nhiễm nước, không khí, tiếng ồn, biển - Chất thải - Suy thoái rừng - Suy giảm đa dạng sinh học (4) Chủ đề 4: Các biện pháp BVMT và phát triển bền vững - Những quy định của pháp luật về BVMT - Các hoạt động BVMT - Nhiệm vụ HS trong BVMT 2.4. Các phương pháp và hình thức giáo dục môi trường ở tiểu học Các phương pháp dạy học lí tưởng trong GDMT là các PP dạy học phát huy tính tích cực, tìm tòi, khám phá của người học, HS được thực hành dựa trên những nội dung học tập thực tế, mang tính liên môn, tổng hợp. Các PP dạy học được khuyến khích sử dụng nhiều hơn trong GDMT như: quan sát, điều tra, thí nghiệm, tham gia xã hội, thảo luận, dạy học trực quan với các phương tiện nghe nhìn, thực hành. (1) Quan sát Đối tượng quan sát là các sự vật, hiện tượng, các yếu tố của MT tự nhiên và xã hội gần gũi xung quanh. Việc quan sát trực tiếp MT xung quanh có tác dụng hình thành ở HS những biểu tượng sinh động, đầy đủ, chính xác và chân thực về các sự vật và hiện tượng. Việc quan sát giúp HS hình thành những hiểu biết về MT xung quanh mình và qua đó còn có thể hiểu về MT chung. Ngoài ra nó còn làm cho các em thấy được vẻ đẹp của thiên nhiên hay hiện trạng và các vấn đề về MT. Đây là cơ sở quan trọng cho việc giáo dục tình cảm và ý thức muốn giải quyết các vấn đề MT, cải thiện hiện trạng và bảo vệ MT sống của mình. Để tiến hành phương pháp này, việc quan sát cần phải có định hướng vào những vấn đề cụ thể của MT (chặt phá cây, bụi, tiếng ồn, các bãi đổ rác công cộng, nước hồ bị nhiễm bẩn...). Trong khi quan sát cần phải chú ý nhiều hơn đến những dấu hiệu nổi bật bên ngoài để từ đó đi sâu tìm tòi, khám phá. Quan sát phải có ghi chép chính xác địa điểm, thời gian, các tình trạng sự vật vào thời điểm tiến hành quan sát. Khi tổ chức cho HS học tập theo PP này cần huy động mọi giác quan của các em để những biểu tượng thu được đầy đủ và trọn vẹn về các sự vật, hiện tượng. (2) Điều tra Khi tiến hành điều tra, HS không chỉ thông qua quan sát mà còn có thể phỏng vấn, thu thập và sưu tầm thêm các tư liệu, sách báo, hiện vật,... để có những thông tin tương đối bao quát về một vấn đề nào đó. Sau đó, bằng các thao tác tư duy như so sánh, tổng hợp, phân tích, khái quát,... để nêu lên được một bức tranh tổng thể về vấn đề học tập, rút ra nhận xét và nêu ra giải pháp, kiến nghị. Mục đích điều tra có thể là để phát hiện ra các vấn đề MT xung quanh mình. Ví dụ: - Điều tra về tình hình xử lý rác thải của địa phương để tìm ra nguyên nhân của tình trạng vứt rác bừa bãi hay việc xử lý rác thải chưa tốt để từ đó đưa ra các đề xuất, kiến nghị giải quyết vấn đề rác thải. - Điều tra để tìm hiểu về tình hình ô nhiễm các con sông, từ đó đề ra những biện pháp làm sạch sông. Trong các biện pháp thực hiện cải tạo MT thì cần nhấn mạnh vào các biện pháp cụ thể mà chính các em HS có thể thực hiện được, đồng thời cũng cần khuyến khích, động viên và tạo điều kiện để các em thực hiện các hành vi đó. (3) Thí nghiệm Thí nghiệm là PP dạy học bằng cách dùng các dụng cụ để tái tạo lại các hiện tượng đã xảy ra trong thực tế cho HS quan sát hoặc sử dụng các dụng cụ để đo đạc, xác định tính chất của các sự vật, hiện tượng. Qua quan sát những hiện tượng, biến đổi xảy ra trong thí nghiệm, HS sẽ rút ra kết luận. Ví dụ: làm thí nghiệm để xác định mức độ ô nhiễm của không khí, nước, đất. Việc tận mắt chứng kiến những thay đổi, diễn biến, hay kết quả về các tính chất được biểu thị qua thí nghiệm là cơ sở vững chắc cho việc hình thành ở HS mong muốn tìm cách hạn chế những ô nhiễm đó. Vì vậy, sau khi làm thí nghiệm, nên cho HS suy nghĩ để nhận thức được rằng chính các em HS cũng là đối tượng gây nên vấn đề ô nhiễm để từ đó các em suy nghĩ về những biện pháp mà chính các em có thể làm để làm giảm bớt mức độ ô nhiễm. (4) Tham