← Thư viện luyện tập
👤 Khách (Chưa đăng nhập) 🔑 Đăng nhập ✨ Đăng ký

PHÁP LUẬT VIỆT NAM ĐẠI CƯƠNG

🎯 Bắt đầu luyện tập
Biết đúng/sai và xem giải thích từng câu 📚 Thư viện bài công khai → ☕ Ủng hộ bài này
🎯 Bắt đầu luyện tập
|
📱
Làm bài mượt mà hơn trên App Bài Trắc Nghiệm
Cài app để lưu kết quả, nhận điểm & thông báo bài tập mới
App Store (iOS) Google Play (Android)
0

Kết quả bài làm

🎯 Muốn luyện nhiều đề hơn & xem giải thích Trợ lý thông minh chi tiết từng câu?
⭐ Nâng cấp VIP Học sinh 🎁 Mời bạn cùng làm → Nhận 3 ngày VIP
👩‍🏫 Thầy/cô muốn tạo bài trắc nghiệm như thế này cho lớp mình? Tạo bài miễn phí →
Trang chủ
Đã làm: 0/0 câu
Chưa làm
Đã làm
Nội dung bài đọc
1.1. Khái niệm, đặc trưng của nhà nước ..................................................................... 3 1.1.1. Khái niệm Nhà nước CHXHCN Việt Nam .................................................... 3 1.1.2. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước CHXHCN Việt Nam ........................ 4 1.2. Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam .............................................................. 5 1.2.1. Khái niệm ..................................................................................................... 5 1.2.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam ................................................................................................................... 5 1.2.3. Tổ chức và hoạt động các cơ quan trong bộ máy Nhà nước CHXHCN Việt Nam ................................................................................................................... 6 1.3. Khái niệm và thuộc tính của pháp luật ................................................................ 13 1.3.1. Khái niệm pháp luật ...................................................................................... 13 1.3.2. Thuộc tính của pháp luật ............................................................................... 14 1.4. Quy phạm pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật........................................... 15 1.4.1. Quy phạm pháp luật ...................................................................................... 15 1.4.2. Văn bản quy phạm pháp luật ......................................................................... 17 1.5. Quan hệ pháp luật ............................................................................................... 20 1.5.1. Khái niệm, phân loại ..................................................................................... 20 1.5.2. Thành phần quan hệ pháp luật ....................................................................... 21 1.5.3. Những điều kiện làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật ........... 23 1.6. Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý .......................................................... 24 1.6.1. Vi phạm pháp luật ......................................................................................... 24 1.6.2. Trách nhiệm pháp lý ...................................................................................... 29 TÓM TẮT CHƯƠNG 1 ............................................................................................ 30 Chương 2. Pháp luật hành chính ............................................................................ 33 2.1. Khái quát chung về luật hành chính .................................................................... 33 2.1.1. Khái niệm luật hành chính ............................................................................. 33 2.1.2. Đối tượng và phương pháp điều chỉnh ........................................................... 34 2.1.3. Các nguyên tắc cơ bản trong quản lý hành chính nhà nước ............................ 37 2.2. Một số nội dung cơ bản của luật hành chính ....................................................... 40 2.2.1. Cơ quan hành chính nhà nước ....................................................................... 41 2.2.2. Cán bộ, công chức ......................................................................................... 42 2.2.3. Viên chức ...................................................................................................... 46 2.3. Xử lý vi phạm hành chính ................................................................................... 48 2.3.1. Vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính ..................................... 48 2.3.2. Nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính ........................................................ 48 2.3.3. Những trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính .................................. 49 2.3.4. Hình thức xử phạt vi phạm hành chính .......................................................... 49 2.3.5. Thẩm quyền và thời hiệu xử phạt .................................................................. 51 2.3.6. Biện pháp xử lý hành chính ........................................................................... 52 TÓM TẮT CHƯƠNG 2 ............................................................................................ 52 Chương 3. Pháp luật dân sự .................................................................................... 56 3.1. Những quy định chung của pháp luật dân sự ....................................................... 56 3.1.1. Khái niệm luật dân sự .................................................................................... 56 3.1.2. Đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự .................... 58 3.1.3. Những nguyên tắc cơ bản của Luật dân sự .................................................... 62 3.1.4. Chủ thể của Luật dân sự ................................................................................ 67 3.2. Một số chế định cơ bản của luật dân sự ............................................................... 71 3.2.1. Tài sản .......................................................................................................... 71 3.2.2. Giao dịch dân sự, hợp đồng ........................................................................... 76 3.2.3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ......................................... 81 3.2.4. Một số quy định pháp luật về thừa kế di sản .................................................. 87 TÓM TẮT CHƯƠNG 3 ............................................................................................ 93 Chương 4. Pháp luật lao động ................................................................................. 98 4.1. Những vấn đề chung của luật lao động................................................................ 98 4.1.1. Khái niệm, đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của luật lao động .......................................................................................................................... 98 4.1.2. Các nguyên tắc cơ bản của luật lao động ....................................................... 101 4.2. Một số chế định cơ bản của luật lao động............................................................ 103 4.2.1. Hợp đồng lao động ........................................................................................ 103 4.2.2. Các yếu tố cấu thành của hợp đồng lao động ................................................. 105 4.2.3. Quá trình xác lập, duy trì và chấm dứt hợp đồng lao động ............................. 108 4.2.4. Tiền lương ..................................................................................................... 115 4.2.5. Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất ....................................................... 120 4.2.6. Giải quyết tranh chấp lao động và đình công ................................................. 129 TÓM TẮT CHƯƠNG 4 ............................................................................................ 143 Chương 5. Pháp luật hình sự .................................................................................. 147 5.1. Khái quát chung về luật hình sự .......................................................................... 147 5.1.1. Khái niệm Luật hình sự ................................................................................. 147 5.1.2. Đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật hình sự .................. 151 5.1.3. Các nguyên tắc của Luật hình sự ................................................................... 154 5.1.4. Tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt .................................................. 158 5.2. Một số tội phạm theo quy định của Bộ luật hình sự ............................................. 165 5.2.1. Tội giết người................................................................................................ 165 5.2.2. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác ....... 169 5.2.3. Tội hiếp dâm ................................................................................................. 174 5.2.4. Tội cướp tài sản ............................................................................................. 178 5.2.5. Tội trộm cắp tài sản ....................................................................................... 183 TÓM TẮT CHƯƠNG 5 ............................................................................................ 188 Phần thứ hai: Nội dung về phòng, chống tham nhũng .......................................... 191 1. Khái quát chung về vấn đề phòng, chống tham nhũng............................................ 191 1.1. Định nghĩa ....................................................................................................... 191 1.2. Bản chất, nguồn gốc tham nhũng ..................................................................... 192 1.3. Những yếu tố đặc trưng của hành vi tham nhũng .............................................. 192 1.4. Các hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện hành ....................... 192 2. Nguyên nhân, tác hại của tham nhũng .................................................................... 194 2.1. Nguyên nhân .................................................................................................... 194 2.2. Tác hại của tham nhũng ................................................................................... 196 3. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc phòng, chống tham nhũng ................................. 198 3.1. Phòng, chống tham nhũng góp phần bảo vệ xây dựng và bảo vệ chế độ Nhà nước pháp quyền ....................................................................................................... 198 3.2. Phòng, chống tham nhũng góp phần tăng trưởng kinh tế đất nước, nâng cao đời sống nhân dân ...................................................................................................... 199 3.3. Phòng, chống tham nhũng góp phần duy trì các giá trị đạo đức truyền thống, làm lành mạnh các quan hệ xã hội ............................................................................. 199 3.4. Phòng, chống tham nhũng góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chế độ và pháp luật .......................................................................................................... 199 4. Các biện pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng ............................................... 200 4.1. Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng ............................................................ 200 4.2. Các biện pháp phát hiện tham nhũng ................................................................ 204 5. Trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước và các chủ thể khác trong xã hội trong phát hiện và đấu tranh phòng, chống tham nhũng ...................................................... 206 5.1. Trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị và người có chức vụ, quyền hạn trong công tác phòng, chống tham nhũng ............................................... 206 5.2. Trách nhiệm của các tổ chức xã hội trong công tác phòng, chống tham nhũng . 209 6. Một số tội phạm cụ thể .......................................................................................... 212 6.1. Tội tham ô tài sản ............................................................................................. 212 6.2. Tội nhận hối lộ ................................................................................................. 215 TÓM TẮT NỘI DUNG PHẦN HAI .......................................................................... 216 Phần thứ ba: Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền con người ........................... 219 Chương 1. Những vấn đề lý luận chung về quyền con người ................................ 219 1.1. Khái niệm quyền con người, quyền công dân ...................................................... 219 1.1.1. Khái niệm quyền con người .......................................................................... 219 1.1.2. Khái niệm quyền công dân ............................................................................ 220 1.2. Nguồn gốc, tính chất của quyền con người, quyền công dân ............................... 221 1.2.1. Nguồn gốc quyền con người .......................................................................... 221 1.2.2. Tính chất của quyền con người ...................................................................... 221 1.3. Phân loại quyền con người .................................................................................. 222 TÓM TẮT CHƯƠNG 1 ............................................................................................ 223 Chương 2. Quyền con người trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ....... 224 2.1. Nội hàm các quyền con người trong một số công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia và công ước quốc tế khác về quyền con người ............................................. 224 2.1.1. Quyền con người trong công ước quốc tế các quyền dân sự- chính trị và công ước các quyền kinh tế- văn hóa- xã hội ...................................................................... 224 2.1.2. Quyền con người trong một số công ước quốc tế khác .................................. 233 2.2. Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp và trong hệ thống pháp luật Việt Nam ................................................................................................................... 234 2.2.1. Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam ...................... 234 2.3. Bảo vệ, bảo đảm quyền của một số nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội theo quy định pháp luật Việt Nam ............................................................................................ 241 2.3.1. Quyền của phụ nữ ......................................................................................... 241 2.3.2. Quyền của trẻ em .......................................................................................... 242 2.3.3. Quyền của người khuyết tật ........................................................................... 242 TÓM TẮT CHƯƠNG 2 ............................................................................................ 243 Chương 3. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay .................................................................................................................................. 245 3.1. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân .......................................................................................................... 245 3.1.1. Ý nghĩa của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân............................................................................................................................. 245 3.1.2. Tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân .......................................................................................................... 246 3.2. Trách nhiệm của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong việc tôn trọng, bảo vệ, đảm bảo quyền con người, quyền công dân ....................................................................... 247 3.2.1. Trách nhiệm của thiết chế Nhà nước ............................................................. 247 3.2.2. Trách nhiệm của thiết chế xã hội ................................................................... 249 3.2.3. Trách nhiệm của thiết chế truyền thông, báo chí ............................................ 250 3.3. Quan điểm của Đảng về bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ...... 250 3.3.1. Cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân. 250 3.3.2 Nhận thức của Đảng về quyền con người, quyền công dân ............................. 251 3.4. Nội dung quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân .................. 251 TÓM TẮT CHƯƠNG 3 ............................................................................................ 253 LỜI GIỚI THIỆU Nhằm góp phần phục vụ tốt công tác giảng dạy và nghiên cứu, học tập pháp luật cho sinh viên không chuyên ngành luật của Trường Đại học Đồng Tháp. Nhóm tác giả Bộ môn Luật, Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Đồng Tháp xin trân trọng giới thiệu “Tập bài giảng pháp luật Việt Nam đại cương – tái bản lần 2”. Tập bài giảng được chia làm ba phần, giới thiệu lần lượt những nội dung về Nhà nước và pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Nhà nước CHXHCN Việt Nam); các ngành luật thông dụng trong hệ thống pháp luật Việt Nam như ngành luật dân sự, ngành luật hành chính, ngành luật hình sự, ngành luật lao động; pháp luật về phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam và những vấn đề lý luận cơ bản về quyền con người. Trong lần tái bản này, nhóm tác giả đã cập nhật các văn bản quy phạm pháp luật mới liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật đa dạng của đời sống như Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025), Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Hình sự nước CHXHCN Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, Luật Cán bộ, công chức 2025 và Luật Viên chức năm 2025. Đồng thời, nhằm giúp người học dễ dàng tiếp cận và tiếp thu kiến thức pháp luật, nhóm tác giả sử dụng nhiều ví dụ minh họa bằng những tình huống pháp lý từ thực tiễn cuộc sống, phù hợp với người học. Tập thể tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến để tiếp tục hoàn thiện Tập bài giảng này trong những lần tái bản tiếp theo. Chân thành cảm ơn! DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Bộ luật Dân sự BLDS Bộ luật Hình sự BLHS Bộ luật Lao động BLLĐ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa CHXHCN Hợp đồng lao động HĐLĐ Hội đồng nhân dân HĐND Mặt trận Tổ quốc MTTQ Người lao động NLĐ Người sử dụng lao động NSDLĐ Phòng, chống tham nhũng PCTN Quyền con người QCN Tòa án nhân dân TAND Tòa án quân sự TAQS Ủy ban nhân dân UBND Ủy ban Thường vụ Quốc hội UBTVQH Viện kiểm sát nhân dân VKSND Viện kiểm sát quân sự VKSQS Vi phạm hành chính VPHC Xã hội chủ nghĩa XHCN PHẦN THỨ NHẤT: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC, PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ NGÀNH LUẬT TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM Chương 1 Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật Yêu cầu mục tiêu sau khi học xong chương 1 - Hiểu Nhà nước, pháp luật; Nhà nước CHXHCN Việt Nam; bộ máy nhà nước theo Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025); quy phạm, quan hệ và vi phạm pháp luật; trách nhiệm pháp lý. - Xác định quan hệ pháp luật; nhận diện vi phạm và trách nhiệm pháp lý; vận dụng và tra cứu pháp luật. - Tôn trọng, tuân thủ pháp luật; chủ động tìm hiểu pháp luật; bảo vệ quyền lợi hợp pháp và thực hiện nghĩa vụ công dân. 1.1. Khái niệm, đặc trưng của nhà nước 1.1.1. Khái niệm Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nhà nước CHXHCN Việt Nam là hình thức tổ chức quyền lực nhà nước của quốc gia Việt Nam, được xác lập trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, thực hiện chức năng quản lý xã hội bằng pháp luật nhằm bảo đảm lợi ích của quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân. Theo quy định tại Điều 1 Hiến pháp năm 2013, “Nước CHXHCN Việt Nam là một nước độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời.” Quy định này khẳng định địa vị pháp lý của Nhà nước Việt Nam trong hệ thống các quốc gia trên thế giới, đồng thời xác định phạm vi lãnh thổ quốc gia được pháp luật bảo vệ. Khái niệm Nhà nước CHXHCN Việt Nam có thể được tiếp cận trên các phương diện cơ bản sau: - Về tính chất pháp lý và chính trị. Nhà nước CHXHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Điều này thể hiện mọi hoạt động của bộ máy nhà nước đều phải được tổ chức và vận hành trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật; quyền lực nhà nước được thực hiện nhằm phục vụ lợi ích của Nhân dân, bảo đảm công bằng, dân chủ và phát triển bền vững. - Về chủ quyền và lãnh thổ. Việt Nam là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Chủ quyền quốc gia được thực hiện trên toàn bộ lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời. Đây là cơ sở hiến định để bảo vệ độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ trước mọi hành vi xâm phạm. - Về bản chất giai cấp và nền tảng xã hội. Theo Hiến pháp năm 2013, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Nền tảng của Nhà nước là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, phản ánh cơ sở chính trị - xã hội của chế độ ở Việt Nam. Từ những nội dung trên có thể khái quát rằng, Nhà nước CHXHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; là quốc gia độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; đồng thời tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật nhằm phục vụ lợi ích của quốc gia, dân tộc và Nhân dân. 1.1.2. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nhà nước CHXHCN Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc hiến định, phản ánh bản chất, mục tiêu và phương thức thực hiện quyền lực nhà nước. Các đặc trưng cơ bản của Nhà nước CHXHCN Việt Nam được quy định chủ yếu trong Hiến pháp 2013, bao gồm: - Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Đây là đặc trưng cơ bản và xuyên suốt của Nhà nước CHXHCN Việt Nam. Theo Điều 2 Hiến pháp 2013, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Theo Điều 6 Hiến pháp 2013, Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Nguyên tắc này thể hiện bản chất của Nhà nước là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. - Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước. Khác với mô hình tam quyền phân lập, Hiến pháp Việt Nam xác định quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng được phân công, phối hợp và kiểm soát trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quốc hội thực hiện quyền lập pháp; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân (TAND) thực hiện quyền tư pháp. Cơ chế này nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước, đồng thời hạn chế sự lạm quyền trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. - Nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Theo Điều 4 Hiến pháp 2013, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Sự lãnh đạo của Đảng được xác định là nhân tố bảo đảm định hướng phát triển của đất nước và hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Đồng thời, Hiến pháp cũng quy định các tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, chịu sự giám sát của Nhân dân và chịu trách nhiệm trước Nhân dân về các quyết định của mình. - Nhà nước quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật. Đây là đặc trưng nổi bật của Nhà nước pháp quyền XHCN. Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhất và là cơ sở để xây dựng toàn bộ hệ thống pháp luật. Mọi cơ quan nhà nước, tổ chức, cán bộ, công chức, viên chức và mọi công dân đều có nghĩa vụ tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Việc quản lý xã hội bằng pháp luật góp phần bảo đảm trật tự, kỷ cương, công bằng xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội. - Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ. Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam. Theo nguyên tắc này, các cơ quan nhà nước được tổ chức thống nhất từ trung ương đến địa phương; cấp dưới phục tùng cấp trên, địa phương phục tùng trung ương, đồng thời vẫn phát huy tính chủ động, sáng tạo và quyền tự chủ theo quy định của pháp luật. Nguyên tắc này góp phần bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước trên phạm vi cả nước. - Nhà nước bảo đảm tính thống nhất quốc gia và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Việt Nam là quốc gia thống nhất của nhiều dân tộc cùng sinh sống. Nhà nước thực hiện chính sách bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và tạo điều kiện để các dân tộc cùng phát triển; nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử, kỳ thị hoặc chia rẽ dân tộc. Đây là cơ sở quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước. - Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 xác định quyền con người và quyền công dân là những giá trị cơ bản được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ. Nhà nước có trách nhiệm xây dựng cơ chế pháp lý và tổ chức thực hiện nhằm bảo đảm các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội; đồng thời tạo điều kiện để mọi cá nhân được phát triển toàn diện và bình đẳng trước pháp luật. Tóm lại, các đặc trưng nêu trên phản ánh bản chất, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước CHXHCN Việt Nam theo quy định của Hiến pháp 2013. Việc nhận thức đầy đủ các đặc trưng này giúp người học hiểu rõ mô hình tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam, đồng thời là cơ sở để nghiên cứu các nội dung tiếp theo về bộ máy nhà nước, pháp luật và cơ chế thực hiện quyền lực nhà nước. 1.2. Bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1.2.1. Khái niệm Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc thống nhất nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. 1.2.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc hiến định, trong đó có nguyên tắc tập trung dân chủ, với những nội dung cụ thể sau: - Nguyên tắc bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước: Đảng định ra đường lối, chủ trương về những vấn đề quan trọng liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước, thông qua Nhà nước, những chủ trương, đường lối của Đảng được thể chế hoá thành chính sách và pháp luật nhằm đảm bảo và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. - Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp; TAND là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. - Nguyên tắc đảm bảo sự tham gia đông đảo của Nhân dân vào quản lý nhà nước: Nguyên tắc này tạo ra khả năng phát huy sức lực, trí tuệ của Nhân dân vào công việc của Nhà nước, là phương pháp hiệu quả ngăn chặn tệ quan liêu, cửa quyền và tham nhũng của các cơ quan nhà nước. Có nhiều hình thức để thu hút Nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước như: bầu cử trực tiếp, thảo luận, đóng góp ý kiến, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước hay tham gia vào các đoàn thể xã hội,… - Nguyên tắc tập trung dân chủ: Trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, phải kết hợp được sự chỉ đạo, điều hành của các cơ quan trung ương, cơ quan cấp trên với sự năng động, tự chủ của địa phương và cơ quan cấp dưới. Đây là vấn đề hết sức quan trọng trong thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ đặt ra trước của Nhà nước. - Nguyên tắc pháp chế XHCN: Việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước phải được tiến hành theo đúng quy định của pháp luật; mọi nhân viên nhà nước, cơ quan nhà nước phải triệt để tôn trọng pháp luật khi thi hành nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Thực hiện tốt nguyên tắc này là cơ sở cho bộ máy nhà nước, đảm bảo công bằng xã hội. 1.2.3. Tổ chức và hoạt động các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Bộ máy Nhà nước CHXHCN Việt Nam là hệ thống các cơ quan nhà nước được tổ chức thống nhất từ trung ương đến địa phương nhằm thực hiện quyền lực nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp và quản lý nhà nước. Mỗi cơ quan có vị trí pháp lý, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn riêng, đồng thời có mối quan hệ phối hợp và kiểm soát lẫn nhau trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. 1.2.3.1. Quốc hội và Hội đồng Nhân dân a) Quốc hội Điều 69 Hiến pháp 2013: “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam; Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước”. Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, thể hiện trước hết Quốc hội cơ quan nhà nước duy nhất ở nước ta do cử tri trong cả nước trực tiếp bầu ra thông qua bầu cử, theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng trực tiếp, bỏ phiếu kín. Các đại biểu Quốc hội được bầu ra, là kết quả lựa chọn của Nhân dân. Quốc hội là cơ quan nhà nước tập trung trí tuệ toàn dân, là biểu hiện của khối đại đoàn kết toàn dân. Trong cơ cấu của Quốc hội bao giờ cũng có đại biểu đại diện cho các tầng lớp nhân dân, cho các vùng lãnh thổ như: đại biểu là người dân tộc thiểu số, đại biểu đại diện cho các đoàn thể, tôn giáo, đại diện cho các ngành,… Quốc hội là cơ quan tối cao có trọng trách đại diện cho ý chí nguyện vọng của Nhân dân, quyết định những vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia, những vấn đề trọng đại của đất nước. Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam. Xuất phát từ bản chất nhà nước của Nhân dân là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, Quốc hội là cơ quan cao nhất có quyền biến ý chí của Nhân dân thành ý chí nhà nước, thành các quy định của Hiến pháp, Luật. Quốc hội có nhiệm vụ quyền hạn lập hiến, quyền lập pháp; quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Đồng thời Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ nhà nước và công dân. Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm các chức vụ cao nhất của Nhà nước,… Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước, thông qua xem xét báo cáo hoạt động định kỳ của các cơ quan nhà nước và hoạt động của bản thân đại biểu Quốc hội. Nhiệm kỳ của Quốc hội là 5 năm (trừ trường hợp đuợc quy định tại khoản 3 Điều 71 Hiến pháp 2013: “Trong trường hợp đặc biệt, nếu được ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành thì Quốc hội quyết định rút ngắn hoặc kéo dài nhiệm kỳ của mình theo đề nghị của Ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH). Việc kéo dài nhiệm kỳ của một khóa Quốc hội không được quá mười hai tháng, trừ trường hợp có chiến tranh”). Cơ cấu của Quốc hội là một trong những yếu tố đảm bảo hiệu quả hoạt động của Quốc hội. Cơ cấu của Quốc hội bao gồm: UBTVQH, Chủ tịch Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội và Đại biểu Quốc hội. UBTVQH là cơ quan thường trực của Quốc hội do Quốc hội bầu ra, chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Quốc hội. UBTVQH gồm: Chủ tịch Quốc hội, các phó Chủ tịch Quốc hội và các Uỷ viên. Nhiệm vụ, quyền hạn của UBTVQH được quy định trong Hiến pháp và Luật Tổ chức Quốc hội. Chủ tịch Quốc hội có vị trí đặc biệt trong tổ chức Quốc hội, có nhiệm vụ chủ trì và điều hành các hoạt động của Quốc hội, phối hợp hoạt động giữa các cơ quan của Quốc hội; chỉ đạo và thay mặt Quốc hội trong công tác đối ngoại của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội do Quốc hội bầu ra, gồm: Chủ tịch, các phó Chủ tịch và các Uỷ viên. Hội đồng dân tộc có thẩm quyền nghiên cứu và kiến nghị với Quốc hội những vấn đề dân tộc, giám sát việc thi hành chính sách dân tộc, các trương trình kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội miền núi và vùng có đồng bào các dân tộc thiểu số,… Các Uỷ ban của Quốc hội có thẩm quyền nghiên cứu, thẩm tra, kiến nghị với Quốc hội những vấn đề chuyên môn của mỗi Uỷ ban như luật pháp, ngân sách, đối ngoại,… Các thành viên của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội phải là đại biểu Quốc hội và không đồng thời là thành viên của Chính phủ. Đại biểu Quốc hội là những người được cử tri bầu chọn, đại diện cho Nhân dân của đơn vị bầu cử bầu ra mình và đại diện cho Nhân dân cả nước ở cơ quan quyền lực cao nhất của đất nước. Đại biểu Quốc hội gồm: đại biểu chuyên trách và đại biểu kiêm nhiệm. Nhiệm vụ, quyền hạn của đại biểu Quốc hội được quy định trong Hiến pháp và Luật tổ chức Quốc hội. b) Hội đồng Nhân dân Điều 111 Hiến pháp 2013: “1. Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước CHXHCN Việt Nam; 2. Cấp chính quyền địa phương gồm có HĐND và UBND được tổ chức ở đơn vị hành chính phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo do Quốc hội quy định; 3. Chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do Quốc hội quy định khi thành lập đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đó.”. Như vậy, theo quy định của Hiến pháp 2013, HĐND là một trong những bộ phận hợp thành của cấp chính quyền địa phương. Điều 113 Hiến pháp 2013 quy định rõ: “1. HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên; 2. HĐND quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của HĐND”. Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước CHXHCN Việt Nam theo mô hình hai cấp, gồm cấp tỉnh và cấp xã. HĐND được tổ chức tại các đơn vị hành chính theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025. HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân địa phương; quyết định các vấn đề của địa phương theo luật định và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật cũng như việc thực hiện nghị quyết của HĐND. Tính đại diện của HĐND thể hiện: ở địa phương, HĐND là cơ quan do cử tri địa phương bầu ra theo nguyên tắc phổ thông bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đại biểu HĐND là người đại diện cho Nhân dân địa phương để thực hiện quyền lực nhân dân. Tính quyền lực của HĐND thể hiện ở chỗ HĐND là cơ quan nhà nước ở địa phương được Nhân dân giao quyền thực hiện quyền lực Nhà nước, quyết định các vấn đề của địa phương do luật định, thể hiện ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân địa phương thông qua việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Nhiệm vụ quyền hạn của HĐND bao gồm ba nội dung chủ yếu sau: + Quyết định những chính sách và các vấn đề quan trọng, các biện pháp để xây dựng và phát triển địa phương. + Đảm bảo thực hiện đúng các quy định của các cơ quan nhà nước cấp trên. + Giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước cùng cấp, giám sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan nhà nước, các tổ chức khác và của công dân tại địa phương. Nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND: xem thêm các Điều 15, Điều 18, Điều 21, Điều 24 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025. 1.2.3.2. Chủ tịch nước Điều 86 Hiến pháp 2013: “Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước CHXHCN Việt Nam về đối nội và đối ngoại”. Điều 87 Hiến pháp 2013: “Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội; Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu ra Chủ tịch nước”. Theo quy định của Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025), thì Chủ tịch nước có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: + Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị UBTVQH xem xét lại pháp lệnh trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày pháp lệnh được thông qua, nếu pháp lệnh đó vẫn được UBTVQH biểu quyết tán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí thì Chủ tịch nước trình Quốc hội quyết định tại kỳ họp gần nhất; + Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ; + Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng VKSND tối cao; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Thẩm phán TAND tối cao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án TAND tối cao, Thẩm phán các Tòa án khác, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên VKSND tối cao; quyết định đặc xá; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, công bố quyết định đại xá; + Quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, các giải thưởng nhà nước, danh hiệu vinh dự nhà nước; quyết định cho nhập quốc tịch, thôi quốc tịch, trở lại quốc tịch hoặc tước quốc tịch Việt Nam; + Thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh; quyết định phong, thăng, giáng, tước quân hàm cấp tướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc, đô đốc hải quân; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Tổng tham mưu trưởng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội hoặc của UBTVQH, công bố, bãi bỏ quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh; căn cứ vào nghị quyết của UBTVQH, ra lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp; trong trường hợp UBTVQH không thể họp được, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp trong cả nước hoặc ở từng địa phương; + Tiếp nhận đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài; căn cứ vào nghị quyết của UBTVQH, bổ nhiệm, miễn nhiệm; quyết định cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của CHXHCN Việt Nam; phong hàm, cấp đại sứ; quyết định đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước; trình Quốc hội phê chuẩn, quyết định gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế quy định tại khoản 14 Điều 70 Hiến pháp 2013; quyết định phê chuẩn, gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế khác nhân danh Nhà nước. 1.2.3.3. Chính phủ và Ủy ban Nhân dân a) Chính phủ Điều 94 Hiến pháp 2013 quy định: “Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội; Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, UBTVQH, Chủ tịch nước”. Cơ cấu tổ chức của Chính phủ gồm: các Bộ và cơ quan ngang Bộ. Thành viên của Chính phủ gồm: Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ. Cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định. Chính phủ làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số. Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu Chính phủ, lãnh đạo công tác của Chính phủ và chịu trách nhiệm về hoạt động của Chính phủ theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Các bộ, cơ quan ngang bộ là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực trong phạm vi cả nước. Bên cạnh đó, Chính phủ có các cơ quan thuộc Chính phủ được thành lập theo quy định của pháp luật để thực hiện một số chức năng, nhiệm vụ nhất định. Tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn và chế độ làm việc của Chính phủ hiện nay được thực hiện theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức Chính phủ 2025. Theo quy định tại Chương II Luật Tổ chức Chính phủ 2025, Chính phủ có các nhiệm vụ và quyền hạn chủ yếu sau: + Tổ chức thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH; lệnh, quyết định của Chủ tịch nước. + Đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội, UBTVQH quyết định hoặc quyết định theo thẩm quyền để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ; trình dự án luật, dự toán ngân sách nhà nước và các dự án khác trước Quốc hội; trình dự án pháp lệnh trước UBTVQH. + Thống nhất quản lý các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, môi trường, thông tin, truyền thông, đối ngoại, quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội; thi hành lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, lệnh ban bố tình trạng khẩn cấp và các biện pháp cần thiết khác để bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm tính mạng, tài sản của Nhân dân. + Trình Quốc hội quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ; trình Quốc hội quyết định các vấn đề về đơn vị hành chính thuộc thẩm quyền; trình UBTVQH quyết định các vấn đề về đơn vị hành chính thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật. + Thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia; thực hiện quản lý về cán bộ, công chức, viên chức và công vụ trong các cơ quan nhà nước; tổ chức công tác thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước; lãnh đạo công tác của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và chính quyền địa phương theo quy định của pháp luật. + Bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước, QCN, quyền công dân; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội. + Tổ chức đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước theo ủy quyền của Chủ tịch nước; quyết định việc ký, gia nhập, phê duyệt hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế nhân danh Chính phủ theo thẩm quyền; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân Việt Nam ở nước ngoài. + Phối hợp với Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam và cơ quan trung ương của tổ chức chính trị - xã hội trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. b) Ủy ban Nhân dân Điều 114 Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025): “1. UBND ở cấp chính quyền địa phương do HĐND cùng cấp bầu là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên; 2. UBND tổ chức việc thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; tổ chức thực hiện nghị quyết của HĐND và thực hiện các nhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao”. UBND là mắt xích quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của chính quyền địa phương, góp phần bảo đảm hoạt động quản lý hành chính nhà nước được thực hiện thông suốt từ trung ương đến cơ sở. UBND thực hiện quản lý nhà nước trên địa bàn theo thẩm quyền, trên các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương, kết hợp với quản lý ngành của các cơ quan nhà nước ở trung ương, qua đó góp phần bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước trên phạm vi cả nước. Chế độ làm việc của UBND: làm việc theo chế độ tập thể, đồng thời đề cao trách nhiệm của Chủ tịch UBND. UBND chịu trách nhiệm trước HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên về việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình. UBND là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, thực hiện chức năng quản lý nhà nước trên địa bàn và tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật tại địa phương theo thẩm quyền. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, UBND được tổ chức tại cấp tỉnh và cấp xã theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025. Nhiệm vụ, quyền hạn của UBND: xem thêm các Điều 16, Điều 19, Điều 22, Điều 25, Điều 27 và Điều 28 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025. 1.2.3.4. Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân TAND và VKSND là những cơ quan có vị trí đặc biệt trong bộ máy nhà nước và hoạt động tư pháp. TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp; VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, mỗi cơ quan thực hiện chức năng bảo vệ pháp luật, bảo vệ pháp chế XHCN bằng các hoạt động đặc thù riêng của mình. a) Tòa án nhân dân Điều 102 Hiến pháp 2013: “1. TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. 2. TAND gồm TAND tối cao và các Tòa án khác do luật định. 3. TAND có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ QCN, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Về tổ chức TAND gồm có: + TAND tối cao có nhiệm vụ, quyền hạn: là cơ quan xét xử cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam; thực hiện việc tổng kết thực tiễn xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật.1. + TAND cấp tỉnh (TAND tỉnh, thành phố) thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn xét xử và các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật2. 1 Xem thêm Điều 46 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 2 Xem thêm Điều 55 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) + TAND khu vực thực hiện nhiệm vụ xét xử sơ thẩm các vụ án, vụ việc theo quy định của pháp luật và thực hiện quyền tư pháp và các hoạt động liên quan3. + Tòa án chuyên biệt: Tòa án chuyên biệt là Tòa án được tổ chức để giải quyết các tranh chấp có tính chất đặc thù. Nhiệm vụ, quyền hạn, trình tự, thủ tục tố tụng giải quyết tranh chấp; tiếng nói, chữ viết dùng trong tố tụng, việc áp dụng pháp luật tại Tòa án chuyên biệt; Thẩm phán giải quyết tranh chấp và các nội dung khác có liên quan đến tổ chức và hoạt động của Tòa án chuyên biệt do Quốc hội quy định. + Toà án quân sự (TAQS) gồm: TAQS trung ương, TAQS quân khu và tương đương, TAQS khu vực. Nhiệm vụ, quyền hạn của TAQS để xét xử những vụ án hình sự mà bị cáo là quân nhân tại ngũ và vụ án khác theo quy định của luật. Về cơ cấu tổ chức của TAND: + Cơ cấu tổ chức của TAND tối cao gồm4: Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao; Các Tòa Phúc thẩm TAND tối cao; Cục, vụ và tương đương; Cơ sở đào tạo, bồi dưỡng; Cơ quan báo chí. TAND tối cao có Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán TAND tối cao, Thẩm tra viên Tòa án, Thư ký Tòa án, công chức khác, viên chức và người lao động. + Cơ cấu tổ chức của TAND cấp tỉnh5: Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh; Các Tòa chuyên trách (Tòa Hình sự, Tòa Dân sự, Tòa Hành chính, Tòa Kinh tế, Tòa Lao động, Tòa Gia đình và người chưa thành niên. Trường hợp cần thiết, UBTVQH quyết định thành lập Tòa chuyên trách khác theo đề nghị của Chánh án TAND tối cao); Bộ máy giúp việc. TAND cấp tỉnh có Chánh án, các Phó Chánh án, Chánh tòa, các Phó Chánh tòa, Thẩm phán TAND, Thẩm tra viên Tòa án, Thư ký Tòa án, công chức khác và người lao động. + Cơ cấu tổ chức của TAND khu vực6: Các Tòa chuyên trách (Tòa Hình sự, Tòa Dân sự, Tòa Kinh tế, Tòa Hành chính, Tòa Gia đình và người chưa thành niên; Tòa Phục hồi, phá sản, Tòa Sở hữu trí tuệ tại một số Tòa án nhân dân khu vực); Bộ máy giúp việc. TAND khu vực có Chánh án, các Phó Chánh án, Chánh tòa, các Phó Chánh tòa, Thẩm phán TAND, Thẩm tra viên Tòa án làm công tác thi hành án, Thư ký Tòa án, công chức khác và người lao động. + Cơ cấu tổ chức của TAQS (xem thêm các Điều 65, Điều 66 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, sửa đổi, bổ sung 2025). - Việc xét xử các vụ án của TAND phải tuân theo các nguyên tắc sau7: Việc xét xử sơ thẩm của TAND có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn; Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm; TAND xét xử công khai. Trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, TAND có thể xét xử kín; TAND xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn; Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm; Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được 3 Xem thêm Điều 59 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 4 Xem Điều 47 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 5 Điều 56 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 6 Điều 60 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 7 Điều 103 Hiến pháp nước CHXHCNVN 2013 bảo đảm; Quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo đảm. b) Viện kiểm sát nhân dân Điều 107 Hiến pháp 2013 quy định: “1. VKSND thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp; 2. VKSND gồm VKSND tối cao và các Viện kiểm sát khác do luật định; 3. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”. Hệ thống VKSND: + VKSND tối cao: thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất; + VKSND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi là VKSND cấp tỉnh): thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong phạm vi địa phương mình; + VKSND khu vực: thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong phạm vi địa phương mình; + Viện kiểm sát quân sự (VKSQS) các cấp. VKSQS có chức năng, nhiệm vụ thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong quân đội. Về tổ chức: mỗi VKS có Viện trưởng, các phó Viện trưởng, các Kiểm sát viên, kiểm tra viên, công chức khác và người lao động khác. Viện trưởng VKSND tối cao do Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm theo đề nghị của Chủ tịch nước. Việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức danh khác trong hệ thống VKSND được thực hiện theo thẩm quyền và trình tự do Hiến pháp, Luật Tổ chức VKSND và pháp luật có liên quan quy định. VKSND làm việc theo chế độ thủ trưởng dưới sự lãnh đạo của Viện trưởng. Viện trưởng VKSND ở địa phương chịu sự lãnh đạo và chịu trách nhiệm trước Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên và chịu sự giám sát của HĐND cùng cấp. 1.3. Khái niệm và thuộc tính của pháp luật 1.3.1. Khái niệm pháp luật Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận để điều chỉnh các quan hệ xã hội phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị và được Nhà nước đảm bảo thực hiện. Từ định nghĩa trên, pháp luật có một số đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung. Thứ hai, pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội. Thứ ba, pháp luật là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội, điều chỉnh hành vi con người. 1.3.2. Thuộc tính của pháp luật Thuộc tính của pháp luật là những tính chất, dấu hiệu riêng biệt, đặc trưng của pháp luật 1.3.2.1. Tính quy phạm phổ biến Cũng giống như các quy phạm đạo đức, tập quán, các quy phạm của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, pháp luật là những quy tắc xử sự, là khuôn mẫu của hành vi. Nhưng khác với các quy tắc đó, pháp luật có tính quy phạm phổ biến. Quy phạm pháp luật có tính phổ quát hơn, rộng khắp hơn. Về nguyên tắc, nhà nước có thể can thiệp vào bất kỳ lĩnh vực đời sống xã hội nào khi có nhu cầu cần can thiệp, do đó pháp luật có thể điều chỉnh bất kỳ quan hệ xã hội nào khi nhà nước nhận thấy có yêu cầu, điều này thể hiện ưu thế của pháp luật so với các quy phạm xã hội khác. 1.3.2.2. Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức Một trong những yêu cầu của pháp luật là phải đảm bảo sự chuẩn xác về nội dung để tạo ra một cách hiểu thống nhất. Hình thức pháp luật phổ biến ở khắp các nước trên thế giới hiện nay là hình thức pháp luật thành văn (còn gọi là luật viết). Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức đảm bảo mối tưưong quan giữa nội dung và hình thức của pháp luật. Nói cách khác, pháp luật chính là phương tiện để nhà lập pháp chuyển tải ý tưởng của mình và ý tưởng của cộng đồng phù hợp với lợi ích giai cấp thành “khung chuẩn” áp dụng chung cho toàn xã hội. Hơn nữa, tính chặt chẽ còn được thể hiện thông qua tính hệ thống, tức là các thang bậc của các quy phạm pháp luật trong một quốc gia. Thang bậc ấy xác định giá trị cao thấp cho từng loại quy phạm pháp luật, được gọi chung là hệ thống pháp luật. 1.3.2.3. Tính quyền lực Thông qua bộ máy cưỡng chế (quân đội, cảnh sát, nhà tù), Nhà nước bảo đảm cho pháp luật được phổ biến rộng rãi và nghiêm chỉnh thực hiện. Trong trường hợp thực hiện hành vi trái pháp luật, chủ thể phải chịu các biện pháp xử lý từ giáo dục, thuyết phục đến cưỡng chế. Ví dụ: Hình phạt trong bộ luật hình sự của các nước thể hiện các “hậu quả pháp lý” nặng nề nhất mà chủ thể phải gánh chịu do hành vi vi phạm pháp luật gây ra. 1.3.2.4. Tính ý chí Về bản chất, ý chí trong pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền, có tính đến phần nào ý chí của các nhóm lợi ích khác trong toàn xã hội. Đó cũng là lý do giải thích vì sao pháp luật của kiểu nhà nước này xem một hành vi là nguy hiểm cho toàn xã hội, phải điều chỉnh bằng luật hình sự, trong khi đó, pháp luật của kiểu nhà nước khác lại không xem hành vi đó là nguy hiểm. Ví dụ: Quốc Triều hình luật - Luật Hồng Đức năm 1483 (Điều 504) xem hành vi không che giấu tội của cha mẹ là hành vi có tội, nhưng pháp luật hình sự Nhà nước CHXHCN Việt Nam thì quy định hoàn toàn ngược lại: không ai được phép che giấu tội phạm. 1.3.2.5. Tính khách quan Tính khách quan bắt nguồn từ tính xã hội của pháp luật. Các đạo luật, các quy định khác ra đời và tác động vào cuộc sống xã hội không phải phụ thuộc vào ý chí chủ quan của giai cấp cầm quyền, mà bởi các mối quan hệ khách quan đã tạo nên các quan niệm, quan điểm của giai cấp thống trị. Ví dụ: khi lịch sử xã hội đã hình thành các quan hệ nhân thân, quan hệ dân sự, quan hệ tư hữu thì nhu cầu về bình đẳng, bình quyền trở nên bức xúc, đòi hỏi phải có những hình thức pháp luật tương ứng để duy trì những quan hệ văn minh đó. Trên thực tế đã có nhiều quy định đã được ban hành rồi mà vẫn không thể thực thi, thậm chí không ai biết đến, bởi vì nhu cầu khách quan của xã hội chưa đòi hỏi việc hình thành pháp luật. Kinh nghiệm thực tiễn xây dựng pháp luật ở nước ta và nhiều nước trên thế giới cho thấy rằng khi một văn bản quy phạm pháp luật thể hiện tính khách quan, tính hợp pháp thì văn bản đó sẽ điều chỉnh một cách có hiệu quả sự phát triển của các quan hệ xã hội. Ngược lại, sự chủ quan, duy ý chí hoặc chậm trễ trong việc thể chế hoá sẽ làm cho pháp luật kém hiệu quả, thậm chí làm cản trở sự phát triển của xã hội. 1.4. Quy phạm pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật Trong hệ thống pháp luật, quy phạm pháp luật là đơn vị nhỏ nhất nhưng là bộ phận không thể thiếu trong hệ thống pháp luật. Từ các quy phạm pháp luật hình thành nên các khái niệm cơ bản khác trong hệ thống pháp luật là ngành luật và chế định pháp luật. Văn bản quy phạm pháp luật là nơi chứa đựng các quy phạm pháp luật và được xem là hình thức pháp luật chính nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Phần này trình bày khái niệm, đặc điểm và cơ cấu quy phạm pháp luật. Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật và các loại văn bản quy phạm pháp luật của nước ta hiện nay. 1.4.1. Quy phạm pháp luật 1.4.1.1. Khái niệm và đặc điểm Quy phạm pháp luật là hình thức thể hiện của pháp luật thành một quy tắc xử sự nhất định mà chủ thể phải tuân theo trong trường hợp cụ thể do Nhà nước quy định và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước. Quy phạm pháp luật là thành tố nhỏ nhất của hệ thống pháp luật. Nó là quy tắc xử sự chung, là chuẩn mực để mọi người phải tuân theo, là tiêu chí để Nhà nước đánh giá hành vi của con người. Thông qua quy phạm pháp luật ta biết được hoạt động nào phù hợp với pháp luật, hoạt động nào trái pháp luật. Đặc điểm của quy phạm pháp luật: + Quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận. + Quy phạm pháp luật được thể hiện bằng hình thức xác định. + Quy phạm pháp luật là quy tắc hành vi mang tính bắt buộc chung và được áp dụng nhiều lần trong đời sống. + Quy phạm pháp luật được Nhà nước đảm bảo thực hiện. 1.4.1.2. Cấu trúc của quy phạm pháp luật Mỗi quy phạm pháp luật được đặt ra nhằm để điều chỉnh một quan hệ xã hội nhất định. Do đó về nguyên tắc chung mỗi quy phạm pháp luật phải trả lời được 3 vấn đề sau đây: + Quy phạm pháp luật này nhằm áp dụng vào các trường hợp nào? + Gặp trường hợp đó, Nhà nước yêu cầu người ta xử sự như thế nào? + Nếu xử sự không đúng với yêu cầu của Nhà nước thì Nhà nước sẽ tác động (phản ứng) như thế nào? Ba vấn đề trên là ba bộ phận cấu thành của một quy phạm pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với nhau là: giả định, quy định và chế tài. Lưu ý: về nguyên tắc chung thì một quy phạm pháp luật được cấu thành bởi 3 bộ phận là giả định, quy định, và chế tài. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi quy phạm pháp luật đều chứa đựng đủ cả 3 bộ phận này a) Giả định Giả định là bộ phận nêu lên những hoàn cảnh, điều kiện, tình tiết có thể xảy ra trong cuộc sống, và cá nhân hoặc tổ chức nào ở trong hoàn cảnh, điều kiện đó cần phải xử sự theo các quy định trong quy phạm pháp luật. Giả định phải sát với thực tế cuộc sống thì quy phạm mới có thể áp dụng được, mới phát huy tác dụng thiết thực. Cách xác định bộ phận giả định trong quy phạm pháp luật trả lời cho câu hỏi: chủ thể nào, trong hoàn cảnh, điều kiện nào? Ví dụ: khoản 1 Điều 137 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định: “Người nào trong khi thi hành công vụ dùng vũ lực ngoài những trường hợp pháp luật cho phép gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm”. Phân loại bộ phận quy định của quy phạm pháp luật: căn cứ vào số lượng hoàn cảnh, điều kiện giả định được phân thành hai loại là giả định giản đơn và giả định phức tạp. b) Quy định Quy định là phần nêu rõ cách xử sự phải theo khi gặp trường hợp nói ở phần giả định, nêu rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể. Quy định là bộ phận cơ bản của quy phạm pháp luật, không có quy định thì không thành quy phạm pháp luật. Quy định phải thể hiện đúng đắn, chính xác ý chí của Nhà nước, phải được trình bày thế nào để bảo đảm không thể hiểu sai, hiểu theo nhiều cách khác nhau. Cách xác định bộ phận quy định trong quy phạm pháp luật, trả lời cho câu hỏi: chủ thể sẽ xử sự như thế nào? Ví dụ: khoản 1 Điều 12 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định: “Khi việc kết hôn trái pháp luật bị hủy thì hai bên kết hôn phải chấm dứt quan hệ như vợ chồng”. Phân loại bộ phận quy định của quy phạm pháp luật: căn cứ vào mệnh lệnh được nêu trong bộ phận quy định, có hai loại quy định là quy định dứt khoác và quy định không dứt khoát c) Chế tài Chế tài là một bộ phận của quy phạm pháp luật nêu lên những biện pháp tác động mà nhà nước dự kiến sẽ áp dụng đối với chủ thể nào không thực hiện đúng mệnh lệnh của nhà nước đã nêu ở phần quy định của quy phạm pháp luật. Chế tài pháp luật chính là những hậu quả bất lợi đối với chủ thể vi phạm pháp luật. Đây là thái độ của nhà nước đối với họ đảm bảo cần thiết cho những quy định của nhà nước được thực hiện. Cách xác định bộ phận chế tài trong quy phạm pháp luật trả lời câu hỏi: chủ thể phải chịu hậu quả gì nếu không thực hiện đúng quy định của quy phạm pháp luật hoặc chủ thể được hưởng quyền lợi gì nếu thực hiện tốt các quy định của pháp luật Ví dụ: khoản 1 Điều 133 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định: “Người nào đe dọa giết người, nếu có căn cứ làm cho người bị đe dọa lo sợ rằng việc đe dọa này sẽ được thực hiện, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm” Phân loại chế tài: căn cứ vào tính chất của hành vi vi phạm và thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý, chế tài được phân thành chế tài hình sự, chế tài hành chính, chế tài kỷ luật, chế tài dân sự. 1.4.2. Văn bản quy phạm pháp luật 1.4.2.1. Khái niệm và đặc điểm Theo Điều 2 Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật 2025: Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản có chứa quy phạm pháp luật, được ban hành đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục theo luật định. Đặc điểm của văn bản quy phạm pháp luật: + Văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành. + Văn bản quy phạm pháp luật có nội dung và những quy phạm pháp luật. Đặc điểm này để phân biệt với những văn bản cũng do cơ quan Nhà nước ban hành nhưng không phải là văn bản quy phạm pháp luật, vì trong đó không có nội dung là những quy phạm pháp luật, chẳng hạn lời hiệu triệu, lời khuyến cáo của Chính phủ, báo cáo tổng kết của các cơ quan Nhà nước,… Đặc biệt, cần phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với văn bản áp dụng pháp luật, văn bản áp dụng pháp luật được ban hành bởi cơ quan có thẩm quyền áp dụng pháp luật, áp dụng một lần trong cuộc sống cho một vụ việc cụ thể như bản án của tòa án, quyết định xử phạt vi phạm hành chính của cơ quan quản lý hành chính Nhà nước,… Còn văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng nhiều lần trong thực tiễn cuộc sống, được áp dụng trong mỗi trường hợp khi có sự kiện pháp lý xảy ra và phù hợp với các quy phạm pháp luật trong văn bản đó. + Tên gọi, nội dung, trình tự ban hành văn bản quy phạm pháp luật được quy định cụ thể trong pháp luật của Nhà nước. Việc ban hành các văn bản pháp luật phải tuân thủ đúng quy định của pháp luật về thẩm quyền, thủ tục, nội dung và hình thức. 1.4.2.2. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam Căn cứ vào giá trị pháp lý, văn bản quy phạm pháp luật phân thành văn bản luật và văn bản dưới luật. Ở nước ta, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật được quy định cụ thể tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025 - Hiến pháp của Quốc hội. - Bộ luật, luật (sau đây gọi chung là luật), Nghị quyết của Quốc hội. - Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH; nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH với Đoàn Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam; nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH, Chính phủ, Đoàn Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam. - Lệnh, quyết định của Chủ tịch nước. - Nghị định, nghị quyết của Chính phủ; Nghị quyết liên tịch giữa Chính phủ với Đoàn Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam. - Quyết định của Thủ tướng Chính phủ. - Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao. - Thông tư của Chánh án TAND tối cao; thông tư của Viện trưởng VKSND tối cao; thông tư của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; thông tư của Tổng Kiểm toán nhà nước. - Thông tư liên tịch giữa Chánh án TAND tối cao, Viện trưởng VKSND tối cao, Tổng Kiểm toán nhà nước, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ. - Nghị quyết của HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh) - Quyết định của UBND cấp tỉnh. - Văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt. - Nghị quyết của HĐND cấp xã. - Quyết định của UBND cấp xã. 1.4.2.3. Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật là tính bắt buộc thi hành của văn bản quy phạm pháp luật trong một giai đoạn nhất định (hiệu lực về thời gian), trên một không gian nhất định (hiệu lực về không gian) và đối với những chủ thể pháp luật nhất định (hiệu lực về đối tượng). a) Hiệu lực về thời gian Hiệu lực theo thời gian là việc xác định thời điểm bắt đầu có hiệu lực của văn bản và thời điểm hết hiệu lực của văn bản đó. Thời điểm bắt đầu có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật cấp trung ương: Thời điểm có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần văn bản quy phạm pháp luật được quy định tại văn bản đó nhưng không sớm hơn 45 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành. Văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng, ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn và trong trường hợp đặc biệt có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành; đồng thời phải được đăng tải ngay trên Công báo điện tử, Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, cổng thông tin điện tử của cơ quan ban hành và đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng. Chậm nhất là 03 ngày kể từ ngày công bố hoặc ký ban hành theo quy định tại khoản 1 Điều 9 của Luật, cơ quan, người có thẩm quyền ban hành phải gửi văn bản để đăng tải trên Công báo điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật. Thời điểm có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND: Thời điểm có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần văn bản quy phạm pháp luật được quy định tại văn bản đó nhưng không sớm hơn 10 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành. Văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND cấp tỉnh được xây dựng, ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành; đồng thời phải được đăng tải ngay trên Công báo điện tử, Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, cổng thông tin điện tử của cơ quan ban hành và đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng. b) Hiệu lực theo không gian Văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan, người có thẩm quyền ở trung ương có hiệu lực trong phạm vi cả nước, trừ trường hợp được xác định cụ thể phạm vi áp dụng hoặc điều ước quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên có quy định khác. Văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND ở đơn vị hành chính nào thì có hiệu lực trong phạm vi đơn vị hành chính đó và phải được quy định cụ thể ngay trong văn bản đó. Trường hợp có sự thay đổi về địa giới đơn vị hành chính thì hiệu lực về không gian và đối tượng áp dụng của văn bản quy phạm pháp luật được xác định như sau: + Trường hợp một đơn vị hành chính được chia thành nhiều đơn vị hành chính mới cùng cấp, văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND của đơn vị hành chính được chia vẫn có hiệu lực đối với các đơn vị hành chính mới cho đến khi HĐND, UBND của đơn vị hành chính mới có quyết định khác. + Trường hợp nhiều đơn vị hành chính được nhập thành một đơn vị hành chính mới cùng cấp thì HĐND, UBND của đơn vị hành chính mới quyết định việc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND của các đơn vị hành chính được nhập hoặc ban hành văn bản quy phạm pháp luật mới. + Trường hợp một phần địa giới của đơn vị hành chính được điều chỉnh về một đơn vị hành chính khác thì văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND của đơn vị hành chính được mở rộng có hiệu lực đối với phần địa giới của đơn vị hành chính được điều chỉnh. + Trường hợp không thuộc các trường hợp quy định nêu trên thì văn bản quy phạm pháp luật tiếp tục có hiệu lực trong phạm vi địa giới hành chính cũ cho đến khi bị sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ hoặc có quyết định khác theo quy định của pháp luật. c) Hiệu lực theo đối tượng Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi đối tượng áp dụng được xác định trong văn bản và trong phạm vi không gian, thời gian mà văn bản có hiệu lực. Đối tượng áp dụng của văn bản quy phạm pháp luật có thể bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch và các chủ thể khác theo quy định của pháp luật, điều ước quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên và nội dung cụ thể của từng văn bản. * Hiệu lực trở về trước của văn bản quy phạm pháp luật Chỉ trong trường hợp thật cần thiết để bảo đảm lợi ích chung của xã hội, thực hiện các quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân được quy định trong luật, nghị quyết của Quốc hội thì văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan trung ương, HĐND, UBND cấp tỉnh mới được quy định hiệu lực trở về trước. Văn bản quy phạm pháp luật không được quy định hiệu lực trở về trước đối với các trường hợp sau đây: - Quy định trách nhiệm pháp lý mới đối với hành vi mà vào thời điểm thực hiện hành vi đó pháp luật không quy định trách nhiệm pháp lý; - Quy định trách nhiệm pháp lý nặng hơn. Văn bản quy phạm pháp luật của Chủ tịch UBND cấp tỉnh, HĐND cấp xã, UBND cấp xã không được quy định hiệu lực trở về trước. 1.5. Quan hệ pháp luật 1.5.1. Khái niệm, phân loại 1.5.1.1. Khái niệm và đặc điểm Trong cuộc sống, giữa người với người có rất nhiều mối quan hệ với nhau gọi là quan hệ xã hội (quan hệ xã hội bao gồm: quan hệ vật chất và quan hệ ý thức). Những quan hệ xã hội nào do quy phạm pháp luật điều chỉnh gọi là quan hệ pháp luật. Quan hệ pháp luật là các quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh. Tuy nhiên, quan hệ pháp luật chỉ được thiết lập trên thực tế khi có sự kiện pháp lý tương ứng với một quy phạm pháp luật Đặc điểm của quan hệ pháp luật như sau: Một là, quan hệ pháp luật là một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng. Ví dụ: Trong chế độ phong kiến, quan hệ giữa địa chủ và tá điền là một loại quan hệ pháp luật trong đó hầu hết các quyền và lợi ích đều thuộc giới địa chủ. Hai là, quan hệ pháp luật là loại quan hệ xã hội có ý chí. Ý chí này có thể là ý chí của chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hoặc ý chí của Nhà nước trong điều chỉnh các quan hệ xã hội nói chung. Ví dụ: Thừa kế có di chúc hoặc thừa kế theo pháp luật khi “không có di chúc” Ba là, quan hệ pháp luật lấy quy phạm pháp luật làm tiền đề. Không thể có một quan hệ pháp luật nếu bản thân pháp luật không điều chỉnh mối quan hệ đó. Ví dụ: Trong ngành luật hình sự, luật hành chính thì sự hiện diện của quy phạm pháp luật thành văn là yếu tố đòi hỏi tuyệt đối. Bốn là, quan hệ pháp luật chứa đựng các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Khi tiến hành các mối quan hệ cụ thể trong xã hội, căn cứ trên các quan hệ pháp luật, chủ thể sẽ biết mình có những quyền và nghĩa vụ gì để đảm bảo những thỏa thuận của mình có cơ sở pháp lý, phù hợp với đạo đức và tập quán xã hội. Năm là, quan hệ pháp luật được xuất hiện, thay đổi và chấm dứt bằng các sự kiện pháp lý. Ví dụ: Sự kiện tai nạn giao thông làm một người chết (người chết có tài sản) dẫn đến việc giải quyết thừa kế di sản của người đã chết. Sáu là, quan hệ pháp luật giữ vai trò trung tâm trong các quan hệ xã hội. Quy phạm pháp luật là chuẩn mực trong đời sống, là ứng xử mẫu của hành vi thì quan hệ pháp luật cũng trở thành quan hệ phổ biến, điển hình trong xã hội có giai cấp. 1.5.1.2. Phân loại Do tính chất của các quan hệ xã hội khác nhau nên nhu cầu về mức tác động của pháp luật lên các quan hệ xã hội không giống nhau. Do đó, quan hệ pháp luật được phân loại như sau: Căn cứ và tiêu chí phân chia các ngành luật, quan hệ pháp luật được phân thành: quan hệ pháp luật hình sự, quan hệ pháp luật dân sự, quan hệ pháp luật hành chính, quan hệ pháp luật lao động,… Căn cứ vào nội dung, quan hệ pháp luật được phân thành quan hệ pháp luật nội dung, quan hệ pháp luật hình thức. + Quan hệ pháp luật nội dung chứa đựng những nội dung cần điều chỉnh bằng pháp luật. Ví dụ: Chia thừa kế (quan hệ pháp luật thừa kế) + Quan hệ pháp luật hình thức là những quan hệ phát sinh trong quá trình các chủ thể thực hiện theo những trình tự, thủ tục để giải quyết các nội dung pháp lý. Ví dụ: Trình tự, thủ tục giải quyết một vụ án hình sự (quan hệ pháp luật tố tụng hình sự). 