gia xã hội Tham gia xã hội là việc các em HS được góp sức mình vào các phong trào làm xanh, sạch, đẹp MT địa phương. Các phong trào này là địa điểm tốt để giáo dục cho HS tinh thần lao động, ý chí tình nguyện và thái độ coi trọng MT địa phương như một thành viên của cộng đồng. Trước khi tổ chức cho HS tham gia vào các hoạt động đó, tại các giờ học trên lớp cần bồi dưỡng cho HS những thông tin cơ bản về các hoạt động đó như tầm quan trọng của hoạt động để nâng cao ý muốn tham gia của HS. Ví dụ: các giờ học tìm hiểu về tình hình phát triển cây cối xung quanh sông, về tình trạng ô nhiễm bởi rác thải và nước thải ở sông và tìm hiểu xem chính bản thân các em có thể làm gì để làm sạch đoạn sông đó, sau đó cho HS tham gia vào các hoạt động đó. (5) Thảo luận, tranh luận PP thảo luận là PP trong đó GV tổ chức đối thoại giữa GV và HS hoặc giữa HS và HS nhằm huy động trí tuệ của tập thể để giải quyết một vấn đề do môn học đặt ra hoặc một vấn đề do thực tế cuộc sống đòi hỏi nhằm tìm hiểu hoặc đưa ra giải pháp, kiến nghị, quan niệm mới. Trong PP thảo luận, HS giữ vai trò chủ động, đề xuất ý kiến, thảo luận, tranh luận. GV giữ vai trò nêu vấn đề, gợi ý khi cần thiết và tổng kết thảo luận. Khi tiến hành thảo luận, HS được trao đổi ý kiến với nhau để từ đó các em có thể nhận thức rõ các vấn đề MT, đào sâu tư duy và đây cũng là cơ hội tốt để các em có thể thay đổi cách sống của mình có lợi cho MT. Thảo luận có tác dụng bồi dưỡng cho HS khả năng giải thích, trình bày cho người khác hiểu và chấp nhận ý kiến của mình. Đây là những cơ sở quan trọng cho việc hình thành năng lực hợp tác. Đề tài thảo luận có thể là một hành động, thói quen nào đó có ảnh hưởng đến MT như thế nào, làm thế nào để thay đổi cách sống của cá nhân để tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên? Khi thảo luận cần rèn luyện cho HS biết tôn trọng ý kiến của người khác và bình tĩnh đối xử với những ý kiến khác. Ngoài ra cũng cần tạo cơ hội cho các em nói ra được những suy nghĩ của mình, nhất là khi có những ý kiến trái ngược nhau, từ đó có thể nhìn nhận lại những hành động của bản thân hơn là vội nêu ra kết luận. Tranh luận thường áp dụng khi một vấn đề có hai quan điểm trái ngược nhau, khi đó HS thuộc từng quan điểm sẽ đưa ra những ý biện hộ cho quan điểm của mình. (6) Trực quan (Sử dụng các phương tiện nghe nhìn) PP trực quan là PP sử dụng những phương tiện trực quan, phương tiện kĩ thuật dạy học trước, trong và sau khi nắm tài liệu mới, khi ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức,... Trong GDMT, PP trực quan được sử dụng với mục đích tái tạo lại hình ảnh các sự kiện, hiện tượng về MT ở những nơi xa xôi hay các sự vật và hiện tượng xảy ra trong quá khứ mà các em không thể có điều kiện để quan sát trực tiếp. Qua việc quan sát MT ở các địa phương hay đất nước khác, các em có cơ sở để so sánh với MT ở địa phương mình và có tầm nhìn rộng hơn về MT và các vấn đề MT cũng như hiểu rõ hơn về MT ở địa phương mình, giúp các em lĩnh hội được nhiều kiến thức hơn so với lời giảng của giáo viên hay các tài liệu trên giấy. Ví dụ: cho các em xem các đoạn video về sự thay đổi MT ở địa phương mình, xem video về vấn đề ô nhiễm MT ở địa phương khác,... (7) Thực hành PP thực hành là PP trong đó GV tổ chức cho HS thao tác trên đối tượng, nhằm giúp HS hiểu rõ và vận dụng lý thuyết vào thực hành, luyện tập, hình thành kỹ năng. Đối với các em HS, việc được thực hành làm một vật nào đó là một niềm vui lớn. Khi thực hành làm một vật thì điều quan trọng không chỉ ở kết quả là một sản phẩm được hoàn thiện, mà trong quá trình thực hiện các em phải suy ngẫm, “vật lộn” với những khó khăn,... nên có tác dụng giáo dục rất lớn như rèn luyện tính kiên trì, nhẫn nại, sự khéo léo của đôi tay,... Có