1.5.2. Thành phần quan hệ pháp luật Mỗi quan hệ pháp luật có 3 thành phần cơ bản sau đây: + Chủ thể của quan hệ pháp luật. + Nội dung của quan hệ pháp luật. + Khách thể của quan hệ pháp luật. 1.5.2.1. Chủ thể của quan hệ pháp luật Chủ thể của quan hệ pháp luật là những cá nhân, tổ chức dựa trên cơ sở của quy phạm pháp luật, có thể trở thành các bên tham gia quan hệ pháp luật. Mỗi quan hệ pháp luật bao gồm ít nhất hai chủ thể và có thể bao gồm nhiều chủ thể. Một chủ thể muốn tham gia vào quan hệ pháp luật phải có năng lực chủ thể là năng lực pháp luật và năng lực hành vi. Pháp luật quy định có 3 loại chủ thể cơ bản sau đây: a) Cá nhân Cá nhân là chủ thể của quan hệ pháp luật phải là người đang sống và có năng lực pháp luật, đôi khi phải có cả năng lực hành vi. Năng lực pháp luật là khả năng của người công dân được hưởng quyền và làm nghĩa vụ do pháp luật quy định để họ có thể tham gia vào các quan hệ pháp luật cụ thể. Ví dụ: Theo quy định tại Điều 16 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015: “Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự; Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết”. Năng lực hành vi là khả năng của một người bằng hành vi của chính bản thân tự tạo ra cho mình quyền và nghĩa vụ hoặc tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Ví dụ: Theo quy định tại Điều 19 BLDS 2015: “Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự”. b) Chủ thể là Nhà nước Nhà nước nói chung (không phải là từng cơ quan nhà nước riêng biệt) là chủ thể của các quan hệ pháp luật trong luật Hiến pháp, quan hệ pháp luật thuộc công pháp quốc tế, quan hệ pháp luật hình sự… c) Chủ thể là pháp nhân Một tổ chức được công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện sau đây (Điều 74 BLDS 2015): + Được thành lập theo quy định của BLDS 2015, theo quy định các luật khác có liên quan; + Có cơ cấu tổ chức theo quy định tại Điều 83 của Bộ luật này; + Có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình; + Nhân danh mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập. Tùy theo mục đích thành lập và hoạt động của pháp nhân, pháp nhân được phân thành: pháp nhân thương mại và pháp nhân phi thương mại. + Pháp nhân thương mại là pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận được chia cho các thành viên. Pháp nhân thương mại bao gồm doanh nghiệp và các tổ chức kinh tế khác Theo đó, việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân thương mại được thực hiện theo quy định của BLDS, Luật doanh nghiệp và quy định khác của pháp luật có liên quan (Điều 75 BLDS 2015). + Pháp nhân phi thương mại là pháp nhân không có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận; nếu có lợi nhuận thì cũng không được phân chia cho các thành viên. Pháp nhân phi thương mại bao gồm cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, quỹ xã hội, quỹ từ thiện, doanh nghiệp xã hội và các tổ chức phi thương mại khác. Theo đó, việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân phi thương mại được thực hiện theo quy định của Bộ luật dân sự, các luật về tổ chức bộ máy nhà nước và quy định khác của pháp luật có liên quan (Điều 76 BLDS 2015). 1.5.2.2. Nội dung của quan hệ pháp luật Nội dung của quan hệ pháp luật là tổng thể các quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể tương ứng của các chủ thể. Quyền là khả năng chủ thể được pháp luật ghi nhận. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp quyền có thể được xác lập từ khả năng thỏa thuận của chủ thể nhưng với điều kiện những thỏa thuận này không trái pháp luật và đạo đức xã hội. Ví dụ: Quyền tự do kết hôn của nam, nữ khi đủ điều kiện kết hôn; quyền ly hôn, … Nghĩa vụ là những ghi nhận pháp lý ràng buộc hành vi của chủ thể trong một khuôn khổ nhất định. Ví dụ: Nghĩa vụ phải trung thực trong giao kết hợp đồng, … 1.5.2.3. Khách thể của quan hệ pháp luật Khách thể của quan hệ pháp luật là những gì mà các bên chủ thể mong muốn đạt được khi tham gia vào quan hệ pháp luật. Những lợi ích này có thể là lợi ích vật chất (nhà cửa, xe cộ,…), lợi ích tinh thần (quyền tác giả,…) hoặc lợi ích chính trị - xã hội (quyền tham gia một tổ chức hội, đoàn,...). Khách thể quan hệ pháp luật phản ánh lợi ích của chủ thể. Vì vậy, sự quan tâm nhiều hay ít của chủ thể tới khách thể là động lực thúc đẩy sự phát sinh, tồn tại, hay chấm dứt quan hệ pháp luật. 1.5.3. Những điều kiện làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật Muốn làm phát sinh, thay đổi, hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật cần 2 điều kiện: + Phải có quy phạm pháp luật điều chỉnh; + Phải có sự kiện pháp lý phát sinh. Sự kiện pháp lý là sự kiện xảy ra trong đời sống phù hợp với điều kiện đã dự kiến trong pháp luật, và do đó làm phát sinh quan hệ giữa những chủ thể nhất định. Ví dụ: Muốn làm phát sinh quan hệ hôn nhân phải có quy phạm pháp luật điều chỉnh về điều kiện và đăng ký kết hôn; nam và nữ phải đáp ứng các điều kiện kết hôn, tự nguyện quyết định việc kết hôn và thực hiện đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Căn cứ vào ý chỉ của chủ thể tham gia, có 2 loại sự kiện pháp lý: + Sự kiện pháp lý phi ý chí (sự biến): Sự biến là sự kiện phát sinh không phụ thuộc vào ý chí của con người nhưng lại làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý giữa những chủ thể nhất định. Ví dụ: Chết, sinh tự nhiên hoặc các hiện tượng tự nhiên khác. + Sự kiện pháp lý có ý chí (hành vi). Hành vi là sự kiện pháp lý phát sinh phụ thuộc vào ý chí của con người, có thể làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật. Ví dụ: các bên ký hợp đồng, A và B thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về hộ tịch. 1.6. Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý 1.6.1. Vi phạm pháp luật 1.6.1.1. Khái niệm vi phạm pháp luật Vi phạm pháp luật là hành vi xác định của con người trái với các quy định của pháp luật do lỗi cố ý hoặc vô ý của người có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện. Khái niệm hành vi trái pháp luật không đồng nhất với vi phạm pháp luật. Khi nói rằng vi phạm pháp luật là hành vi nhất định của chủ thể trái với các quy định của pháp luật; nhưng ngược lại, không phải tất cả các hành vi trái pháp luật đều là vi phạm pháp luật, chừng nào nó không có đủ các yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật theo quy định của pháp luật. Ví dụ: Tháng 9/2008, Bộ tài nguyên môi trường đã phát hiện ra vụ việc sai phạm của công ty Bột ngọt Vedan (Công ty TNHH Vedan Việt Nam). Theo đó thì công ty Vedan đã hằng ngày xả nước thải bẩn (chưa qua xử lý) trực tiếp ra sông Thị Vải (Đồng Nai) suốt 14 năm qua kể từ khi đi vào hoạt động (1994): khoảng 45000m3/1tháng. Hành động này gây ô nhiễm nặng cho dòng sông Thị Vải, gây chết các sinh vật sống ở sông này và ảnh hưởng trầm trọng đến sức khỏe người dân ven sông. 1.6.1.2. Cấu thành vi phạm pháp luật Cấu thành vi phạm pháp luật là tổng thể các dấu hiệu cơ bản, đặc thù cho một loại vi phạm pháp luật cụ thể, được Nhà nước quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, do các cơ quan có thẩm quyền ban hành. a) Chủ thể vi phạm pháp luật Chủ thể của vi phạm pháp luật phải có năng lực chủ thể bao gồm: + Năng lực pháp luật: Là những quy định của pháp luật ghi nhận những quyền và nghĩa vụ của các loại chủ thể: tổ chức, cá nhân, nhà nước. Trong đó, năng lực chủ thể của tổ chức phát sinh khi tổ chức đó được thành lập hợp pháp, còn năng lực chủ thể của cá nhân về nguyên tắc có từ khi cá nhân đó sinh ra và mất khi cá nhân đó chết đi. + Năng lực hành vi: Là khả năng tự chịu trách nhiệm pháp lý. Đối với tổ chức, thông thường phát sinh cùng lúc với năng lực pháp luật. Đối với cá nhân, năng lực hành vi phát sinh căn cứ vào độ tuổi, vào khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Tuỳ thuộc vào khách thể được pháp luật bảo vệ mà quy định năng lực chịu trách nhiệm pháp lý trong các ngành luật là khác nhau. Ví dụ: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hành chính đối với lỗi cố ý. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hành chính đối với mọi hành vi vi phạm hành chính do bản thân gây ra. Ví dụ: Chủ thể vi phạm pháp luật là tổ chức: Công ty Vedan. Bởi Công ty Vedan là một tổ chức có đầy đủ trách nhiệm pháp lý khi thực hiện hành vi trái pháp luật này. b) Mặt chủ quan vi phạm pháp luật Mặt chủ quan của vi phạm pháp luật là thái độ tâm lý của chủ thể, là diễn biến bên trong của con người mà giác quan người khác không thể cảm giác chính xác được. Các dấu hiệu của mặt chủ quan bao gồm: lỗi, động cơ, mục đích của chủ thể đối với hành vi và hậu quả của vi phạm pháp luật. Lỗi: là thái độ tiêu cực thể hiện qua sự cố ý hoặc vô ý của chủ thể khi có hành vi vi phạm pháp luật. Trong đa số các ngành luật thuộc hệ thống pháp luật Việt Nam lỗi được phân chia 2 mức độ lỗi là: Lỗi cố ý và lỗi vô ý. Riêng đối với ngành luật hình sự (ngành luật điều chỉnh hành vi có mức độ nguy hiểm cho xã hội cao nhất), căn cứ vào tiêu chí lý trí và ý chí của chủ thể khi thực hiện hành vi, lỗi được phân chia thành 4 loại sau đây: + Cố ý trực tiếp: trường hợp người vi phạm nhận thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi và mong muốn hậu quả xảy ra. Ví dụ: Do có mâu thuẫn A muốn giết B. A đã chuẩn bị sẵn một con dao nhọn và đứng rình trước cổng nhà B. Khi B xuất hiện, A ngay lập tức nhằm thẳng vào tim của B đâm thật nhiều nhát liên tiếp cho đến khi nào B chết mới thôi. Trong ví dụ này vì A mong muốn B chết nên A đã lựa chọn công cụ phạm tội của mình là một con dao sắc nhọn có tính nguy hiểm cao, có khả năng tối ưu để giúp A giết được B. Để chắc chắn hơn, khi thực hiện đâm B, A còn nhằm thẳng vào tim của B và đâm thật nhiều nhát liên tiếp. Tất cả những hành động của A đều nhằm gây ra hậu quả là làm B chết. A nhận thức được hậu quả B chết là hậu quả tất yếu xảy ra (hoặc có thể xảy ra) nhưng A vẫn làm vì A mong muốn B chết. + Cố ý gián tiếp: trường hợp người vi phạm nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi nhưng để mặc cho hậu quả xảy ra. Ví dụ: A thù ghét B từ lâu. Trong một chuyến tham quan du lịch chung, B bị rắn độc cắn. Mặc dù A đã nhìn thấy và cũng nhận biết loại rắn này rất nguy hiểm nhưng vẫn bỏ mặc B khiến B tử vong. Trong trường này, việc B bị rắn cắn không nằm trong dự định của A và vì vậy A có lỗi có ý gián tiếp. + Vô ý vì quá tự tin: là người vi phạm nhận thấy trước được hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội nhưng tin rằng không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được. Ví dụ: X là một nhà nghiên cứu hạt nhân. Mặc dù biết rằng thí nghiệm của mình là nguy hiểm, có thể gây ra vụ nổ lớn trên diện rộng nhưng X cho rằng có thể kiểm soát được hoặc nếu có gì xảy ra có thể khắc phục được. Nhưng kết quả vụ nổ vẫn xảy ra gây hậu quả nghiệm trọng. + Vô ý do cẩu thả: trường hợp người vi phạm không nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi mình mặc dù có trách nhiệm phải biết hoặc có thể biết. Ví dụ: Người bật diêm châm thuốc ngay chỗ cấp phát xăng có thể hoàn toàn không nghĩ đến khả năng gây hỏa hoạn. Qua đó, dấu hiệu để phân biệt các yếu tố lỗi là: + Khả năng nhận thức về mức độ nguy hiểm của hành vi (1). + Mức độ mong muốn hay không mong muốn hậu quả xảy ra (2). Lỗi Phân loại Nhận thức Mong muốn Cố ý Trực tiếp Có Có Gián tiếp Có Không, để mặc Vô ý Tự tin Có Tin rằng không Cẩu thả Không Không Động cơ vi phạm pháp luật: là những nguyên nhân bên trong (các nhu cầu cần thoả mãn) thúc đẩy chủ thể vi phạm pháp luật. Mục đích vi phạm pháp luật: là những mục tiêu mà chủ thể cần đạt tới khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Lưu ý: Trong các yếu tố trên, mục đích và động cơ không là yếu tố bắt buộc phải có trong tất cả các hành vi vi phạm pháp luật. Động cơ, mục đích chỉ đặt đối với trường hợp vi phạm với lỗi cố ý. Ngược lại, lỗi là yếu tố duy nhất, bắt buộc phải hiện diện trong tất cả loại các hành vi vi phạm pháp luật, trừ một số trường hợp pháp luật có quy định khác8. Tuy nhiên mức độ của lỗi thì tuỳ từng ngành luật để xem xét. Thậm chí, trong vi phạm pháp luật hành chính, khi truy cứu đối với một số hành vi, cũng không cần xem xét mức độ lỗi là: lỗi cố ý hay lỗi vô ý. Ví dụ: Hành vi vượt đèn đỏ. Ví dụ: Mặt chủ quan vi phạm pháp luật trong tình huống Công ty Bột ngọt Vedan là: Lỗi: là lỗi cố ý gián tiếp. Vì công ty Vedan khi thực hiện hành vi này thì nhận thấy trước hậu quả, tuy không mong muốn nhưng vẫn để hậu quả xảy ra. Mục đích: nhằm giảm bớt chi phí xử lý nước thải. Theo quy định thì công ty Vedan phải đầu tư khoảng 1 chục triệu để xử lý 1m3 dịch thải đậm đặc. Đáng ra phải chi từ 15%-20% vốn đầu tư cho việc xử lý nước thải thì Công ty Vedan chỉ dành 1,5% vốn cho việc đó. b) Khách thể vi phạm pháp luật Khách thể của vi phạm pháp luật là các quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh và bảo vệ mà bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại, phá vỡ. Cần phân biệt sự khác nhau giữa khách thể và đối tượng. Khách thể là yếu tố trừu tượng, thuộc các mối quan hệ mà pháp luật bảo vệ. Ví dụ: Quyền sở hữu tài sản hợp pháp; quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khoẻ,... Trong khi đó, đối tượng là những vật chất cụ thể, bị hành vi vi phạm trực tiếp xâm hại. Ví dụ: tài sản, mạng sống con người,... Ví dụ: Khách thể của vi phạm pháp luật của ví dụ trên là các quy tắc quản lý nhà nước (vi phạm trật tự quản lý nhà nước, làm tổn hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ). 8 Một số trường hợp về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định BLDS năm 2015 hoặc các trường hợp thực hiện hành vi mà không có lỗi thì cũng không đủ dấu hiệu để xem là hành vi vi phạm pháp luật (phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ). c) Mặt khách quan vi phạm pháp luật Mặt khách quan của vi phạm pháp luật bao gồm những mặt, những yếu tố cấu thành được quy định cụ thể trong các quy phạm pháp luật như: hành vi trái pháp luật, hậu quả, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh, công cụ, phương tiện, phương thức thực hiện hành vi, … Hành vi vi phạm pháp luật có thể là hành động, hoặc không hành động vi phạm các qui định của pháp luật. Do đó ý nghĩ của con người, nếu không thể hiện thành hành vi thì không thể xem là hành vi vi phạm pháp luật. Ví dụ: Điều 132 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định: “Người nào thấy người khác đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, tuy có điều kiện mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm”. Từ quy định vừa nêu cho thấy, việc không hành động cứu người cũng là một dạng hành vi vi phạm pháp luật (trường hợp nêu trong ví dụ là hành vi vi phạm pháp luật hình sự). Vì vậy, vi phạm pháp luật phải thể hiện qua hành vi xác định của một con người hay tổ chức đang tồn tại trong thực tế thực hiện trái với yêu cầu và mục đích của các quy phạm pháp luật hiện hành. Tính trái pháp luật của hành vi xét về mặt hình thức nó thể hiện ở các dạng sau đây: + Làm một việc (hành động) mà pháp luật cấm không được làm; + Không làm một việc (hành động) mà pháp luật đòi hỏi phải làm (nghĩa vụ pháp lý); + Sử dụng quyền hạn vượt quá giới hạn pháp luật cho phép. Hành vi trái luật phải xâm phạm trật tự pháp luật, gây thiệt hại đối với xã hội. Đây có thể là thiệt hại vật chất, thiệt hại phi vật chất, thiệt hại trực tiếp, thiệt hại gián tiếp. Yếu tố quan trọng cần xem xét trong dấu hiệu khách quan là nguyên nhân, hậu quả và mối quan hệ nhân quả. Tức là xác định hành vi nào dẫn tới hậu quả tại hiện trường để truy cứu trách nhiệm đúng từng chủ thể, đúng từng hành vi vi phạm. Ví dụ: Mặt khách quan của vi phạm pháp luật từ trong tình huống Công ty Bột ngọt Vedan trên là: Hành vi nguy hiểm: xả nước thải bẩn chưa qua xử lý ra sông Thi Vải: 45000m3/1tháng. Đây là hành vi trái pháp luật hành chính. Hậu quả: dòng sông bị ô nhiễm nặng, phá hủy môi trường sống và làm thủy sản chết hàng loạt, gây thiệt hại cho các hộ nuôi thủy sản và ảnh hưởng trầm trọng đến sức khỏe người dân sống ven sông. Những thiệt hại đó do hành vi trái pháp luật của công ty Vedan gây ra trực tiếp và gián tiếp. Thời gian: 14 năm (từ năm 1994-2008). Địa điểm: Sông Thị Vải (thuộc địa phận tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Thành phố Hồ Chí Minh). Phương tiện: sử dụng hệ thống ống xả ngầm. 1.6.1.3. Phân loại vi phạm pháp luật Căn cứ vào tính chất nguy hại cho xã hội của hành vi; tính chất chống đối của chủ thể; mức độ thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho xã hội và loại chế tài dự kiến áp dụng đối với chủ thể vi phạm pháp luật. Vi phạm pháp luật được phân thành các loại sau: a) Vi phạm pháp luật hình sự Vi phạm hình sự (tội phạm) là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự. Ví dụ: A (20 tuổi, không có bất cứ dấu hiệu nào cho thấy A không nhận thức hoặc làm chủ được hành vi của mình) vì mâu thuẫn với B, A đã chặn đường đánh B, hậu quả B bị tỷ lệ thương tật 12%. b) Vi phạm pháp luật hành chính Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Ví dụ: Nguyễn Thị A, sinh năm 1980, có đầy đủ năng lực trách nhiệm hành chính, điều khiển xe mô tô tham gia giao thông và không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông (vượt đèn đỏ). Hành vi của Nguyễn Thị A là hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực trật tự, an toàn giao thông đường bộ và bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật hiện hành. c) Vi phạm pháp luật dân sự Vi phạm dân sự là hành vi trái pháp luật, có lỗi, xâm hại đến quan hệ tài sản hoặc quan hệ nhân thân trong trường hợp không thực hiện nghĩa vụ mà lẽ ra chủ thể đó phải thực hiện. Quan hệ nhân thân có thể liên quan đến tài sản hoặc quan hệ nhân thân phi tài sản. Ví dụ: Hành vi vi phạm hợp đồng dân sự, hành vi vi phạm quyền tác giả, … d) Vi phạm pháp luật kỷ luật Vi phạm kỷ luật là hành vi vi phạm các quy tắc, quy chế được xác lập trong một tổ chức, cơ quan, đơn vị. So với các vi phạm nêu trên, vi phạm kỷ luật có một số đặc điểm riêng: Một là, vi phạm căn cứ vào những quy tắc, quy chế, quy định có tính chất nội bộ của ngành, hoặc của riêng đơn vị, cơ quan, tổ chức đó. Hai là, vi phạm của cá nhân hoặc tập thể bộ phận đối với chính cơ quan, tổ chức nơi công tác, học tập, làm việc có quan hệ ràng buộc về lao động. Ví dụ: Người lao động vi phạm nội quy kỷ luật về sử dụng các thiết bị, máy móc nơi tại nơi làm việc. 1.6.2. Trách nhiệm pháp lý 1.6.2.1. Khái niệm Khái niệm “trách nhiệm” theo nghĩa chủ động được sử dụng để chỉ nghĩa vụ, bổn phận, nhiệm vụ của chủ thể pháp luật. Trách nhiệm pháp lý theo nghĩa bị động gắn liền với hành vi vi phạm pháp luật, là phải gánh chịu những hậu quả bất lợi do hành vi vi phạm pháp luật của mình. Đó là sự phản ứng của Nhà nước đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật, vì thế nó gắn liền với sự cưỡng chế của Nhà nước trong những trường hợp cần thiết, cho dù chủ thể vi phạm pháp luật có chấp nhận hay không chấp nhận. Thực hiện trách nhiệm pháp lý vừa có mục đích giáo dục cụ thể, vừa có ý nghĩa giáo dục chung cho mọi người hướng thiện và tôn trọng pháp luật của Nhà nước. 1.6.2.2. Mối quan hệ giữa vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý Về nguyên tắc trách nhiệm pháp lý chỉ đặt ra khi và chỉ khi có hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm pháp đều phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng, nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây: Thời hiệu truy cứu hoặc áp dụng trách nhiệm pháp lý được xác định theo quy định của từng ngành luật. Việc xác định thời điểm bắt đầu, thời gian không tính vào thời hiệu, việc tính lại hoặc kéo dài thời hiệu được thực hiện theo quy định của pháp luật tương ứng. Các trường hợp miễn trừ ngoại giao đối với các đối tượng và hành vi được miễn trừ. a) Phân loại trách nhiệm pháp lý Căn cứ vào tính chất của các biện pháp xử lý, cơ quan xử lý, đối tượng bị áp dụng, có năm loại trách nhiệm pháp lý sau: Trách nhiệm hình sự: Là loại trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất do Tòa án áp dụng đối với những chủ thể có hành vi phạm tội. Ví dụ: Trong một vụ án giết người, bị cáo ngoài việc phải chấp hành hình phạt theo quy định của pháp luật (tử hình hoặc tù chung thân hay tù có thời hạn). Trách nhiệm hành chính: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan nhà nước hay nhà chức trách có thẩm quyền áp dụng đối với các chủ thể vi phạm hành chính. Trách nhiệm dân sự: Là loại trách nhiệm pháp lý do Tòa án hoặc các chủ thể khác được phép áp dụng đối với các chủ thể vi phạm dân sự. Ví dụ: một người có lỗi gây thiệt hại về tài sản của chủ thể khác do đã có hành vi trái pháp luật thì phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cho bên bị thiệt hại. Trách nhiệm kỷ luật: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan, xí nghiệp, trường học,… áp dụng đối với các cán bộ, công chức, nhân viên, sinh viên,… của cơ quan, xí nghiệp, trường học, … của mình khi họ vi phạm pháp luật. Ví dụ: Công chức của cơ quan A nhiều lần đi làm trễ hơn giờ quy định của cơ quan nên bị xếp loại không đạt thi đua trong tháng. Trách nhiệm vật chất: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan, xí nghiệp do các cơ quan, xí nghiệp… áp dụng đối với cán bộ, công chức, công nhân…của cơ quan, xí nghiệp trong trường hợp họ gây thiệt hại về tài sản cho cơ quan, xí nghiệp. Ví dụ: Người lao động do không tuân thủ quy định về sử dụng các thiết bị, máy móc nơi công ty dẫn đến thiệt hại thiết bị đó thì phải bồi thường về tổn thất tài sản cho công ty. Trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm vật chất có thể phát sinh trong những quan hệ pháp luật nhất định theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức, lao động và các quy định pháp luật có liên quan. Chủ thể, căn cứ và hình thức trách nhiệm được xác định theo từng loại quan hệ pháp luật cụ thể. TÓM TẮT CHƯƠNG 1 1. Nhà nước Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, trong đó mọi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. 2. Quyền lực nhà nước được thực hiện thông qua ba quyền là lập pháp, hành pháp và tư pháp, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau. 3. Bộ máy nhà nước Việt Nam được tổ chức từ Trung ương đến địa phương, trong đó chính quyền địa phương gồm hai cấp là cấp tỉnh và cấp xã. 4. Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện nhằm quản lý xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và duy trì trật tự xã hội. 5. Một quy phạm pháp luật có thể gồm ba bộ phận là giả định, quy định và chế tài, trong đó giả định nêu hoàn cảnh, quy định nêu cách xử sự và chế tài nêu hậu quả khi vi phạm. 6. Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh và gồm ba yếu tố là chủ thể, nội dung và khách thể. 7. Sự kiện pháp lý là những sự kiện làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật, gồm sự biến không phụ thuộc vào ý chí con người và hành vi do con người thực hiện. 8. Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do người có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện và xâm hại các quan hệ được pháp luật bảo vệ 9. Vi phạm pháp luật thường được chia thành vi phạm hình sự, hành chính, dân sự và kỷ luật. 10. Trách nhiệm pháp lý là hậu quả pháp lý bất lợi mà người vi phạm phải gánh chịu, gồm trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và kỷ luật. DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO I. Văn bản quy phạm pháp luật 1. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025) 2. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 3. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 4. Luật Tổ chức chính phủ năm 2025 5. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 6. Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) 7. Bộ luật Dân sự 2015 8. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) 9. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 II. Sách, giáo trình 1. Trường Đại học Luật Hà Nội (2024), Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB Công an nhân dân. 2. Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2023), Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB Hồng Đức. CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 1
Câu hỏi trắc nghiệm
🔒 Muốn biết đúng/sai từng câu ngay khi chọn?
📖 Luyện tập thử ⭐ Nâng cấp VIP
Câu 1 Trình bày khái niệm và những đặc trưng cơ bản của Nhà nước CHXHCN Việt Nam.
Câu 2 Phân tích nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước.
Câu 3 Trình bày khái quát tổ chức bộ máy Nhà nước CHXHCN Việt Nam hiện nay.
Câu 4 Phân biệt vị trí, chức năng cơ bản của Quốc hội, Chính phủ, TAND và VKSND trong bộ máy nhà nước.
Câu 5 Trình bày đặc điểm cơ bản của mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam hiện nay.
Câu 6 Trình bày khái niệm pháp luật và phân tích các thuộc tính cơ bản của pháp luật.
Câu 7 Quy phạm pháp luật là gì? Phân tích các đặc điểm của quy phạm pháp luật.
Câu 8 Trình bày các bộ phận của quy phạm pháp luật. Vì sao không phải mọi quy phạm pháp luật đều thể hiện đầy đủ giả định, quy định và chế tài trong cùng một điều luật?
Câu 9 Văn bản quy phạm pháp luật là gì? Phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với văn bản áp dụng pháp luật.
Câu 10 Trình bày khái quát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam theo pháp luật hiện hành.
Câu 11 Phân tích hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật theo thời gian, không gian và đối tượng áp dụng.
Câu 12 Quan hệ pháp luật là gì? Phân tích các đặc điểm cơ bản của quan hệ pháp luật.
Câu 13 Phân tích các thành phần của quan hệ pháp luật: chủ thể, nội dung và khách thể.
Câu 14 Phân biệt năng lực pháp luật và năng lực hành vi của chủ thể quan hệ pháp luật. Cho ví dụ minh họa.
Câu 15 Sự kiện pháp lý là gì? Phân biệt sự biến pháp lý và hành vi pháp lý. Cho ví dụ đối với từng trường hợp
Câu 16 Vi phạm pháp luật là gì? Phân tích các dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp luật.
Câu 17 Phân tích các yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật: chủ thể, khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan.
Câu 18 Phân biệt lỗi cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp, vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả.
Câu 19 Phân biệt vi phạm hình sự, vi phạm hành chính, vi phạm dân sự và vi phạm kỷ luật. Cho ví dụ đối với từng loại.
Câu 20 Trách nhiệm pháp lý là gì? Trình bày các loại trách nhiệm pháp lý cơ bản và mối quan hệ giữa vi phạm pháp luật với trách nhiệm pháp lý.
Câu 21 A điều khiển xe mô tô không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông và bị người có thẩm quyền xử lý theo quy định của pháp luật. Hãy xác định loại vi phạm pháp luật, chủ thể, khách thể và hình thức trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh.
Câu 22 A và B tự nguyện giao kết hợp đồng mua bán một chiếc máy tính. Sau khi nhận tài sản, B không thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo thỏa thuận. Hãy xác định quan hệ pháp luật phát sinh, các chủ thể, khách thể, quyền và nghĩa vụ cơ bản của các bên.
Câu 23 Công ty X trong quá trình sản xuất đã xả nước thải không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật ra môi trường và bị cơ quan có thẩm quyền phát hiện. Hãy xác định những yếu tố cần xem xét để kết luận có hay không có vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý tương ứng.
Câu 24 A thấy một người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, có điều kiện cứu giúp nhưng không thực hiện việc cứu giúp. Hãy giải thích vì sao trong một số trường hợp “không hành động” vẫn có thể được xem là hành vi vi phạm pháp luật.
Câu 25 Hãy lựa chọn một văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực và xác định: chủ thể ban hành, hình thức văn bản, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và thời điểm có hiệu lực của văn bản đó. Chương 2 Pháp luật hành chính Yêu cầu mục tiêu sau khi học xong chương 2 - Hiểu Luật hành chính, cơ quan hành chính, cán bộ – công chức – viên chức và vi phạm hành chính. - Phân biệt, nhận diện và vận dụng pháp luật vào các tình huống hành chính. - Tôn trọng, chấp hành pháp luật và có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi hợp pháp. 2.1. Khái quát chung về luật hành chính 2.1.1. Khái niệm luật hành chính Luật hành chính là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật nước CHXHCNVN, có đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh gắn liền với quá trình hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Vì vậy, để hiểu được khái niệm Luật hành chính một cách đầy đủ thì phải tìm hiểu khái niệm quản lý nhà nước, đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật Hành chính. Để tổ chức và hoạt động đời sống xã hội vận hành thường xuyên theo định hướng mà Nhà nước đặt ra thì Nhà nước cần có chức năng quản lý. Quản lý nhà nước được hiểu là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan nhà nước thực hiện nhằm xác lập một trật tự ổn định và phát triển xã hội theo những mục tiêu mà tầng lớp cầm quyền theo đuổi35. Quản lý nhà nước được hiểu theo từng phạm vi khác nhau. Hiểu theo nghĩa rộng thì quản lí nhà nước bao gồm hoạt động của cả bộ máy nhà nước từ lập pháp, hành pháp, tư pháp như một thực thể thống nhất; còn theo nghĩa hẹp quản lý nhà nước được hiểu là quản lý hành chính nhà nước, tức hoạt động chấp hành – điều hành chủ yếu do các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện nhằm tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội. Chấp hành có nghĩa là chịu trách nhiệm làm việc gì do tổ chức định ra. Hoạt động chấp hành của cơ quan hành chính nhà nước đối với cơ quan quyền lực nhà nước được quy định trong Hiến pháp nước CHXHCNVN 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025): “Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội” (Điều 94); “UBND là cơ quan chấp hành của HĐND” (Điều 114). Như vậy, tính chấp hành của cơ quan hành chính nhà nước được thể hiện ở mục đích của quản lý hành chính nhà nước là đảm bảo thực hiện trên thực tế các văn bản pháp luật của các cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước cấp trên và mọi hoạt động quản lý hành chính nhà nước đều được tiến hành trên cơ sở pháp luật và để thực hiện pháp luật. Điều hành được hiểu là điều khiển các quy trình hoạt động chung. Hoạt động điều hành của cơ quan hành chính nhà nước là hoạt động tổ chức và chỉ đạo trực tiếp, thường xuyên đối với các đối tượng quản lý, bảo đảm cho các đối tượng quản lý thực hiện các nhiệm vụ mà chủ thể quản lý đề ra. Trong hoạt động điều hành có cả kiểm tra, giám sát, phát hiện và xử lý các hành vi sai trái của đối tượng quản lý. Trong quá trình điều hành, cơ quan hành chính nhà nước có quyền nhân danh Nhà nước ban hành ra các văn bản quy phạm pháp luật hay các mệnh lệnh cụ thể bắt buộc các đối tượng quản lí có liên quan phải thực hiện. Hoạt động này thể hiện một cách rõ nét mối quan hệ “quyền lực – phục tùng” giữa chủ thể quản lý và các đối tượng quản lí. Chủ thể của quản lý hành chính nhà nước là các cơ quan nhà nước (chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước), và các tổ chức và cá nhân được Nhà nước trao quyền quản lí hành chính trong một số trường hợp cụ thể. Khách thể của quản lí hành chính nhà nước là trật tự quản lí hành chính, tức là trật tự quản lí trong lĩnh vực chấp hành – điều hành. Trật tự quản lí hành chính do các quy phạm pháp luật hành chính quy định. 2.1.2. Đối tượng và phương pháp điều chỉnh 2.1.2.1. Đối tượng điều chỉnh Đối tượng điều chỉnh của Luật hành chính Việt Nam là những quan hệ xã hội hình thành trong lĩnh vực quản lí hành chính nhà nước. Những quan hệ này có thể gọi là những quan hệ chấp hành – điều hành hoặc những quan hệ quản lí hành chính nhà nước. Các quan hệ xã hội thuộc phạm vi đối tượng điều chỉnh của Luật Hành chính được chia thành 3 nhóm sau: - Các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Nhóm quan hệ xã hội này được xem là nhóm cơ bản và quan trọng nhất trong đối tượng điều chỉnh của Luật hành chính vì chúng bao quát hầu hết các hoạt động quản lí nhà nước trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng, đối nội, đối ngoại. Đối tượng điều chỉnh trong nhóm quan hệ xã hội này rất phong phú, bao gồm: Thứ nhất, quan hệ quản lý phát sinh giữa các cơ quan hành chính nhà nước với nhau: + Giữa cơ quan hành chính nhà nước cấp trên - cơ quan hành chính nhà nước cấp dưới theo hệ thống dọc. Ví dụ: giữa Chính phủ với UBND tỉnh Đồng Tháp. + Giữa cơ quan hành chính có thẩm quyền chuyên môn cấp trên – cơ quan hành chính có thẩm quyền chung cấp dưới. Ví dụ: Bộ GD&ĐT với UBND tỉnh Đồng Tháp. + Giữa cơ quan hành chính có thẩm quyền chung với cơ quan hành chính có thẩm quyền chuyên môn cùng cấp. Ví dụ: UBND tỉnh Đồng Tháp với Sở Tư pháp tỉnh Đồng Tháp. + Giữa cơ quan hành chính có thẩm quyền chuyên môn cùng cấp với nhau. Ví dụ: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Tháp với Sở Y tế tỉnh Đồng Tháp. Thứ hai, quan hệ quản lý giữa cơ quan hành chính nhà nước với cá nhân, tổ chức khác: + Giữa cơ quan hành chính nhà nước với cá nhân (công dân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch đang cư trú trên lãnh thổ Việt Nam). + Giữa cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương với đơn vị trực thuộc trung ương đóng tại địa phương đó. Ví dụ: UBND tỉnh Đồng Tháp với đơn vị Kho bạc Nhà nước được tổ chức theo khu vực có hoạt động trên địa bàn tỉnh. + Giữa cơ quan hành chính nhà nước với các đơn vị cơ sở trực thuộc. Ví dụ: Bộ GD&ĐT với Trường Đại học Đồng Tháp. + Giữa cơ quan hành chính nhà nước với tổ chức chính trị - xã hội. Ví dụ: Chính phủ với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận. - Các quan hệ quản lí hình thành trong quá trình các cơ quan nhà nƣớc xây dựng và củng cố chế độ công tác nội bộ của cơ quan nhằm ổn định về tổ chức để hoàn thành chức năng, nhiệm vụ của mình Quan hệ quản lý nội bộ thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật hành chính có thể phát sinh trong cơ quan nhà nước và trong một số cơ quan, tổ chức khác khi thực hiện hoạt động quản lý hành chính theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên cũng cần lưu ý nếu công tác tổ chức nội bộ vượt quá giới hạn bình thường, nếu bộ máy nhà nước dành nhiều thời gian và sức lực cho công tác tổ chức nội bộ, nếu có quá nhiều cơ quan trung gian thì hiệu quả của quản lí nhà nước sẽ giảm sút. Ví dụ về các quan hệ hành chính nội bộ thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật Hành chính như: quan hệ phát sinh khi thành lập các bộ phận tham mưu, giúp việc về chuyên môn trong các cơ quan, đơn vị (Trường Đại học Đồng Tháp thành lập Trung tâm Phát triển kỹ năng sư phạm); Quan hệ phát sinh khi điều động, biệt phái, bổ nhiệm chức vụ; kỷ luật nhân sự vi phạm nội quy, quyết định cử đi đào tạo, bồi dưỡng, … - Các quan hệ quản lí hình thành trong quá trình các tổ chức hoặc cá nhân được Nhà nƣớc trao quyền thực hiện hoạt động có tính chất quản lí hành chính nhà nƣớc trong một số trường hợp nhất định Trong thực tiễn quản lí hành chính nhà nước, trong nhiều trường hợp, pháp luật có thể trao quyền thực hiện hoạt động chấp hành – điều hành cho các cơ quan nhà nước khác (không phải là cơ quan hành chính nhà nước), các tổ chức hoặc cá nhân. Hoạt động trao quyền được tiến hành trên cơ sở những lí do khác nhau: chính trị, tổ chức, đảm bảo hiệu quả hoạt động… Khi đó, tổ chức, cá nhân được trao quyền sẽ nhân danh Nhà nước và bằng quyền lực nhà nước để tác động lên đối tượng quản lí. Vì vậy, hoạt động quản lý hành chính nhà nước không chỉ do các cơ quan hành chính nhà nước tiến hành. Ví dụ: Người chỉ huy tàu bay, thuyền trưởng, trưởng tàu khi tàu bay, tàu biển, tàu hỏa đã rời sân bay, bến cảng, nhà ga có quyền quyết định tạm giữ người theo thủ tục hành chính trong các trường hợp thuộc khoản 1 Điều 122 Luật Xử lý vi phạm hành chính, như trường hợp cần ngăn chặn, đình chỉ ngay hành vi gây rối trật tự công cộng, gây thương tích cho người khác hoặc cần ngăn chặn, đình chỉ ngay hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới (điểm k khoản 1 Điều 123, khoản 1 Điều 122 Luật Xử lý vi phạm hành chính; theo Văn bản hợp nhất số 90/VBHN-VPQH ngày 30/3/2026). 2.1.2.2. Phương pháp điều chỉnh Phương pháp điều chỉnh của ngành Luật Hành chính là cách thức mà Nhà nước thông qua các quy phạm pháp luật hành chính tác động lên các quan hệ xã hội trong hoạt động quản lí nhà nước, làm cho chúng phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt, theo đó thì quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật này được thực hiện. Phương pháp điều chỉnh chủ yếu của Luật Hành chính là phương pháp mệnh lệnh và quyền uy được hình hành từ quan hệ quyền lực – phục tùng giữa một bên có quyền nhân danh nhà nước ra những mệnh lệnh có tính bắt buộc đối với bên kia là cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có nghĩa vụ phải phục tùng các mệnh lệnh đó. Chính mối quan hệ quyền lực – phục tùng này tạo ra sự không bình đẳng giữa các bên chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hành chính. Biểu hiện: Thứ nhất, bên quản lí có quyền nhân danh nhà nước để áp đặt ý chí của mình lên bên bị quản lí dưới những hình thức khác nhau: + Bên quản lí có quyền ra mệnh lệnh cụ thể hay đặt ra các quy định bắt buộc đối với bên bị quản lí và kiểm tra việc thực hiện chúng; bên bị quản lí có nghĩa vụ thực hiện các quy định mệnh lệnh của bên quản lí. Ví dụ điển hình trong trường hợp này là quan hệ giữa cấp trên với cấp dưới, giữa thủ trưởng với nhân viên. + Bên bị quản lí có quyền đưa ra yêu cầu, kiến nghị, còn bên quản lí có quyền xem xét, giải quyết và có thể đáp ứng hay bác bỏ yêu cầu, kiến nghị đó. Ví dụ: công dân thực hiện thủ tục đăng ký cư trú; cơ quan đăng ký cư trú tiếp nhận, xem xét và giải quyết theo quy định của pháp luật về cư trú. Cơ quan công an xem xét và có thể chấp nhận yêu cầu (nếu hồ sơ của công dân đó hợp lệ) hoặc không chấp nhận yêu cầu (nếu hồ sơ không đầy đủ, không hợp lệ). + Giữa các bên đều có những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định, nhưng việc phối hợp thực hiện quản lí nhà nước phải theo thứ bậc hành chính và việc phân công, phân cấp về thẩm quyền. Điển hình ở hình thức quản lí này là giữa các cơ quan hành chính nhà nước cùng vị trí ngang nhau nhưng trong quan hệ cụ thể thì cơ quan này trở thành đối tượng quản lí và phải chấp hành quyết định của cơ quan còn lại. Ví dụ: Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được pháp luật giao, bộ, cơ quan ngang bộ thực hiện quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực; ban hành hoặc tổ chức thực hiện các quy định, hướng dẫn, kiểm tra theo thẩm quyền đối với các cơ quan, tổ chức có liên quan. Thứ hai, bên quản lí có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính nhằm buộc bên bị quản lí phải thực hiện các mệnh lệnh của mình. Các trường hợp này được quy định cụ thể nội dung và giới hạn. Ví dụ: cảnh sát giao thông có thể ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với cá nhân có hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ; hay Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu trong những trường hợp luật định. Việc áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc và cơ sở cai nghiện bắt buộc thuộc thẩm quyền của Tòa án theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên khi chủ thể quản lí hành chính áp dụng những biện pháp cưỡng chế này cần phải tuân theo quy định của pháp luật về nội dung và giới hạn thẩm quyền. Bên cạnh phương pháp mệnh lệnh đơn phương thì Luật Hành chính còn áp dụng phương pháp thỏa thuận mang tính chất bổ trợ, được sử dụng trong một số trường hợp nhất định. Các trường hợp sử dụng phương pháp thỏa thuận trong Luật hành chính không đáng kể và hầu như không thay đổi đặc trưng của Luật hành chính. Ví dụ trường hợp được điều chỉnh bởi quy phạm pháp luật hành chính có sử dụng phương pháp thỏa thuận như: quan hệ giữa đơn vị sự nghiệp công lập với viên chức khi ký hợp đồng làm việc,... Tóm lại: Từ việc phân tích đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh nói trên, có thể định nghĩa: Luật hành chính là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật nước CHXHCN Việt Nam, bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành, sử dụng phương pháp mệnh lệnh là chủ yếu để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động quản lý hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước bao gồm: 1) các quan hệ quản lí phát sinh trong quá trình các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội; 2) các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các cơ quan nhà nước xây dựng và ổn định chế độ công tác nội bộ của mình; 3) các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cá nhân thực hiện hoạt động quản lí hành chính đối với các vấn đề cụ thể do pháp luật quy định. 2.1.3. Các nguyên tắc cơ bản trong quản lý hành chính nhà nước Nguyên tắc cơ bản trong quản lí hành chính nhà nước được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành, có nội dung là những quan điểm, tư tưởng cơ bản, có tính chất nền tảng để tổ chức thực hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước. 2.1.3.1. Nguyên tắc Đảng lãnh đạo trong quản lí hành chính nhà nước Đảng lãnh đạo trong quản lí hành chính nhà nước thể hiện ở những nội dung sau: + Trước hết, Đảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước bằng việc đưa ra đường lối, chủ trương, chính sách của mình về các lĩnh vực hoạt động khác nhau của quản lý hành chính nhà nước (kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh – quốc phòng, đối ngoại…); + Đảng lãnh đạo trong quản lí hành chính nhà nước thể hiện ở việc tổ chức, điều hành bộ máy hành chính nhà nước (tổ chức Chính phủ, tổ chức UBND các cấp, tổ chức các bộ, cơ quan ngang bộ và các sở, phòng, ban); + Đảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước thể hiện trong công tác tổ chức cán bộ (xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức; quản lý cán bộ, công chức, …); + Đảng lãnh đạo trong quản lý hành chính nhà nước thông qua công tác kiểm tra việc thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng trong quản lý hành chính nhà nước (chế độ báo cáo của UBND trước cấp ủy Đảng và chế độ kỷ luật Đảng trong cơ quan hành chính,…); + Sự lãnh đạo của Đảng trong quản lý hành chính nhà nước còn được thực hiện thông qua uy tín và vai trò gương mẫu của các tổ chức Đảng và của từng Đảng viên. 2.1.3.2. Nguyên tắc Nhân dân tham gia quản lí hành chính nhà nước Các hình thức tham gia vào việc quản lí hành chính nhà nước của nhân dân bao gồm: Một là, nhân dân tham gia vào hoạt động của các cơ quan nhà nước. NLĐ có thể tham gia vào cơ quan quyền lực nhà nước với tư cách là thành viên của cơ quan này - những đại biểu được lựa chọn thông qua con đường bầu cử. Bên cạnh đó, nhân dân có thể tham gia vào hoạt động của các cơ quan nhà nước khác (cơ quan hành chính, cơ quan kiểm sát, cơ quan xét xử) với tư cách là những cán bộ, công chức. Nhân dân tham gia quản lí hành chính nhà nước nhằm “thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện” (Điều 3 Hiến pháp 2013). Hai là, nhân dân tham gia vào hoạt động của các tổ chức xã hội. Nhà nước tạo mọi điều kiện thuận lợi để nhân dân có thể tham gia một cách tích cực vào hoạt động của các tổ chức xã hội. Điều 9 Hiến pháp 2013 khẳng định: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân”; Điều 10 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Công đoàn Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp công nhân và của NLĐ… tham gia quản lí nhà nước, quản lí kinh tế - xã hội…”. Ba là, nhân dân tham gia vào hoạt động tự quản ở cơ sở. Các hoạt động tự quản ở cơ sở như bảo vệ an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, tổ chức đời sống công cộng,… đều rất gần gũi và thiết thực đối với mỗi người dân. Nhà nước tạo những điều kiện cần thiết về vật chất và tinh thần để phát huy vai trò chủ động, tích cực của nhân dân trong việc tham gia hoạt động tự quản tại cơ sở. Bốn là, nhân dân trực tiếp thực hiện các quyền và nghĩa vụ của công dân trong quản lí hành chính nhà nước. Đây cũng là một hình thức nhân dân tham gia vào quản lí hành chính nhà nước. Điều 28 Hiến pháp 2013 đã quy định công dân có quyền “tham gia quản lí nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước”. 