thể, cho HS thực hành làm các sản phẩm đơn giản như: sử dụng giấy loại để làm đồ chơi hay đồ trang trí góc học tập, sử dụng các chai nhựa bỏ đi để làm chậu trồng cây,... Thông qua các việc làm này còn có tác dụng giáo dục cho HS tinh thần tiết kiệm, tái chế, tái sử dụng tài nguyên thiên nhiên, ý thức trân trọng sản phẩm lao động. (8) Đóng vai Khi tổ chức đóng vai các em HS được tham gia giải quyết một tình huống của nội dung học tập gắn liền với cuộc sống thực tế bằng cách diễn xuất. Cách diễn xuất này có thể theo ngẫu hứng, không cần kịch bản hoặc luyện tập trước. Đóng vai là PP dạy học gây hứng thú và phát huy vai trò sáng tạo, chủ động của HS vì các em có thể được tự do diễn xuất, ứng xử để giải quyết các tình huống đặt ra. Ngoài ra, đóng vai còn giúp các em được xâm nhập vào đời sống thực tế để tìm ra cách giải quyết vấn đề nên sẽ góp phần hình thành kĩ năng giải quyết vấn đề cho HS. Ví dụ các tình huống có thể đóng vai là: - Khi gặp một người đang có hành vi vứt rác bừa bãi bạn sẽ ứng xử thế nào? - Khi gặp 1 bạn cùng lứa tuổi đang bẻ cành cây ở sân trường hay nơi công cộng thì bạn sẽ làm gì? 2.5. Dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong các môn học ở trường tiểu học 2.5.1. Khái niệm tích hợp Tích hợp (Intergration) là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức, khái niệm quen thuộc, các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó. Tích hợp GDMT là sự kết hợp một cách có hệ thống các kiến thức GDMT và kiến thức môn học thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong bài học. Giáo dục BVMT là một lĩnh vực giáo dục liên ngành. Vì vậy, việc lựa chọn phương thức tích hợp giáo dục BVMT trong các môn học và hoạt động là một lựa chọn đúng. Với hình thức này, không cần thêm thời lượng và sắp xếp lại khung chương trình. Nội dung giáo dục BVMT được tích hợp trong các môn học thông qua các chương bài cụ thể. Thông qua kiến thức của các bộ môn giúp cho HS hiểu sâu hơn về khoa học môi trường. Mặc khác, việc thực hiện tích hợp nội dung MT còn làm phong phú, mở rộng kiến thức của môn học và làm tăng thêm tính thực tiễn, hiệu quả của giáo dục. Tích hợp không chỉ đơn thuần là sự tổng hợp hay phép cộng các bộ phận cấu thành mà cần phải hiểu là “bức tranh tổng thể” (Clark, 1975). Cách tiếp cận tích hợp là đặc trưng trong GDMT, là cách tiếp cận xuyên môn học, đề cao tính bao quát, tổng thể, toàn thể, và tính liên quan của vấn đề nghiên cứu. GDMT cần giúp cho người học hiểu được bức tranh tổng thể về nguyên nhân làm nảy sinh các vấn đề MT cụ thể (Meadows, 1990). Như vậy, để hiểu các nguyên nhân làm này sinh các vấn đề MT cần xem xét không chỉ các yếu tố tự nhiên mà cả những yếu tố thẩm mĩ, xã hội, kinh tế, lịch sử, văn hóa,.. Cần phải giáo dục cách tư duy đề cao sự tích hợp, có khả năng tham gia và đánh giá cao mối quan hệ qua lại chứ không phải cách nhìn phiến diện (Miller, 1981). 2.5.2. Các nguyên tắc cơ bản khi tích hợp GDMT trong dạy học Quá trình khai thác các cơ hội để GDMT cần phải đảm bảo 3 nguyên tắc cơ bản sau: - Không làm thay đổi tính đặc trưng của môn học, không biến bài học của bộ môn thành bài học GDMT. - Khai thác nội dung GDMT có chọn lọc, có tính tập trung vào những chương mục nhất định, không tràn lan, tùy tiện. - Phát huy cao độ các hoạt động tích cực nhận thức của học sinh và các kinh nghiệm thực tế các em đã có, tận dụng tối đa mọi khả năng để cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với môi trường. 2.5.3. Các hình thức tích hợp Tích hợp giáo dục BVMT vào các môn học cấp tiểu học có 3 mức độ: - Mức độ toàn phần: Khi mục tiêu, nội dung của bài phù hợp hoàn toàn với mục tiêu, nội dung của giáo dục BVMT. - Mức độ bộ phận: Khi chỉ có một bộ phận bài học có mục tiêu, nội dung phù hợp với giáo dục BVMT. - Mức độ liên hệ: Khi mục tiêu, nội dung của bài có điều kiện liên hệ một cách lôgic với nội dung giáo dục BVMT. Theo đó, có thể phân biệt 3 loại bài học khác nhau cho phép tiến hành GDMT: - Loại 1 - Dạng bài học tích hợp: Toàn bài có nội dung GDMT Ví dụ: + Môn Tự nhiên xã hội lớp 3, chủ đề Gia đình, nội dung Giữ gìn vệ sinh xung quanh nhà với yêu cầu cần đạt là (1) Kể tên và làm được một số việc phù hợp để giữ vệ sinh xung quanh nhà, (2) Giải thích được một cách đơn giản tại sao cần phải giữ vệ sinh xung quanh nhà. + Môn Khoa học lớp 5, nội dung Vai trò của môi trường đối với sinh vật nói chung và con người nói riêng với yêu cầu cần đạt là trình bày được các chức năng cơ bản của môi trường đối với sinh vật nói chung và con người nói riêng: Cung cấp chỗ ở, thức ăn và những nhu cầu sống thiết yếu khác, Nơi chứa đựng các chất thải do con người và sinh vật tạo ra trong quá trình sống, Bảo vệ con người và sinh vật khỏi những tác động từ bên ngoài. - Loại 2 - Dạng bài học lồng ghép: Bài học có một số nội dung lồng ghép với GDMT Ví dụ: + Hoạt động trải nghiệm lớp 3, nội dung Hoạt động chăm sóc gia đình với yêu cầu cần đạt gồm (1) Thể hiện được lòng biết ơn, sự quan tâm, chăm sóc đến bố mẹ, người thân bằng lời nói, thái độ và việc làm cụ thể, (2) Biết tiết kiệm khi sử dụng điện, nước trong gia đình, (3) Tham gia vào các hoạt động trang trí nhà cửa, (4) Tìm hiểu được thu nhập của các thành viên trong gia đình. + Môn Lịch sử - Địa lý lớp 4, nội dung về Văn Miếu – Quốc Tử Giám với yêu cầu cần đạt gồm (1) Xác định được một số công trình tiêu biểu: Khuê Văn Các, nhà bia tiến sĩ, Văn Miếu, Quốc Tử Giám trên sơ đồ khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám, (2) Đọc tư liệu lịch sử, mô tả được kiến trúc và chức năng của một trong các công trình Văn Miếu, Quốc Tử Giám, nhà bia tiến sĩ, (3) Bày tỏ được cảm nghĩ về truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam, (4) Đề xuất được ở mức độ đơn giản một số biện pháp để giữ gìn các di tích lịch sử. - Loại 3 - Dạng bài học liên hệ: Bài học có một hoặc nhiều chỗ có khả năng liên hệ, bổ sung thêm kiến thức về MT. Ví dụ: + Môn Công nghệ lớp 3, nội dung Sử dụng đèn học với các yêu cầu cần đạt là (1) Nêu được tác dụng và mô tả được các bộ phận chính của đèn học, (2) Nhận biết được một số loại đèn học thông dụng, (3) Xác định vị trí đặt đèn; bật, tắt, điều chỉnh được độ sáng của đèn học, (4) Nhận biết và phòng tránh được những tình huống mất an toàn khi sử dụng đèn học. Khi dạy GV có thể liên hệ thêm nội dung về GDMT như lựa chọn loại đèn tiết kiệm năng lượng, sử dụng đèn học như thế nào để tiết kiệm điện,... + Hoạt động trải nghiệm lớp 4, nội dung Hoạt động tìm hiểu về nghề nghiệp với các YCCĐ là (1) Tìm hiểu được những thông tin cơ bản về nghề truyền thống ở địa phương, (2) Trải nghiệm một số công việc của nghề truyền thống ở địa phương và thể hiện được hứng thú với nghề truyền thống của địa phương, (3) Biết giữ an toàn trong lao động khi làm nghề truyền thống. Khi dạy GV có thể liên hệ thêm nội dung về GDMT như vấn đề ô nhiễm môi trường (nước thải, khí thải, rác thải) và các biện pháp bảo vệ môi trường (xử lý nước thải, khí thải; quản lý rác thải) ở các làng nghề. 2.5.4. Phương pháp dạy các dạng bài có tích hợp nội dung GDMT (1) Dạng bài học tích hợp nội dung GDBVMT ở mức độ toàn phần Mục tiêu của bài học không chỉ trang bị cho HS kiến thức về MT mà còn hình thành cả những hành vi và thái độ tương ứng. Thông thường những bài học này có sẵn kênh hình trong SGK và gợi ý dạy học cụ thể trong SGV nên khi dạy học cần tận dụng tối đa thuận lợi này. Khi dạy học GV không được áp đặt kiến thức, không vội vàng đốt cháy giai đoạn thảo luận, tư duy của HS để tạo điều kiện cho các em