2.1.3.3. Nguyên tắc tập trung dân chủ Nguyên tắc tập trung dân chủ thể hiện ở những nội dung sau: Một là, sự phụ thuộc của cơ quan hành chính nhà nước vào cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp. Điều 6 Hiến pháp 2013 quy định: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước”. Như vậy, Hiến pháp-2013 quy định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua các cơ quan quyền lực nhà nước do chính họ bầu ra để thay mặt mình trực tiếp thực hiện những quyền lực đó. Để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được thành lập và nó luôn có sự phụ thuộc vào các cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp. Tất cả sự phụ thuộc nêu trên đều nhằm mục đích đảm bảo cho hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước phù hợp với ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân dân lao động. Hai là, sự phục tùng của cấp dưới đối với cấp trên, địa phương đối với trung ương. Sự phục tùng ở đây là sự phục tùng mệnh lệnh hợp pháp trên cơ sở quy định của pháp luật. Mặt khác, trung ương, cấp trên cũng phải tôn trọng ý kiến của cấp dưới, địa phương về công tác tổ chức, hoạt động và về các vấn đề khác của quản lý hành chính nhà nước; phải tạo điều kiện để cấp dưới, địa phương phát huy sự chủ động, sáng tạo nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, nhằm chủ động thực hiện được “thẩm quyền cấp mình”. Có như thế mới khắc phục tình trạng quan liêu, áp đặt ý chí, làm mất đi tính chủ động sáng tạo của địa phương, cấp dưới. Ba là, sự phụ thuộc hai chiều của cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương. Trong tổ chức quản lý hành chính ở địa phương, một số cơ quan chuyên môn chịu sự quản lý về tổ chức, hoạt động của UBND cùng cấp, đồng thời chịu sự hướng dẫn, kiểm tra về chuyên môn, nghiệp vụ của cơ quan quản lý ngành, lĩnh vực cấp trên theo quy định pháp luật. Đối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền chung một mặt phụ thuộc vào cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp, mặt khác phụ thuộc vào cơ quan hành chính nhà nước cấp trên. Ví dụ: UBND tỉnh Đồng Tháp là cơ quan chấp hành của HĐND tỉnh Đồng Tháp, chịu trách nhiệm trước HĐND tỉnh Đồng Tháp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên theo quy định pháp luật. Đối với cơ quan chuyên môn, cơ quan này chịu sự chỉ đạo, quản lý của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung cùng cấp, đồng thời chịu sự chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra về chuyên môn, nghiệp vụ của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn cấp trên. Ví dụ, Sở Tài chính tỉnh Đồng Tháp là cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh Đồng Tháp, đồng thời chịu sự hướng dẫn, kiểm tra về chuyên môn, nghiệp vụ của Bộ Tài chính. Nguyên tắc hoạt động hai chiều (song trùng trực thuộc) của cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương bảo đảm sự thống nhất giữa lợi ích chung của nhà nước với lợi ích của địa phương, giữa lợi ích ngành với lợi ích của lãnh thổ. 2.1.3.4. Nguyên tắc bình đẳng và đoàn kết giữa các dân tộc Trong quản lí hành chính nhà nước, nguyên tắc bình đẳng, đoàn kết giữa các dân tộc biểu hiện cụ thể như sau: Trong việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội Nhà nước luôn đưa ra những giải pháp, chính sách phù hợp để tạo điều kiện phát triển mọi mặt đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số: đầu tư xây dựng công trình quan trọng, kinh tế, quốc phòng; Nhà nước có chính sách đối với những người đi xây dựng vùng kinh tế mới, tổ chức phân bố lại lao động một cách hợp lí tạo điều kiện cho các dân tộc thiểu số nâng cao trình độ về mọi mặt. 2.1.3.5. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa Để bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa trong quản lí hành chính nhà nước cần phải thực hiện các nội dung cơ bản trong từng lĩnh vực khác nhau, cụ thể: Trong hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật cần phải được ban hành đúng thẩm quyền; có nội dung hợp pháp, thống nhất; đúng tên gọi và hình thức được pháp luật quy định; đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Trong lĩnh vực tổ chức và thực hiện pháp luật đòi hỏi: triệt để tôn trọng các văn bản pháp luật về thẩm quyền và nội dung ban hành; hoạt động giám sát, kiểm tra, thanh tra việc thi hành pháp luật trong quản lí hành chính nhà nước, công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo phải được thực hiện một cách nghiêm ngặt theo đúng các quy định của pháp luật; xử lí nghiêm minh, kịp thời, đúng pháp luật các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lí hành chính nhà nước. 2.1.3.6. Nguyên tắc quản lí theo ngành, chức năng kết hợp với quản lí theo địa phương Trong hoạt động quản lí hành chính nhà nước, quản lí theo ngành và quản lí theo chức năng luôn được kết hợp chặt chẽ với quản lí theo địa phương. Sự kết hợp này được biểu hiện cụ thể như sau: + Trong hoạt động xây dựng quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội các bộ và chính quyền địa phương có nhiệm vụ trao đổi, phối hợp chặt chẽ những vấn đề có liên quan để xây dựng, thực hiện quy hoạch, kế hoạch ngành, lĩnh vực chuyên môn. + Trong việc xây dựng và chỉ đạo bộ máy chuyên môn: Các bộ, cơ quan ngang bộ và chính quyền địa phương thực hiện phân quyền, phân cấp, ủy quyền và phối hợp trong quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực; chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra hoạt động của các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước, phát huy các nguồn lực vật chất – kỹ thuật của địa phương để phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước và lợi ích của địa phương. + Trong hoạt động ban hành và kiểm tra việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật thì trong phạm vi thẩm quyền, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành văn bản pháp luật để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình và kiểm tra việc thi hành các văn bản đó. Điều 100 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành văn bản pháp luật để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, kiểm tra việc thi hành các văn bản đó và xử lý các văn bản trái pháp luật theo quy định của luật”. 2.1.3.7. Nguyên tắc quản lí theo ngành kết hợp với quản lí theo chức năng và phối hợp quản lí liên ngành Nguyên tắc quản lí theo ngành kết hợp với quản lí theo chức năng, phối hợp quản lí liên ngành thể hiện ở những nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan quản lí theo chức năng, cơ quan quản lí ngành trong việc thực hiện các công việc của quản lí hành chính nhà nước. Cụ thể là: Các cơ quan quản lí theo chức năng có quyền ban hành các quy định, các mệnh lệnh cụ thể liên quan đến chức năng quản lí của mình theo quy định của pháp luật, có tính chất bắt buộc thực hiện đối với các ngành, các cấp đồng thời các cơ quan quản lí theo chức năng kiểm tra việc thực hiện các chính sách, chế độ do mình ban hành, xử lí hoặc đề nghị cấp có thẩm quyền xử lí các hành vi vi phạm chính sách, chế độ do mình ban hành theo quy định của pháp luật. Các cơ quan quản lí ngành có quyền ban hành các quyết định quản lí có tính chất bắt buộc phải thực hiện đối với các ngành có liên quan trong phạm vi những vấn đề thuộc quyền quản lí của ngành và kiểm tra việc thực hiện các quyết định quản lí đó. Trong phạm vi công việc của mình, các cơ quan quản lí theo ngành, quản lí theo chức năng có quyền phối hợp với nhau để ban hành các quyết định quản lí có hiệu lực chung trong phạm vi hoạt động các ngành hoặc lĩnh vực chuyên môn mà chúng được phân công quản lí. Việc thực hiện những quyền hạn nêu trên giúp cho Nhà nước điều hòa, phối hợp, kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật của các ngành, tạo nên sự đồng bộ, ăn ý trong hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước. 2.2. Một số nội dung cơ bản của luật hành chính 2.2.1. Cơ quan hành chính nhà nước 2.2.1.1. Khái niệm và đặc điểm Khái niệm: Cơ quan hành chính nhà nước là bộ phận của bộ máy nhà nước, được thành lập theo Hiến pháp và pháp luật, thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước và tổ chức thi hành pháp luật trong phạm vi thẩm quyền. Cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước nên cũng có các đặc điểm chung của các cơ quan nhà nước như sau: + Cơ quan hành chính nhà nước được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật; có chức năng, nhiệm vụ thẩm quyền riêng; + Cơ quan hành chính nhà nước có cơ cấu tổ chức riêng biệt, phù hợp với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định; + Hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước mang tính quyền lực nhà nước, nhân danh nhà nước tham gia vào các quan hệ pháp luật nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ do pháp luật quy định; + Nguồn nhân sự chính của cơ quan hành chính nhà nước là đội ngũ cán bộ, công chức được hình thành từ việc tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc bầu cử theo quy định của pháp luật. Ngoài những đặc điểm chung của một cơ quan nhà nước, thì xuất phát từ vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, phương thức tổ chức và hoạt động mà cơ quan hành chính nhà nước có những đặc điểm riêng để phân biệt với cơ quan nhà nước khác như sau: + Hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước được tổ chức trên phương diện chấp hành – điều hành. Tức là cơ quan hành chính nhà nước tổ chức thực hiện trên thực tế những nội dung được đề ra trong các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan quyền lực nhà nước và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên (hoạt động chấp hành), đồng thời chỉ đạo, kiểm tra việc thực hiện pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi quản lí của mình (hoạt động điều hành). + Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được thành lập từ trung ương đến địa phương, đứng đầu là Chính phủ, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, được tổ chức và hoạt động theo thứ bậc, có mối quan hệ mật thiết phụ thuộc nhau nhằm thực hiện nhiệm vụ quản lí hành chính nhà nước. + Các cơ quan hành chính nhà nước đều trực tiếp hay gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp, chịu sự giám sát và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực nhà nước. + Thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước được pháp luật quy định trên cơ sở lãnh thổ hoặc lĩnh vực chuyên môn mang tính tổng hợp. Đó là những quyền và nghĩa vụ pháp lí hành chính chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành – điều hành. 2.2.1.2. Phân loại cơ quan hành chính nhà nước Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ, cơ quan hành chính nhà nước được phân thành cơ quan hành chính nhà nước ở trung ương và cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương. Cơ quan hành chính nhà nước ở trung ương gồm Chính phủ và các bộ, cơ quan ngang bộ. Những cơ quan hành chính nhà nước ở trung ương quản lí hành chính nhà nước trên toàn bộ lãnh thổ, đóng vai trò quan trọng, chỉ đạo các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương. Phần lớn các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước ở trung ương có hiệu lực trên phạm vi cả nước. Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương gồm UBND cấp tỉnh và UBND cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện hành. Những cơ quan này có chức năng quản lí hành chính nhà nước trong mọi lĩnh vực trên phạm vi lãnh thổ tương ứng theo sự phân chia về địa giới hành chính. Các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương ban hành chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ hoạt động của cơ quan đó. Căn cứ vào thẩm quyền, cơ quan hành chính nhà nước được phân thành cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung và cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn. Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung gồm Chính phủ và UBND các cấp. Những cơ quan này có chức năng quản lí hành chính nhà nước trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn gồm bộ, cơ quan ngang bộ; ở địa phương có các cơ quan chuyên môn thuộc UBND được tổ chức theo pháp luật. Những cơ quan này có chức năng quản lí hành chính nhà nước về ngành hoặc lĩnh vực công tác trong phạm vi cả nước. Căn cứ vào nguyên tắc tổ chức và giải quyết công việc, cơ quan hành chính nhà nước được chia thành cơ quan hành chính nhà nước tổ chức và hoạt động theo chế độ tập thể lãnh đạo và cơ quan hành chính nhà nước tổ chức và hoạt động theo chế độ thủ trưởng. Cơ quan hành chính nhà nước tổ chức và hoạt động theo chế độ tập thể lãnh đạo là Chính phủ và UBND các cấp. Những cơ quan này thực hiện chức năng quản lí hành chính nhà nước liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau nên cần có sự đóng góp ý kiến và bàn bạc của tập thể. Cơ quan hành chính nhà nước tổ chức và hoạt động theo chế độ thủ trưởng là các bộ và cơ quan ngang bộ. Những cơ quan này thực hiện chức năng quản lí hành chính nhà nước về một lĩnh vực chuyên môn cụ thể nên thường giải quyết công việc nhanh chóng và Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ là trung tâm lãnh đạo, quyết định các vấn đề thuộc phạm vi thẩm quyền theo quy định của pháp luật. 2.2.2. Cán bộ, công chức 2.2.2.1. Khái niệm Khoản 1 Điều 1 Luật Cán bộ, công chức 2025: Cán bộ là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm hoặc chỉ định để giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Từ quy định trên, có thể xác định hai dấu hiệu pháp lý cơ bản để nhận diện cán bộ: + Về phương thức hình thành: Cán bộ được hình thành thông qua các cơ chế như bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm hoặc chỉ định. Đây là những phương thức gắn với việc lựa chọn và xác lập quyền lực, trách nhiệm đối với một chức vụ hoặc chức danh nhất định trong bộ máy chính trị, hành chính nhà nước. + Về tính chất công việc: Cán bộ giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ. Do đó, thời gian đảm nhiệm chức vụ của cán bộ về nguyên tắc gắn với nhiệm kỳ của chức vụ đó. Khi hết nhiệm kỳ, cán bộ có thể được bầu, phê chuẩn, bổ nhiệm hoặc chỉ định tiếp tục giữ chức vụ nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật. Ví dụ: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu để giữ chức vụ theo nhiệm kỳ. Người giữ chức vụ này thuộc đối tượng cán bộ bởi họ được hình thành thông qua cơ chế bầu cử và đảm nhiệm một chức vụ theo nhiệm kỳ. Khoản 2 Điều 1 Luật Cán bộ, công chức 2025: Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng vào vị trí việc làm trong các cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp xã; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam mà không phải sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp, công nhân công an; trong tổ chức cơ yếu mà không phải là người làm công tác cơ yếu, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Từ quy định này, công chức có thể được nhận diện thông qua hai dấu hiệu đặc trưng: + Về phương thức hình thành: Công chức được hình thành chủ yếu thông qua tuyển dụng vào vị trí việc làm, trên cơ sở thi tuyển hoặc xét tuyển theo quy định của pháp luật. Như vậy, khác với cán bộ, công chức không được xác lập địa vị pháp lý chủ yếu thông qua cơ chế bầu cử hoặc theo nhiệm kỳ. + Về tính chất công việc: Công chức thực hiện nhiệm vụ, công vụ gắn với vị trí việc làm được tuyển dụng. Vị trí việc làm là cơ sở quan trọng để xác định nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm và yêu cầu đối với công chức trong quá trình thực thi công vụ. Ví dụ: Một cá nhân tham gia kỳ thi tuyển công chức và được tuyển dụng vào vị trí chuyên viên tại một cơ quan hành chính nhà nước cấp tỉnh. Người này thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn theo vị trí việc làm được tuyển dụng và không giữ chức vụ theo nhiệm kỳ. Do đó, người này được xác định là công chức. 2.2.2.2. Quyền và nghĩa vụ của cán bộ, công chức a) Nghĩa vụ của Cán bộ, Công chức b) Quyền của Cán bộ, Công chức a) Khen thưởng b) Xử lý vi phạm đối với cán bộ c) Xử lý vi phạm đối với công chức d) Xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức đã nghỉ việc hoặc nghỉ hưu a) Khái niệm b) Đơn vị sự nghiệp công lập c) Hợp đồng làm việc
Câu 26 Quản lý hành chính nhà nước là gì? Phân tích tính chấp hành – điều hành trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
Câu 27 Trình bày khái niệm Luật hành chính. Đối tượng điều chỉnh của Luật hành chính bao gồm những nhóm quan hệ xã hội cơ bản nào?
Câu 28 Phân tích phương pháp quyền uy – phục tùng trong Luật hành chính. Vì sao quyền uy trong quản lý hành chính nhà nước không đồng nghĩa với sự tùy tiện của cơ quan, người có thẩm quyền?
Câu 29 Trình bày các nguyên tắc cơ bản của Luật hành chính. Theo anh/chị, việc tuân thủ các nguyên tắc này có ý nghĩa như thế nào đối với hiệu quả quản lý hành chính nhà nước?
Câu 30 Trình bày khái niệm và các đặc điểm cơ bản của cơ quan hành chính nhà nước. Khái quát hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
Câu 31 Phân biệt cán bộ, công chức và viên chức theo các tiêu chí: cách thức hình thành vị trí, nơi làm việc, tính chất công việc và chế độ làm việc.
Câu 32 Trình bày những quyền và nghĩa vụ cơ bản của cán bộ, công chức. Vì sao pháp luật vẫn đặt ra trách nhiệm đối với hành vi vi phạm được phát hiện sau khi cán bộ, công chức đã nghỉ việc hoặc nghỉ hưu?
Câu 33 Vi phạm hành chính là gì? Phân tích các dấu hiệu cơ bản để nhận diện một hành vi vi phạm hành chính.
Câu 34 Trình bày các nguyên tắc cơ bản trong xử phạt vi phạm hành chính.
Câu 35 Trình bày các hình thức xử phạt vi phạm hành chính và biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật.
Câu 36 Thẩm quyền và thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính được hiểu như thế nào? Việc xác định đúng thẩm quyền và thời hiệu có ý nghĩa gì trong xử phạt vi phạm hành chính?
Câu 37 Phân biệt xử phạt vi phạm hành chính với áp dụng biện pháp xử lý hành chính.
Câu 38 Một cá nhân thực hiện thủ tục hành chính tại cơ quan nhà nước nhưng không đồng ý với quyết định giải quyết của cơ quan có thẩm quyền. Cá nhân cho rằng vì mình không đồng ý nên không tồn tại quan hệ quyền uy – phục tùng. Nhận định trên có phù hợp với đặc điểm của phương pháp điều chỉnh của Luật hành chính không? Giải thích.
Câu 39 A được tuyển dụng theo vị trí việc làm và làm việc theo hợp đồng tại một trường đại học công lập; B được tuyển dụng vào một vị trí việc làm trong cơ quan hành chính nhà nước; C giữ một chức vụ theo nhiệm kỳ trong cơ quan nhà nước. Hãy xác định A, B và C có thể thuộc nhóm viên chức, công chức hay cán bộ. Giải thích căn cứ phân biệt.
Câu 40 Một cá nhân thực hiện một hành vi vi phạm hành chính nhưng bị hai người có thẩm quyền ra hai quyết định xử phạt độc lập đối với chính hành vi đó. Hãy xác định nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính có liên quan và giải thích.
Câu 41 Một tổ chức và một cá nhân cùng thực hiện một hành vi vi phạm hành chính trong cùng điều kiện. Khi xác định mức phạt tiền, pháp luật đặt ra nguyên tắc gì đối với mức phạt áp dụng cho tổ chức so với cá nhân?