khắc sâu kiến thức được học. Ngoài ra, cần tích cực cho HS học tập thông qua các hoạt động thí nghiệm, thực hành, đóng vai để rèn kĩ năng học tập, BVMT, hình thành thái độ tích cực đối với MT. Do toàn bài học có nội dung GDMT nên khi dạy học GV cần ưu tiên lựa chọn các PP và hình thức tổ chức dạy học đề cao sự tiếp xúc trực tiếp với MT xung quanh và phát huy cao độ tính tích cực nhận thức của HS. Ví dụ đối với các bài học về vệ sinh MT, có thể sử dụng các PP quan sát, PP điều tra, hình thức tổ chức dạy học ngoài thiên nhiên để tìm hiểu hiện trạng vệ sinh MT địa phương. Địa điểm học tập ngoài thiên nhiên có thể là sân trường, khu phố, làng xóm gần trường; địa điểm quan sát, điều tra là chính môi trường nơi HS sinh sống; đối tượng quan sát là đường làng, góc phố, hành vi của những người trong gia đình và người dân địa phương,... để tìm hiểu nguyên nhân gây mất vệ sinh MT xung quanh. HS có thể sưu tầm và tìm hiểu các tác hại của việc xử lý chất thải không hợp lý đến sức khỏe của con người. Sau đó, HS có thể thảo luận để tự phát hiện ra những việc làm đúng để đảm bảo vệ sinh MT. Có thể tổ chức cho HS đóng vai để luyện cho các em kĩ năng ứng xử khi gặp tình huống gây mất vệ sinh MT, tham gia vào các phong trào làm sạch đẹp đường phố, xóm làng của địa phương để có những hành động thiết thực với MT xung quanh. (2) Dạng bài học tích hợp nội dung GDBVMT ở mức độ bộ phận Đây là dạng bài chỉ có một phần nội dung liên quan đến GDMT, nội dung GDMT có thể chiếm một hoặc vài hoạt động trên tiết học. Trong mục tiêu dạy học của bài học này thường có liệt kê mục tiêu GDMT cụ thể, tuy nhiên mục tiêu này chỉ có thể được thực hiện tốt thông qua mục tiêu của toàn bộ bài học. Cũng giống như dạng bài tích hợp, vì có mục tiêu GDMT được chỉ rõ trong mục tiêu bài học và có sẵn kênh hình và các gợi ý hoạt động học tập trong SGK nên khi dạy GV cần tận dụng tối đa thuận lợi này. Khi chuẩn bị bài dạy, GV cần nghiên cứu kĩ nội dung bài học, xác định nội dung giáo dục BVMT tích hợp vào nội dung bài học là gì, thông qua hoạt động dạy học nào, cần chuẩn bị thêm tư liệu, đồ dùng dạy học gì để GDMT đạt hiệu quả. Khi tổ chức dạy học, GV tiến hành các hoạt động dạy học đảm bảo đúng theo yêu cầu bộ môn đồng thời lưu ý giúp HS hiểu, cảm nhận đầy đủ, sâu sắc phần nội dung bài học có liên quan đến GDBVMT một cách nhẹ nhàng, phù hợp và đạt mục tiêu bài học. Tuy nhiên, trong nhiều bài học, nội dung và PP GDMT chỉ mang tính định hướng chung nên việc triển khai cụ thể bài dạy sẽ phụ thuộc vào từng GV, vào hiện trạng, đặc điểm của MT tại mỗi địa phương nên đây là dạng bài GV có thể tích hợp nhiều nội dung GDMT địa phương. Khi dạy các dạng bài này cũng cần đề cao sự tiếp xúc trực tiếp với MT xung quanh và phát huy cao độ tính tích cực nhận thức của HS. Các PP và hình thức dạy học nên được sử dụng nhiểu là PP quan sát, điều tra, thảo luận, nghiên cứu tình huống,... Ví dụ: Môn Khoa học lớp 4, Bài 44-Âm thanh trong cuộc sống, có thể cho HS điều tra có những tiếng ồn nào và do ai tạo ra ở địa phương. Sau đó, cho HS sử dụng các kết quả điều tra được làm nguồn thông tin để quan sát, thảo luận, tranh luận làm sáng tỏ hiện trạng môi trường ô nhiễm tiếng ồn ở địa phương và đề ra các biện pháp giảm thiểu tương ứng. (3) Dạng bài học tích hợp nội dung GDBVMT ở mức độ liên hệ Đây là dạng bài mà các kiến thức GDMT không được nêu rõ trong SGK nhưng dựa vào kiến thức bài học GV có thể bổ sung kiến thức bằng cách liên hệ các kiến thức GDMT vào bài giảng cho phù hợp. Căn cứ vào nội dung bài học, GV hoàn toàn có thể sáng tạo trong việc vận dụng kiến thức bài học vào tình huống GDMT, liên hệ với những kiến thức GDMT phù hợp với kinh nghiệm của bản thân. Vì vậy cần cân nhắc việc liên hệ cho phù hợp để tránh gây tùy