Câu 42 Một hành vi có dấu hiệu vi phạm quy định về quản lý nhà nước đã xảy ra trong thực tế. Trước khi quyết định xử phạt, người có thẩm quyền cần xem xét những vấn đề pháp lý cơ bản nào để bảo đảm quyết định xử phạt hợp pháp? Chương 3 Pháp luật dân sự Yêu cầu khi học xong chương 3 - Kiến thức: Hiểu được những vấn đề cơ bản của Luật dân sự; chủ thể của quan hệ dân sự; tài sản và quyền sở hữu; giao dịch dân sự, hợp đồng; trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và thừa kế. - Kỹ năng: Nhận diện, phân biệt và vận dụng được các quy định cơ bản của pháp luật dân sự để xác định chủ thể, tài sản, hiệu lực giao dịch, trách nhiệm dân sự và giải quyết một số tình huống thừa kế đơn giản. - Thái độ: Tôn trọng quyền dân sự, quyền sở hữu và quyền tự do cam kết, thỏa thuận; có ý thức thiện chí, trung thực, tự chịu trách nhiệm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình và của người khác. 3.1. Những quy định chung của pháp luật dân sự 3.1.1. Khái niệm luật dân sự Trong đời sống xã hội, mỗi cá nhân, tổ chức đều tham gia vào nhiều mối quan hệ khác nhau nhằm đáp ứng các nhu cầu về vật chất và tinh thần. Một người có thể xác lập quan hệ mua bán hàng hóa, thuê nhà, vay tài sản, bồi thường thiệt hại; vợ chồng có quan hệ về tài sản; cá nhân có thể lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; doanh nghiệp có thể ký kết hợp đồng với đối tác hoặc thực hiện nghĩa vụ bồi thường khi gây thiệt hại cho người khác. Những quan hệ đó diễn ra thường xuyên, đa dạng và gắn trực tiếp với đời sống của mỗi chủ thể. Để các quan hệ này được hình thành, thực hiện và chấm dứt một cách ổn định, công bằng, Nhà nước cần thiết lập một hệ thống các quy tắc pháp lý tương ứng. Đó chính là lĩnh vực điều chỉnh chủ yếu của pháp luật dân sự. Ở góc độ khái quát, luật dân sự là một ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm của các chủ thể tham gia quan hệ dân sự. Khái niệm trên cho thấy luật dân sự trước hết được nhận diện thông qua đối tượng điều chỉnh. Khác với nhiều ngành luật chủ yếu điều chỉnh các quan hệ mang tính quản lý, tổ chức hoặc quyền lực nhà nước, pháp luật dân sự tập trung điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình các chủ thể xác lập, thực hiện và chấm dứt các quyền, nghĩa vụ dân sự. Trong đó, hai nhóm quan hệ cơ bản là quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân. Quan hệ tài sản là những quan hệ xã hội gắn với tài sản và các lợi ích vật chất. Tài sản trong quan hệ dân sự có thể tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau như vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Các quan hệ mua bán, tặng cho, trao đổi, thuê, vay, thừa kế, sở hữu hoặc bồi thường thiệt hại đều có thể làm phát sinh quan hệ tài sản. Chẳng hạn, khi A bán cho B một chiếc xe máy, giữa A và B phát sinh các quyền và nghĩa vụ liên quan đến việc chuyển giao tài sản, thanh toán và thực hiện các cam kết khác theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật. Khi một người gây thiệt hại về tài sản cho người khác, quan hệ pháp luật dân sự về bồi thường thiệt hại cũng được hình thành. Tuy nhiên, phạm vi điều chỉnh của luật dân sự không chỉ giới hạn ở các lợi ích vật chất. Quan hệ nhân thân cũng là một bộ phận quan trọng của các quan hệ dân sự. Đây là những quan hệ gắn liền với các giá trị nhân thân của cá nhân hoặc tổ chức, chẳng hạn như quyền đối với họ, tên; quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình; quyền đối với hình ảnh; quyền xác định lại giới tính; quyền về danh dự, nhân phẩm, uy tín và các quyền nhân thân khác được pháp luật ghi nhận. Trong xã hội hiện đại, khi giá trị của con người và quyền tự do cá nhân ngày càng được coi trọng, việc bảo vệ các quyền nhân thân có ý nghĩa không kém việc bảo vệ các quyền về tài sản. Bên cạnh đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh là dấu hiệu quan trọng để phân biệt luật dân sự với các ngành luật khác. Về cơ bản, pháp luật dân sự điều chỉnh quan hệ giữa các chủ thể dựa trên nguyên tắc bình đẳng, tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm. Trong quan hệ dân sự, không phải cứ một bên là cơ quan nhà nước thì bên đó đương nhiên có vị trí pháp lý cao hơn bên còn lại. Khi Nhà nước hoặc cơ quan nhà nước tham gia quan hệ dân sự với tư cách một chủ thể dân sự, quan hệ đó về nguyên tắc vẫn được xác lập trên cơ sở bình đẳng với các chủ thể khác. Tính bình đẳng là cơ sở quan trọng của quan hệ dân sự. Các chủ thể tham gia quan hệ dân sự độc lập về tổ chức và tài sản, không phụ thuộc vào địa vị xã hội, nghề nghiệp, năng lực kinh tế hoặc vị trí quản lý của nhau. Chính sự bình đẳng này tạo tiền đề để các chủ thể tự mình quyết định việc có tham gia quan hệ dân sự hay không, lựa chọn đối tác, xác định nội dung giao dịch và thỏa thuận về quyền, nghĩa vụ của các bên trong giới hạn mà pháp luật cho phép. Từ nguyên tắc bình đẳng và tự do ý chí, quyền tự do cam kết, thỏa thuận trở thành một trong những đặc trưng nổi bật của pháp luật dân sự. Các chủ thể có quyền tự do xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự trên cơ sở tự nguyện. Chẳng hạn, trong hợp đồng mua bán tài sản, các bên có thể thỏa thuận về đối tượng mua bán, giá cả, phương thức thanh toán, thời hạn giao hàng và các vấn đề khác. Sự tự do này giúp pháp luật dân sự có khả năng thích ứng linh hoạt với sự đa dạng của đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tự do dân sự không đồng nghĩa với tự do tuyệt đối. Quyền tự do của một chủ thể phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Vì vậy, pháp luật dân sự vừa tạo không gian để các chủ thể tự quyết định những vấn đề thuộc đời sống dân sự của mình, vừa đặt ra những giới hạn cần thiết nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa tự do cá nhân và lợi ích chung của xã hội. Một đặc điểm khác của pháp luật dân sự là nguyên tắc tự chịu trách nhiệm. Khi tham gia quan hệ dân sự, chủ thể phải chịu trách nhiệm đối với việc thực hiện hoặc không thực hiện đúng quyền, nghĩa vụ của mình. Nếu một bên vi phạm nghĩa vụ, tùy từng trường hợp, họ có thể phải thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại, chịu phạt vi phạm hoặc áp dụng các hậu quả pháp lý khác theo thỏa thuận và quy định của pháp luật. Cơ chế trách nhiệm này góp phần bảo đảm tính ổn định, an toàn và khả năng dự liệu của các quan hệ dân sự. Từ những phân tích trên có thể thấy, luật dân sự không đơn thuần là tập hợp các quy định về tài sản hay hợp đồng. Đây là một ngành luật có phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát phần lớn các quan hệ pháp lý gắn với đời sống thường ngày của cá nhân, tổ chức. Từ khi một cá nhân được sinh ra, xác lập các quyền nhân thân, sở hữu và sử dụng tài sản, giao kết hợp đồng, thực hiện các nghĩa vụ dân sự cho đến khi định đoạt tài sản và để lại di sản sau khi chết, pháp luật dân sự đều có vai trò nhất định trong việc xác lập và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Ở Việt Nam, Bộ luật Dân sự năm 2015 là văn bản pháp luật có vị trí trung tâm trong hệ thống pháp luật dân sự. Bộ luật quy định địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý về cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân trong các quan hệ dân sự; ghi nhận, bảo vệ quyền dân sự và quy định các nguyên tắc, căn cứ xác lập, thực hiện, bảo vệ và chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Bên cạnh Bộ luật Dân sự, các quan hệ dân sự còn chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành, chẳng hạn pháp luật về đất đai, hôn nhân và gia đình, thương mại, sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp, nhà ở và các lĩnh vực có liên quan. Trong trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định cụ thể về một quan hệ dân sự thì việc áp dụng pháp luật cần được thực hiện trong mối liên hệ với các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự. Có thể khái quát rằng, luật dân sự là ngành luật giữ vai trò nền tảng trong việc điều chỉnh các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phát sinh giữa các chủ thể trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí và tự chịu trách nhiệm. Thông qua việc ghi nhận và bảo vệ quyền dân sự, pháp luật dân sự không chỉ góp phần bảo đảm quyền tự do của cá nhân, tổ chức mà còn tạo lập khuôn khổ pháp lý an toàn cho các giao dịch, thúc đẩy lưu thông tài sản và bảo đảm sự ổn định của các quan hệ xã hội. Trong điều kiện kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số hiện nay, phạm vi và nội dung của các quan hệ dân sự ngày càng phong phú. Các giao dịch điện tử, tài sản số, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, hoạt động kinh doanh trên nền tảng số và nhiều hình thức giao dịch mới đang đặt ra những yêu cầu mới đối với pháp luật dân sự. Vì vậy, việc nghiên cứu khái niệm luật dân sự không chỉ nhằm nhận diện một ngành luật truyền thống mà còn giúp người học có nền tảng để tiếp cận những vấn đề pháp lý mới đang phát sinh trong đời sống xã hội. 3.1.2. Đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự Để xác định vị trí và phạm vi của Luật dân sự trong hệ thống pháp luật, cần xem xét hai vấn đề cơ bản là đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh. Nếu đối tượng điều chỉnh trả lời cho câu hỏi Luật dân sự điều chỉnh những quan hệ xã hội nào, thì phương pháp điều chỉnh cho biết các quan hệ đó được pháp luật tác động và định hướng như thế nào. Hai yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và là cơ sở quan trọng để phân biệt Luật dân sự với các ngành luật khác. 3.1.2.1. Đối tượng điều chỉnh của Luật dân sự Đối tượng điều chỉnh của Luật dân sự là các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phát sinh giữa các chủ thể trong quá trình xác lập, thực hiện và chấm dứt các quyền, nghĩa vụ dân sự. Điểm đáng chú ý là không phải mọi quan hệ có liên quan đến tài sản hoặc nhân thân đều thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật dân sự. Một quan hệ xã hội chỉ thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật dân sự khi quan hệ đó mang những đặc điểm pháp lý phù hợp với bản chất của quan hệ dân sự, đặc biệt là sự bình đẳng, độc lập và tự chịu trách nhiệm của các chủ thể. a) Quan hệ tài sản b) Quan hệ nhân thân a) Bình đẳng về địa vị pháp lý giữa các chủ thể b) Tôn trọng và bảo đảm quyền tự do ý chí c) Độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm d) Kết hợp giữa tự nguyện thỏa thuận và sự bảo đảm của Nhà nước a) Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân b) Năng lực hành vi dân sự của cá nhân a) Động sản và bất động sản b) Tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai c) Tài sản được phép giao dịch và tài sản hạn chế hoặc không được giao dịch d) Tài sản tiêu hao và tài sản không tiêu hao e) Tài sản cùng loại và vật đặc định f) Vật chia được và vật không chia được g) Vật chính và vật phụ h) Hoa lợi và lợi tức a) Khái niệm giao dịch dân sự b) Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự c) Hình thức của giao dịch dân sự a) Khái niệm hợp đồng dân sự b) Nguyên tắc giao kết hợp đồng c) Giao kết hợp đồng d) Thực hiện hợp đồng e) Vi phạm hợp đồng và trách nhiệm dân sự f) Chấm dứt hợp đồng a) Có thiệt hại xảy ra b) Có hành vi trái pháp luật hoặc sự kiện làm phát sinh trách nhiệm c) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại d) Có lỗi trong trường hợp pháp luật yêu cầu a) Khái niệm di chúc b) Điều kiện có hiệu lực của di chúc c) Hình thức của di chúc E. Khi A chết, nếu thuộc trường hợp áp dụng thừa kế thế vị thì D và E được hưởng phần di
Câu 43 Trình bày khái niệm Luật dân sự. Phân tích đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự. Theo anh/chị, vì sao nguyên tắc bình đẳng và tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận có ý nghĩa quan trọng trong quan hệ pháp luật dân sự?
Câu 44 Hãy trình bày các loại chủ thể cơ bản của Luật dân sự. Phân biệt năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự của cá nhân.
Câu 45 Tình huống: A mới 16 tuổi được ông ngoại tặng cho một chiếc xe máy có giá trị lớn. A muốn tự mình bán chiếc xe cho B để lấy tiền sử dụng vào mục đích cá nhân. Hãy xác định A có thể tự mình thực hiện giao dịch này hay không. Giải thích lý do.
Câu 46 Bài tập về tài sản Hãy phân loại các tài sản sau theo những tiêu chí thích hợp:
a) Một căn nhà;
b) Một chiếc ô tô;
c) 100 triệu đồng tiền mặt;
d) 500 kg gạo;
e) Một quyền sử dụng đất;
f) Một căn hộ đang được xây dựng và dự kiến bàn giao vào năm sau;
g) Tiền lãi phát sinh từ khoản tiền gửi ngân hàng;
h) Quả thu hoạch từ một vườn cây ăn quả.
Câu 47 A bán cho B một chiếc máy tính với giá 20 triệu đồng. Hai bên đã thống nhất về giá và tài sản, nhưng A biết máy tính đã bị hỏng nặng và cố tình che giấu thông tin này. Sau khi nhận máy và thanh toán đủ tiền, B phát hiện tình trạng thực tế của máy. Câu hỏi: - Giao dịch giữa A và B có phải là giao dịch dân sự hay không? - Hành vi của A có ảnh hưởng đến hiệu lực của giao dịch không? - B có thể yêu cầu áp dụng những biện pháp pháp lý nào để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình?
Câu 48 A và B ký hợp đồng mua bán một chiếc ô tô. Theo thỏa thuận, A phải giao xe cho B vào ngày 01/10 và B phải thanh toán đủ tiền vào ngày nhận xe. Đến hạn, A không giao xe mà thông báo rằng mình đã bán xe cho người khác với giá cao hơn. Câu hỏi: - Hành vi của A có được xem là vi phạm hợp đồng không? - B có thể yêu cầu A thực hiện những trách nhiệm pháp lý nào? - Theo anh/chị, việc thỏa thuận rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên trong hợp đồng có ý nghĩa như thế nào?
Câu 49 A điều khiển xe máy trên đường nhưng do thiếu chú ý đã va chạm với B đang đi bộ đúng phần đường dành cho người đi bộ. B bị thương, phải điều trị tại bệnh viện và phải nghỉ việc trong một thời gian. Câu hỏi: - Quan hệ giữa A và B là quan hệ trách nhiệm hợp đồng hay trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng? - Những căn cứ nào cần được xác định để làm phát sinh trách nhiệm bồi thường của A? - Những loại thiệt hại nào của B có thể được xem xét bồi thường? - Nếu B cũng có lỗi góp phần làm xảy ra tai nạn thì trách nhiệm bồi thường của A được xác định như thế nào?
Câu 50 A thuê một căn nhà của B để ở. Trong thời gian thuê, do hệ thống điện của căn nhà bị hư hỏng nhưng B không sửa chữa mặc dù đã được A thông báo nhiều lần. Sau đó, sự cố điện gây cháy làm hư hỏng một số tài sản của A. Câu hỏi: - Xác định các quan hệ pháp luật phát sinh giữa A và B. - A có thể yêu cầu B bồi thường thiệt hại hay không? - Trong trường hợp này cần phân biệt trách nhiệm do vi phạm hợp đồng với trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng như thế nào?
Câu 51 Ông A chết để lại khối tài sản trị giá 3 tỷ đồng. Trước khi chết, ông A lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người bạn thân là B. Tại thời điểm ông A chết, ông có vợ là C, một người con 15 tuổi là D và một người con 25 tuổi là E có khả năng lao động bình thường. Câu hỏi: - Xác định những người có quyền hưởng di sản của ông A. - Di chúc của ông A có làm cho C và D hoàn toàn mất quyền hưởng di sản hay không? - Xác định nguyên tắc phân chia di sản trong trường hợp này.
Câu 52 Ông A có hai người con là B và C. B có hai người con là D và E. C có một người con là F. B chết trước ông A. Sau đó ông A chết mà không để lại di chúc. Câu hỏi: - Ai là những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ông A? - D và E có được hưởng di sản của ông A không? - F có được hưởng di sản trong trường hợp này không? - Giải thích cơ chế thừa kế thế vị được áp dụng như thế nào.
Câu 53 Ông A chết để lại một căn nhà trị giá 4 tỷ đồng và 1 tỷ đồng tiền gửi ngân hàng. Ông A có vợ là B, hai người con là C và D. C đã thành niên và có khả năng lao động; D mới 12 tuổi. Trước khi chết, A lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho C. Tuy nhiên, căn nhà là tài sản chung của A và B. Sau khi A chết, B cho rằng toàn bộ căn nhà phải được chia thừa kế vì đây là tài sản của a) Bảo vệ việc làm cho người lao động b) Bảo vệ thu nhập và đời sống cho người lao động c) Bảo vệ nhân thân người lao động a) Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày HĐLĐ hết hạn, hai bên phải ký kết HĐLĐ mới; b) Nếu hết thời hạn 30 ngày kể từ ngày HĐLĐ hết hạn mà hai bên không ký kết HĐLĐ c) Trường hợp hai bên ký kết HĐLĐ mới là HĐLĐ xác định thời hạn thì cũng chỉ được a) Nguyên tắc xác lập hợp đồng lao động b) Trình tự xác lập hợp đồng lao động a) Thực hiện, thay đổi hợp đồng lao động b) Tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động a) Chấm dứt hợp đồng lao động do ý chí hai bên và ý chí người thứ ba b) Chấm dứt hợp đồng lao động do ý chí một bên c) Giải quyết hậu quả pháp lý khi chấm dứt hợp đồng lao động a) Trả lương cho người lao động học nghề, tập nghề, thử việc b) Trả lương khi làm việc vào ban đêm c) Trả lương cho người lao động làm thêm giờ d) Trả lương khi ngừng việc e) Trả lương trong những ngày nghỉ có hưởng lương của người lao động f) Trả lương trong những trường hợp đặc biệt khác a) Trách nhiệm của người sử dụng lao động b) Nghĩa vụ tuân thủ kỷ luật lao động của người lao động a) Khái niệm b) Nguyên tắc áp dụng trách nhiệm c) Căn cứ áp dụng trách nhiệm kỷ luật d) Các hình thức kỷ luật lao động e) Thẩm quyền, thời hiệu và thủ tục tiến hành xử lý kỷ luật lao động a) Khái niệm và phạm vi áp dụng b) Căn cứ áp dụng trách nhiệm vật chất c) Mức bồi thường, cách thực hiện bồi thường và thủ tục xử lý a) Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động b) Hòa giải tranh chấp lao động a) Hòa giải viên c) Tòa án a) Khái niệm b) Các quy định về đình công theo pháp luật Việt Nam c) Giải quyết đình công a) Nhà nước là chủ thể đặc biệt trong quan hệ pháp luật hình sự b) Người thực hiện tội phạm là chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự a) Khái niệm tội phạm b) Các dấu hiệu cơ bản của tội phạm a) Khái niệm trách nhiệm hình sự b) Căn cứ của trách nhiệm hình sự a) Khái niệm hình phạt b) Các hình phạt đối với cá nhân
☑️ Câu này có thể có nhiều đáp án đúng
Câu 54 Trình bày khái niệm luật hình sự và phân tích vị trí, vai trò của luật hình sự trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
Câu 55 Phân tích đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của luật hình sự. So sánh phương pháp điều chỉnh của luật hình sự với phương pháp điều chỉnh của luật dân sự.
Câu 56 Trình bày và phân tích các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam. Theo anh/chị, nguyên tắc nào có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo đảm quyền con người và hạn chế oan, sai trong tố tụng hình sự?
Câu 57 Phân tích khái niệm tội phạm và các dấu hiệu cơ bản của tội phạm. Vì sao không phải mọi hành vi gây thiệt hại hoặc có tính nguy hiểm cho xã hội đều bị coi là tội phạm?
Câu 58 Trình bày khái niệm trách nhiệm hình sự và hình phạt. Phân tích mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự và hình phạt.
Câu 59 Phân tích bốn yếu tố cấu thành tội phạm gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Hãy giải thích ý nghĩa của việc xác định đầy đủ các yếu tố này trong việc định tội danh.
Câu 60 Phân tích cấu thành tội phạm và những đặc điểm pháp lý cơ bản của tội giết người. Phân biệt tội giết người với trường hợp vô ý làm chết người.
Câu 61 Phân tích cấu thành tội phạm của tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Trong trường hợp hành vi cố ý gây thương tích dẫn đến chết người, cần dựa vào những căn cứ nào để xác định tội danh?
Câu 62 Phân tích những dấu hiệu pháp lý đặc trưng của các tội hiếp dâm, cướp tài sản và trộm cắp tài sản. Hãy chỉ ra dấu hiệu quan trọng nhất để phân biệt từng tội danh.