tiện tràn lan trong việc liên hệ làm HS mệt mỏi, nhàm chán. Do đó, khi liên hệ cần lưu ý những điểm sau: - Nội dung GDMT liên hệ phải có mối quan hệ chặt chẽ với nội dung bài học. Điều này có nghĩa là bài học có nội dung dạy học liên quan mật thiết với nội dung GDMT đã chọn và là địa điểm phù hợp nhất để liên hệ với nội dung đó. Ví dụ: với bài học về các vật liệu thường dùng như mây, tre, song, gốm, thủy tinh,... trong sách Khoa học 5 (Bài 22-32), bên cạnh nội dung bài học về đặc điểm, vai trò của các vật liệu này, GV cần liên hệ thêm việc sử dụng tiết kiệm và lâu bền chúng. - Những nội dung GDMT cần được gia công sư phạm cho phù hợp với trình độ nhận thức, khả năng hành động của HS. Muốn vậy, kiến thức MT được liên hệ cần phải liên quan mật thiết với kiến thức của môn học. Ngoài ra, cần cụ thể hóa các nội dung GDMT cho phù hợp với khả năng hành động của HS, liên hệ đến những việc làm cụ thể thiết thực đối với các em để giúp các em thấy rằng chính các em cũng có thể tham gia bảo vệ và cải tạo MT bằng những việc làm hàng ngày của mình. - Không gây quá tải, ảnh hưởng đến việc thực hiện mục tiêu của môn học. Việc liên hệ cần nhẹ nhàng, không khiên cưỡng. Các nội dung GDMT phải xuất phát trực tiếp và có liên quan mật thiết với những nội dung bài học. Khi liên hệ không sa đà vào những nội dung GDMT ít liên quan đến nội dung bài học làm mất thời gian và ảnh hưởng đến việc học tập nội dung môn học. Nói tóm lại, việc liên hệ phải đúng lúc, đúng chỗ và không lan man. 2.5.5. Các bước chuẩn bị bài học tích hợp trong GDMT (1) Nghiên cứu SGK và SGV để xác định loại bài và khả năng đưa nội dung GDMT vào bài học (2) Xác định nội dung của bài học xem những nội dung GDMT nào đã được tích hợp vào bài học, những nội dung nào cần tích hợp thêm trong quá trình dạy học (3) Xác định mục tiêu bài học, trong đó xác định rõ mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ cần đạt được của bài học chính và mối liên hệ với mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ cần đạt của GDMT (4) Xác định và chuẩn bị các phương tiện, tài liệu dạy học hỗ trợ cho quá trình dạy học cá môn học và GDMT (5) Xác định phương pháp dạy học tích hợp, lồng ghép hay liên hệ với GDMT cho từng nội dung cụ thể của bài học (6) Thiết kế kế hoạch bài học thể hiện phương pháp GDMT trong quá trình dạy học môn học 2.5.6. Thiết kế kế hoạch bài học có tích hợp nội dung GDMT Cấu trúc kế hoạch bài dạy cần thể hiện được những nội dung chính như sau: MÔN HỌC: ………………………………………. LỚP: ...... Tên bài học/chủ đề:....……………………… Số tiết:………. Thời gian thực hiện: ngày … tháng … năm …(hoặc từ …/…/… đến …/…/…) I. YÊU CẦU CẦN ĐẠT Nêu cụ thể học sinh thực hiện được việc gì; vận dụng được những gì vào giải quyết vấn đề trong thực tế cuộc sống; có cơ hội hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực gì. GV cần căn cứ vào yêu cầu cần đạt đã được quy định trong chương trình môn học để xác định yêu cầu cần đạt của chủ đề/bài học. II. CHUẨN BỊ Nêu các thiết bị, học liệu được sử dụng trong bài dạy để tổ chức cho học sinh hoạt động hằm đạt yêu cầu cần đạt của bài dạy. - GV: chuẩn bị các thiết bị dạy học (tranh ảnh, mô hình, hiện vật ...), các phương tiện dạy học (máy chiếu, TV, đầu video, máy tính, máy projector...) và tài liệu dạy học cần thiết (thông tin về nội dung chủ đề/bài học), các phiếu học tập, công cụ đánh giá. - HS: chuẩn bị bài học (chuẩn bị đồ dùng học tập cần thiết). III. TIẾN TRÌNH HOẠT ĐỘNG Thời lượng Các hoạt động học Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Thiết bị, đồ dùng dạy học MỞ ĐẦU: KHỞI ĐỘNG, KẾT NỐI …phút Hoạt động 1: (Ghi số, tên hoạt động, mục tiêu hoạt động) Ghi những việc GV nói và làm. Thường gồm 4 bước: - Chuyển giao nhiệm vụ hoạt động - Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ hoạt động - Tổ chức báo cáo nhiệm vụ - Đánh giá kết quả thực hiện hoạt động Ghi cách thực hiện hoạt động của học sinh và dự kiến kết quả hoạt động, tình huống sư phạm có thể xảy ra Các nội dung này trình bày tương ứng với 4 nội dung của GV: - Cách thức HS tiếp nhận nhiệm vụ hoạt động. - HS thực hiện nhiệm vụ theo yêu cầu. - HS báo cáo kết quả nhiệm vụ. - HS tham gia đánh giá, tự đánh giá và tiếp nhận đánh giá của GV. Ghi rõ tranh ảnh, clip, thiết bị,.. cần sử dụng … phút Hoạt động 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI Trải nghiệm, khám phá, phân tích, kiến thức mới (đối với bài hình thành kiến thức mới) … phút Hoạt động 3: ….phút Hoạt động 4: LUYỆN TẬP - THỰC HÀNH … phút Hoạt động 5: ….phút Hoạt động 6: VẬN DỤNG - TRẢI NGHIỆM … phút Hoạt động 7: ….phút Hoạt động 8: IV. ĐIỀU CHỈNH SAU BÀI DẠY (Nếu có) 2.6. Tổ chức hoạt động giáo dục môi trường ở trường tiểu học Trong điều kiện hiện nay, với mục tiêu và nội dung GDMT cho HS tiểu học như đã nêu trên, bên cạnh con đường tích hợp, lồng ghép nội dung GDBVMT qua các môn học và hoạt động trải nghiệm, việc thực hiện GDMT cho HS tiểu học còn có thể được thực hiện thông qua con đường tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp với nội dung GDMT. Các hoạt động ngoài giờ lên lớp nhằm GDMT ở tiểu học có thể được thực hiện thông qua một số nội dung và hình thức sau: - Tổ chức các trò chơi tìm hiểu về các danh lam thắng cảnh tại địa phương, tài nguyên thiên nhiên ở địa phương,... - Tổ chức các cuộc thi (hội thi) về môi trường: vẽ tranh, sáng tác thơ, tiểu phẩm, hùng biện,... - Tổ chức các chuyến tham quan đến các khu danh lam thắng cảnh, làng nghề thủ công truyền thống, viện hải dương học, nhà máy xử lý rác thải,... - Tổ chức câu lạc bộ sinh hoạt GDMT: câu lạc bộ bạn yêu thiên nhiên; câu lạc bộ khám phá môi trường,... - Tổ chức các chiến dịch vào dịp kỉ niệm các ngày về môi trường như chiến dịch làm sạch bãi biển, vệ sinh bản làng, khu phố, chiến dịch truyền thông, tuyên truyền giáo dục bảo vệ môi trường ở nhà trường, địa phương… (1) Trò chơi Trò chơi giúp cho quá trình học tập được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động, không khô khan, nhàm chán, nhằm lôi cuốn HS tham gia vào quá trình học tập một cách hứng thú và có tinh thần trách nhiệm, đồng thời xua tan được các mệt mỏi, căng thẳng trong học tập. Cách thực hiện: - B1. Chuẩn bị + Lựa chọn trò chơi phù hợp + Chuẩn bị các phương tiện, tư liệu cần thiết (GV + HS) + Lựa chọn không gian phù hợp + Huy động sự tham gia của người chơi - B2. Tổ chức thực hiện + Giới thiệu tên trò chơi, phổ biến luật chơi + Hướng dẫn trò chơi (có thể chơi thử) + Tổ chức cho HS chơi -B3. Đánh giá sau trò chơi + Nhận xét các đội nhóm thực hiện trò chơi + Thảo luận về ý nghĩa giáo dục của trò chơi (2) Hội thi Hội thi là một trong những hình thức tổ chức hấp dẫn nhằm lôi cuốn HS tham gia và đạt hiệu quả cao trong việc giáo dục, rèn luyện và định hướng giá trị cho tuổi trẻ. Hội thi mang tính chất thi đua giữa các cá nhân, nhóm hoặc tập thể luôn hoạt động tích cực để vươn lên đạt được mục tiêu mong muốn. Cách thực hiện: - B1. Xác định chủ đề, mục tiêu, nội dung và tên hội thi - B2. Xác định thời gian và địa điểm tổ chức hội thi - B3. Tổ chức công tác thông tin, tuyên truyền, vận động cho hội thi. - B4. Thành lập ban tổ chức hội thi (trưởng ban, các phó ban, các tiểu ban phụ trách) - B5. Thiết kế nội dung chương trình hội thi. Ban tổ chức có trách nhiệm xây dựng kịch bản, nội dung, chương trình hội thi và các phương án dự phòng - B6. Dự trù các điều kiện, cơ sở vật chất,... cho hội thi - B7. Tổ chức hội thi Thông thường chương trình hội thi thường gồm những nội dung sau: + Khai mạc hội thi: tuyên bố lý do, giới thiệu đại biểu, giới thiệu các đội thi và ban giám khảo, ban cố vấn, giới thiệu chương trình hội thi. + Các đội dự thi tự giới thiệu + Tiến hành hội thi theo chương trình - Kết thúc hội thi. + Công bố kết quả và tổng kết, đánh giá hội thi + Trao giải + Rút kinh nghiệm, dặn dò HS,... (3) Câu lạc bộ Câu lạc bộ là hình thức tổ chức nhằm rèn luyện cho HS các kĩ năng hoạt động như kĩ năng biết lắng nghe và biểu đạt ý kiến tranh luận, kĩ năng trình bày, kĩ năng giao tiếp,... Cách tiến hành: - B1. Chuẩn bị của ban chủ nhiệm CLB (nội dung sinh hoạt, hình thức tổ chức sinh hoạt, chương trình sinh hoạt,...) - B2. Tiến hành hoạt động của CLB CLB có hoạt động định kì, vì vậy mọi hoạt động diễn ra đều phải theo một chương trình đã được chuẩn bị sẵn. - B3. Kết thúc hoạt động Mỗi một CLB khi kết thúc chương trình hoạt động có thể cho HS phát biểu cảm tưởng, đưa ra những ý kiến, khuyến nghị mới cho hoạt động của CLB. (4) Tham quan Tham quan là hình thức tổ chức dạy học được tiến hành ở ngoài nhà trường, trong thiên nhiên, khu bảo tàng, khu triển lãm,.... nhằm giúp HS thấy được các sự vật, hiện tượng trong môi trường thực, từ đó mở rộng tầm nhìn, vốn hiểu biết và hoàn thiện tri thức cho HS, gây hứng thú học tập cho các em. Cách tiến hành: - B1. Chuẩn bị *Chuẩn bị của GV: + Xác định mục đích tham quan + Xác định địa điểm, thời gian tham quan (cần đến trước địa điểm tham quan để dự liệu kế hoạch và liên hệ trước) + Lộ trình và phương tiện đưa HS tham quan + Những thông tin cần đưa ra trước khi tham quan, các câu hỏi định hướng tham quan, các hình thức tổ chức dạy học (cá nhân, nhóm, lớp), các hình thức thu thập thông tin (quan sát, phỏng vấn, thu thập tư liệu,...) + Các chuẩn bị khác về việc ăn uống, túi thuốc cấp cứu, quần áo,... *Chuẩn bị của HS: + Chuẩn bị giấy, bút ghi chép, túi thu thập tư liệu, mẫu vật, máy ảnh, máy ghi âm,.. + Chuẩn bị tư trang cá nhân (mũ, áo quần,...) - B2. Tiến hành tham quan + Dẫn HS đến địa điểm tham quan + Tổ chức cho HS tham quan theo lộ trình và kế hoạch đã chuẩn bị + Trong quá trình tham quan yêu cầu HS tôn trọng các quy định về giao tiếp xã hội, quy định nơi tham quan về tiếp xúc với hiện vật,.... Đồng thời khuyến khích HS đặt câu hỏi để tìm hiểu sâu hơn những nội dung theo định hướng của những câu hỏi GV đã đưa ra trước lúc tham quan. - B3. Tổng kết tham quan + GV giải đáp những thắc mắc của HS + Tổng kết tham quan có thể diễn ra dưới hình thức đàm thoại giữa GV và HS, hoặc có thể cho HS viết thu hoạch dưới dạng trả lời câu hỏi, khuyến khích trong bài viết có thêm sơ đồ, tranh ảnh minh họa + Dự kiến kế hoạch trưng bày các sản phẩm thu hoạch sau tham quan + Đánh giá về mặt nhận thức và tổ chức tham quan (5) Chiến dịch Đây là hình thức không chỉ tác động đến HS mà còn tới cả cộng đồng. Qua các hoạt động này, HS có cơ hội khẳng định mình trong cộng đồng, qua đó hình thành và phát triển ý thức “mình vì mọi người, mọi người vì mình”. Mỗi chiến dịch nên mang một chủ đề định hướng cho các hoạt động và nên được tổ chức vào các dịp kỉ niệm các ngày môi trường. Cách tiến hành: - B1. Trang bị cho HS nhận thức và những thông tin về việc tham gia một chiến dịch cụ thể nào đó, sự cần thiết phải tham gia chiến dịch này. - B2. Lựa chọn chiến dịch cần phát động và thực hiện, xây dựng kế hoạch thực hiện (chương trình, kịch bản, thông tin, tư liệu, huy động nguồn lực,...) - B3. Bồi dưỡng cho HS một số kiến thức, kĩ năng cần thiết để tham gia chiến dịch - B4. Triển khai và giám sát các hoạt động của chiến dịch - B5. Tổng kết, đánh giá và rút kinh nghiệm
🚀 LỘ TRÌNH NÂNG CAO
🎓 Học tiếp với khóa "Pronunciation in Use - Luyện Phát Âm Tiếng Anh"
(30 bài · )
Học tiếp với khóa này →
📱
App Bài Trắc Nghiệm
Lưu kết quả, nhận điểm & thông báo ngay
Tải miễn phí