Câu 63 A và B bàn bạc với nhau để chiếm đoạt tài sản của C. A dùng dao đe dọa C nhằm buộc C giao điện thoại và tiền; B đứng bên ngoài cảnh giới. Sau khi C chống cự, A dùng dao gây thương tích cho C rồi cả hai lấy tài sản bỏ chạy. Yêu cầu: 1. Xác định những tội danh có thể được đặt ra đối với A và B. 2. Phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm của hành vi. 3. Xác định vai trò của A và B trong trường hợp đồng phạm. 4. Phân tích ý nghĩa của việc A sử dụng dao và gây thương tích cho C đối với trách nhiệm hình sự. 5. Theo anh/chị, cần làm rõ những tình tiết nào để xác định chính xác tội danh và mức độ trách nhiệm hình sự của từng người? PHẦN THỨ HAI NỘI DUNG VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Yêu cầu mục tiêu sau khi học xong phần này - Kiến thức: Hiểu khái niệm tham nhũng; biết phân biệt và nhận diện hành vi tham nhũng; hiểu nguyên nhân, tác hại của tham nhũng và vai trò, trách nhiệm của công dân trong phòng, chống tham nhũng. - Kỹ năng: Biết cách xử lý phù hợp với pháp luật khi phát hiện hành vi tham nhũng. - Thái độ: Tôn trọng pháp luật, chủ động tham gia phòng, chống tham nhũng (PCTN); có ý thức phê phán và đấu tranh chống tham nhũng trong học tập, công việc và cuộc sống. 1. Khái quát chung về vấn đề phòng, chống tham nhũng 1.1. Định nghĩa Tham nhũng xuất hiện rất sớm, từ khi có sự phân chia quyền lực và hình thành nhà nước. Tham nhũng là một hiện tượng xã hội, gắn với sự xuất hiện chế độ tư hữu, sự hình thành giai cấp và sự ra đời, phát triển của bộ máy nhà nước, quyền lực nhà nước và các quyền lực công khác. Theo nghĩa rộng, tham nhũng được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi. Theo Từ điển Tiếng Việt, tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân lấy của. Tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) định nghĩa tham nhũng trong một phạm vi hẹp, đó là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng,... Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi (khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, được sửa đổi, bổ sung 2025). Theo quy định của pháp luật hiện hành, người có chức vụ, quyền hạn là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do tuyển dụng, do hợp đồng hoặc do hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó. Nhóm người này bao gồm cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật, công nhân công an trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp; người giữ chức danh, chức vụ quản lý trong doanh nghiệp, tổ chức và những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ và có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó. Việc giới hạn như vậy nhằm tập trung đấu tranh chống những hành vi tham nhũng ở khu vực xảy ra phổ biến nhất, chống có trọng tâm, trọng điểm, thích hợp với việc áp dụng các biện pháp phòng, chống tham nhũng như: kê khai tài sản, công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị, xử lý trách nhiệm của người đứng đầu. 1.2. Bản chất, nguồn gốc tham nhũng 1.2.1. Bản chất tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng gắn liền với quyền lực nhà nước và lợi ích cá nhân. Bản chất của tham nhũng bắt nguồn từ việc sử dụng quyền lực nhà nước, khi mà không bị ràng buộc hoặc không bị hạn chế kiểm soát quyền lực sẽ dẫn đến chuyên quyền và là nguyên nhân sinh ra tham nhũng. 1.2.2. Nguồn gốc tham nhũng Tham nhũng xuất hiện từ rất sớm từ khi có sự phân chia quyền lực và hình thành nhà nước. Có ý kiến cho rằng, tham nhũng bắt nguồn từ nền văn hóa độc tài đề cao cá nhân, coi trọng biếu xén. Ý kiến khác cho rằng: xã hội thay đổi các chuẩn mực về đạo đức, xã hội biến đổi liên tục, nền kinh tế biến đổi mạnh sinh ra tham nhũng. Tham nhũng thường xuất hiện nhiều hơn từ các nước có nền kinh tế kém phát triển hoặc có mức thu nhập bình quân đầu người thấp. Tại các nước này con người thường có ý đồ nắm các cương vị cao trong hàng ngũ lãnh đạo để tham nhũng. Đối với một số nước kinh tế phát triển, có mức thu nhập bình quân đầu người cao, các cá nhân có sở hữu tài sản lớn mới bắt đầu tham gia chính trường để làm lãnh đạo. 1.3. Những yếu tố đặc trưng của hành vi tham nhũng Thứ nhất, dấu hiệu chủ thể của tham nhũng phải là người có chức vụ quyền hạn làm việc trong bộ máy nhà nước, tổ chức kinh tế, xã hội, đơn vị hành chính sự nghiệp, lực lượng vũ trang, các doanh nghiệp, doanh nghiệp Nhà nước,... Thứ hai, dấu hiệu hành vi (khách quan) phải được thể hiện bằng cách lợi dụng chức vụ và quyền ban, lợi dụng vị trí, địa vị công tác được giao để không làm hoặc làm trái với công việc được giao, gây thiệt hại cho lợi ích chung của nhà nước, xã hội và công dân; Thứ ba, dấu hiệu động cơ, mục đích thể hiện ở chỗ vụ lợi cá nhân, cho bản thân hay cho tập thể hoặc cho những người khác. Sự vụ lợi cá nhân về vật chất có thể được hưởng ngay, nhưng cũng có thể phải qua khâu trung gian, hoặc phải qua một thời gian; hoặc là chuyển vụ lợi cá nhân cho những người thân thích hay họ hàng. Đây là những dấu hiệu rất cơ bản để xác định một sự việc xảy ra có phải là tham nhũng hay không phải là tham nhũng. 1.4. Các hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện hành Điều 2 Luật PCTN 2018, được sửa đổi, bổ sung và hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 65/VBHN-VPQH ngày 23/3/2026, quy định các hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện bao gồm: - Tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. - Nhận hối lộ là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trực tiếp hoặc qua trung gian đã nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác dưới bất kỳ hình thức nào để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. - Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản mà mình không có trách nhiệm quản lý. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác. - Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi là hành vi vượt quá quyền hạn của mình, làm trái công vụ vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, trực tiếp hoặc qua trung gian đã nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác dưới bất kỳ hình thức nào để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm hoặc liên quan trực tiếp đến công việc của họ hoặc làm một việc không được phép làm. - Giả mạo trong công tác vì vụ lợi là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà thực hiện một trong các hành vi: sửa chữa, làm sai lệch nội dung giấy tờ, tài liệu; làm, cấp giấy tờ giả; giả mạo chữ ký của người có chức vụ, quyền hạn. - Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước lợi dụng vị trí công tác của mình để thực hiện việc đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ nhằm giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi. Đây là hành vi tham nhũng được pháp luật PCTN quy định nhằm xử lý cả trường hợp người có chức vụ, quyền hạn sử dụng vị trí, ảnh hưởng của mình để đưa hoặc môi giới hối lộ phục vụ lợi ích riêng hoặc lợi ích của cơ quan, tổ chức, đơn vị, địa phương. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao trong việc quản lý, sử dụng tài sản công để sử dụng trái pháp luật tài sản công nhằm phục vụ lợi ích cá nhân hoặc lợi ích của tổ chức, cá nhân khác. Hành vi này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như cho thuê, cho mượn, sử dụng tài sản công không đúng mục đích, đối tượng hoặc chế độ, tiêu chuẩn nhằm thu lợi hoặc đem lại lợi ích không chính đáng. - Nhũng nhiễu vì vụ lợi là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí công tác, quyền hạn được giao để gây khó khăn, phiền hà, kéo dài thời gian giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân nhằm buộc hoặc gợi ý đưa tiền, tài sản hoặc lợi ích khác cho mình hoặc người khác. Hành vi nhũng nhiễu thường phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, công vụ, nhất là trong hoạt động giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công. - Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi mà không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc thực hiện không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ được giao, qua đó làm ảnh hưởng đến hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí, quyền hạn của mình để che giấu, không xử lý hoặc can thiệp trái pháp luật nhằm bảo vệ người có hành vi vi phạm pháp luật hoặc cản trở hoạt động của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền trong việc phát hiện, xử lý hành vi vi phạm vì mục đích vụ lợi. Hành vi này có thể làm cho việc phát hiện và xử lý hành vi tham nhũng, vi phạm pháp luật gặp khó khăn, đồng thời làm giảm hiệu quả của hoạt động giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. * Các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện bao gồm: tham ô tài sản; nhận hối lộ; đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của doanh nghiệp, tổ chức mình vì vụ lợi. Việc quy định các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước nhằm tăng cường phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng không chỉ trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước mà còn trong hoạt động của doanh nghiệp, tổ chức thuộc khu vực ngoài nhà nước. 2. Nguyên nhân, tác hại của tham nhũng 2.1. Nguyên nhân Nguyên nhân cơ bản của những tồn tại, hạn chế nêu trên là do một số cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền, người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị chưa nhận thức thật đầy đủ và sâu sắc tính chất nghiêm trọng của tình hình tham nhũng ở địa phương, cơ quan, đơn vị, lĩnh vực mình quản lý; chưa thực sự gương mẫu, quyết liệt, nói chưa đi đôi với làm; thiếu bản lĩnh, dĩ hòa vi quý, nể nang, né tránh, thậm chí còn bao che cho người vi phạm. Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức, trong đó có cả cán bộ lãnh đạo, quản lý, cán bộ cấp cao, thiếu tu dưỡng, rèn luyện, sa vào chủ nghĩa cá nhân, thậm chí suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Cơ chế kiểm soát quyền lực, công tác kiểm tra, giám sát việc thực thi quyền lực của người có chức vụ, quyền hạn chưa được quan tâm đúng mức; luật pháp, cơ chế, chính sách còn nhiều kẽ hở, dễ bị lợi dụng; việc thực thi pháp luật nói chung và các quy định của Đảng, Nhà nước về PCTN nói riêng ở một số cơ quan, đơn vị, địa phương chưa nghiêm. Tổ chức, bộ máy, nhiệm vụ, quyền hạn, phương tiện, điều kiện làm việc của các cơ quan, đơn vị chức năng PCTN vẫn còn hạn chế, bất cập; năng lực, trình độ của một bộ phận cán bộ, công chức chưa đáp ứng yêu cầu; thậm chí có trường hợp còn sa vào suy thoái, mắc vào tiêu cực, tay đã nhúng chàm, không dám đấu tranh hoặc tiếp tục tiếp tay cho tham nhũng. Hiện tượng cán bộ, đảng viên sa sút phẩm chất, thoái hóa, hư hỏng có chiều hướng tăng lên và ngày càng nghiêm trọng. Qua những vụ kỷ luật công bố gần đây trên báo chí cũng thấy rõ điều đó. Không ít đảng viên vào Đảng không phải để phấn đấu hy sinh cho lý tưởng của Đảng, cho hạnh phúc của nhân dân, mà là để mưu cầu danh lợi. Một số người chẳng những không gương mẫu trước quần chúng, mà còn nêu gương xấu trước quần chúng. Một số người vô tổ chức, vô kỷ luật, kéo bè kéo cánh, nịnh bợ cấp trên, chèn ép quần chúng và cấp dưới, cơ hội chủ nghĩa, thực dụng chủ nghĩa, gây mất đoàn kết nội bộ. Nhiều người có quan hệ trực tiếp với vật tư, hàng, tiền, đã lợi dụng chức quyền và điều kiện công tác để tham ô, buôn lậu, ăn cắp của công, ăn hối lộ, thông đồng với bọn gian thương, tư sản để làm giàu. Điều nghiêm trọng là có không ít cán bộ, đảng viên, kể cả một số cán bộ cao cấp, đảng viên lâu năm bị những ham muốn vật chất cám dỗ, cũng chạy theo tiền tài, địa vị, sống ích kỷ, buông thả, tự do chủ nghĩa. Có những phần tử đã hoàn toàn biến chất, sống xa hoa, trụy lạc như những tên tư sản mới, cường hào mới, không còn một chút gì là tư cách đảng viên. Đông đảo cán bộ, đảng viên và quần chúng chân chính hết sức bất bình trước những hiện tượng đó và lo ngại về sự xói mòn bản chất giai cấp công nhân và truyền thống tốt đẹp của Đảng. Như vậy, suy thoái về đạo đức cách mạng của một bộ phận cán bộ, đảng viên là nguồn gốc dẫn đến tham nhũng, tiêu cực. Vì vậy, muốn xây dựng đạo đức cách mạng thì phải kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Chủ nghĩa cá nhân là như một thứ vi trùng rất độc, do nó mà sinh ra các thứ bệnh rất nguy hiểm”. Thấm nhuần quan điểm trên, từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã tách đạo đức ra thành một mặt độc lập trong công tác xây dựng Đảng bên cạnh xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Xây dựng Đảng về đạo đức là xây dựng và thực hiện những chuẩn mực giá trị đạo đức cách mạng của đội ngũ đảng viên, làm cho Đảng trong sạch, vững mạnh, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, xây dựng thành công CNXH và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam XHCN. Khi tiến hành đấu tranh PCTN “Phải biết dựa vào dân, lắng nghe dân, cái gì mà quần chúng nhân dân hoan nghênh, ủng hộ thì chúng ta phải quyết tâm làm và làm cho bằng được; ngược lại, cái gì nhân dân không đồng tình, thậm chí căm ghét, phản đối thì chúng ta phải cương quyết ngăn ngừa, uốn nắn và xử lý nghiêm các sai phạm”. Mục đích của việc xử lý tham nhũng, tiêu cực là để “trị bệnh cứu người”, kỷ luật một vài người để cứu muôn người, truy tố một vụ để cảnh tỉnh cả một vùng, một lĩnh vực; từ đó để cảnh báo, răn đe, giáo dục, phòng ngừa là chính, nên cần phát hiện từ sớm, xử lý từ đầu, không để vi phạm nhỏ tích tụ thành sai phạm lớn; phải tăng cường giáo dục kỷ luật, siết chặt kỷ luật, kỷ cương, dùng kỷ luật nghiêm minh và giám sát nghiêm khắc để cán bộ, đảng viên biết giữ gìn, nhớ điều cấm, giữ giới hạn. Nhận diện và làm rõ nguồn gốc của tham nhũng, tiêu cực trong đội ngũ cán bộ, đảng viên có ý nghĩa quan trọng trong công tác PCTN, tiêu cực, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng Đảng và Nhà nước ngày càng trong sạch, vững mạnh. Mục tiêu này phù hợp với phát biểu kết luận của đồng chí Tổng Bí thư tại Hội nghị toàn quốc tổng kết 10 năm công tác đấu tranh PCTN, tiêu cực giai đoạn 2012 - 2022, ngày 30/6/2022: “Tham nhũng, tiêu cực nhất định sẽ bị ngăn chặn, đẩy lùi; góp phần xây dựng Đảng ta, Nhà nước ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp cách mạng và xứng đáng với niềm tin yêu, sự mong đợi của nhân dân. Điều quan trọng có ý nghĩa quyết định là: Nhận thức phải chín; tư tưởng phải thông; quyết tâm phải lớn, và phương pháp phải đúng; góp phần từng bước làm chuyển biến tình hình, thực sự có kết quả rõ ràng, cụ thể”. - Các nguyên nhân tác động từ bên ngoài: + Hệ thống pháp luật còn lỏng lẻo, còn nhiều kẽ hở trong quy định quyền hạn, nhiệm vụ. Các quy trình ra quyết định và hoạch định chính sách còn thiếu minh bạch, thủ tục hành chính còn rườm rà. Chính các nội dung này mang đến tính thiếu minh bạch, giúp các cá nhân có cơ hội tham nhũng,… + Do sự sơ hở của tổ chức bộ máy, do sự thiếu đồng bộ và đầy đủ. + Công tác kiểm tra, giám sát còn thiếu chặt chẽ, chưa ngang tầm nhiệm vụ. + Đấu tranh và xử lý những hành vi tham nhũng chưa kịp thời, còn tình trạng nể nang, né tránh, sợ “đứt dây động rừng”,… + Tiền lương của công chức còn thấp. Chưa đảm bảo để họ có thể tận tụy vì công việc chung, bỏ qua các lợi ích bên ngoài để hoàn thành trách nhiệm, lý tưởng ban đầu. Quy định kê khai tài sản, thu nhập còn nhiều tiêu cực. + Còn thiếu những chế độ, chính sách, quy định chặt chẽ để từng bước ngăn chặn tham nhũng. + Tính tích cực của người dân trong đấu tranh chống tham nhũng chưa được phát động thường xuyên. + Vai trò của các cơ quan bảo vệ pháp luật, như công an, viện kiểm sát, tòa án chưa được phát huy đầy đủ nhất. + Công tác giáo dục phẩm chất đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên đã không được quan tâm đúng mức hoặc triển khai thực hiện chưa nghiêm túc, chưa hiệu quả, thậm chí ở nơi này nơi khác công tác đó còn bị xao nhãng, lãng quên. - Nguyên nhân từ chính đối tượng tham nhũng: + Tất cả các nguyên nhân trên tác động tư tưởng, nhận thức dẫn đến sự suy thoái nhanh chóng của bộ phận lớn cán bộ. + Sự suy thoái về phẩm chất đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên. Đến từ các nhận thức ích kỷ, tham lam và tư tưởng, lập trường ban đầu không được giữ vững. + Khi họ được trao quyền hạn nhưng có cơ chế để lợi dụng, chức vụ, quyền hạn một cách tinh vi. Nhất là những cán bộ, đảng viên có chức, có quyền. Họ dễ dàng tiếp cận với nhiều cám dỗ, lợi ích lớn hơn thay vì nhận được quyền lợi từ thực hiện công vụ. 2.2. Tác hại của tham nhũng 2.2.1. Tác hại về chính trị - Tham nhũng phá hoại đội ngũ cán bộ, tầm thường hoá hệ thống pháp luật. Các giá trị quản lý nhà nước xây dựng không mang đến ý nghĩa tương xứng trong nhu cầu của người dân. Đây cũng là nguyên nhân căn bản nhất dẫn đến thất bại của Đảng và Nhà nước. - Kỷ cương xã hội không thể giữ vững, các sức mạnh của nhà nước cũng giảm đi trong lòng tin của nhân dân. Gây mất đoàn kết nội bộ, làm giảm uy tín của Đảng và Nhà nước trước nhân dân. Từ đó hạn chế sức mạnh, niềm tin mãnh liệt của nhân dân vào lực lượng lãnh đạo. Cũng mang đến cơ hội để cho kẻ thù phá hoại, xâm lược, lực lượng phản động. - Làm cho bộ máy trở thành quan liêu, đội ngũ viên chức tốt cũng có thể bị tác động trong nhận thức và thái độ. - Tham nhũng là trở lực lớn đối với quá trình đổi mới đất nước, tiến lên CNXH. Khi bộ phận lãnh đạo không đảm bảo đóng góp vai trò, thành quả vào sự nghiệp chung. Cản trở, tác động lên các tư tưởng mạnh mẽ trong thống nhất xây dựng đất nước. 2.2.2. Tác hại về kinh tế - Tham nhũng làm thất thoát những khoản tiền lớn trong chi tiêu chính sách công. Như các chi phí cho việc đấu thầu, việc cấp vốn, việc thanh tra, kiểm toán và hàng loạt các chi phí khác. Từ đó không đảm bảo ý nghĩa, hiệu quả sử dụng triệt để ngân sách nhà nước. - Tham nhũng gây tổn thất lớn cho nguồn thu của ngân sách nhà nước thông qua thuế. Làm thất thoát nguồn thu, không phản ánh đúng giá trị nghĩa vụ các tổ chức, cá nhân phải thực hiện. - Một số lượng lớn tài sản công trở thành tài sản tư của một số cán bộ, công chức, viên chức. Do đó không đảm bảo sử dụng, đầu tư công. - Do tham nhũng mà một số công trình xây dựng như các công trình cầu đường, nhà cửa kém chất lượng. Gây nguy hiểm cho cuộc sống của người dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của nền kinh tế – xã hội. Các chất lượng công trình không đảm bảo về mặt thời gian, vật chất đã bỏ ra. - Tham nhũng gây ảnh hưởng lớn đến môi trường kinh doanh. Làm giảm đáng kể năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp, chậm tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế. Các hành vi tham nhũng gây mất công bằng, bình đẳng để các doanh nghiệp tiếp cận quyền lợi theo pháp luật. - Hành vi sách nhiễu, gây khó khăn, đòi hối lộ của một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức là có thật. Làm ảnh hưởng đến giải quyết thủ tục hành chính, làm đình trệ các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tác động sâu sắc đến nhận thức, mất niềm tin của nhân dân khi sử dụng các dịch vụ của nhà nước. 2.2.3. Tác hại về xã hội - Tham nhũng xâm phạm, thậm chí làm thay đổi, đảo lộn những chuẩn mực đạo đức xã hội. Các giá trị phản ánh, giá trị nhận thức trong xã hội không được duy trì. Làm tha hoá một bộ phận không nhỏ trong đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước. - Nhiều cán bộ, công chức đã không giữ được phẩm chất đạo đức của người cán bộ cách mạng, không phục vụ nhân dân. Họ coi nghề nghiệp của mình là cơ hội, là điều kiện để thực hiện các hành vi tham nhũng. Từ đó hướng tới các lợi ích bất chính, làm trái công vụ, trái lương tâm, đạo đức nghề nghiệp. Mục đích là để nhanh chóng giàu có, bất chấp việc vi phạm pháp luật. - Điều đáng báo động là việc tham nhũng dường như đã trở thành bình thường trong quan niệm của một số cán bộ, công chức. Đây cũng là nhận thức, đánh giá của người dân. Họ không dám tin, không có cơ sở để tin tưởng tuyệt đối vào một cá nhân lãnh đạo nào. Đó chính là biểu hiện của sự suy thoái, xuống cấp về đạo đức một cách nghiêm trọng. - Tham nhũng phát sinh ở rất nhiều lĩnh vực khác nhau: + Tham nhũng được thực hiện mạnh mẽ trong các lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng, đầu tư, xây dựng cơ bản, quản lý đất đai,… Đây là các lĩnh vực có điều kiện tiếp cận khoản đầu tư lớn, chính sách kinh tế lớn. + Tham nhũng cũng có xu hướng lan sang các lĩnh vực từ trước tới nay ít có khả năng xảy ra tham nhũng như: văn hoá, y tế, giáo dục, thể dục, thể thao,… Đây là các lĩnh vực quản lý nhà nước đặc thù, tác động trực tiếp đến hoạt động dịch vụ xã hội của người dân. + Thậm chí, cả những lĩnh vực lẽ ra không thể có tham nhũng, cả dưới góc độ đạo đức và pháp luật, như lĩnh vực phúc lợi xã hội hay bảo vệ pháp luật. Từ đó càng làm mất niềm tin của nhân dân trong chế độ quản lý của Đảng, nhà nước. Mất niềm tin ở đội ngũ cán bộ, công chức. + Hành vi tham nhũng xảy ra không ít trong các chương trình trợ cấp cho thương binh, liệt sĩ, các gia đình chính sách. Tham nhũng tiền, hàng hoá cứu trợ xã hội, trong cả xét duyệt công nhận di tích lịch sử, văn hoá, thi đua khen thưởng. Ví dụ 1: Chẳng hạn, A là thủ quỹ của một đơn vị nhà nước, được quản lý nguồn tài chính của đơn vị. A đã lợi dụng quyền hạn mà tổ chức giao cho mình để lấy quỹ cơ quan và đầu tư mua bán đất riêng. A thực hiện các thủ tục liên quan để hợp pháp hóa nguồn tiền được chuyển đến mình trong nhu cầu sử dụng, chi tiêu cá nhân. Trường hợp này chính là tham nhũng. Vì A là người có chức vụ, quyền hạn (thủ quỹ) và đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để đạt được mục đích hưởng lợi ích vật chất trái pháp luật. Hành vi được cấu thành tội tham nhũng chỉ khi nó có yếu tố lợi dụng chức vụ, quyền hạn. Ví dụ 2: Một vụ án tham nhũng rất nổi tiếng cách đây vài năm là vụ ăn hối lộ tại trạm kiểm soát liên hợp X (Tỉnh Y). Trong vụ việc này, trạm trưởng đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình thông đồng, cho các chủ hàng nhập lậu hàng hóa qua biên giới. Họ lợi dụng chức vụ, quyền hạn để nhận lợi ích riêng, hợp pháp hóa các hành vi theo quy định pháp luật. 3. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc phòng, chống tham nhũng 3.1. Phòng, chống tham nhũng góp phần bảo vệ xây dựng và bảo vệ chế độ Nhà nước pháp quyền Lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam và thế giới cho thấy sự tha hoá đạo đức, lối sống hưởng lạc, vô trách nhiệm, thiếu kỷ cương, nhũng nhiễu nhân dân của tầng lớp quan chức từ trung ương đến địa phương. Nói cách khác, sự yếu kém, trì trệ không theo kịp sự phát triển của xã hội trong hoạt động quản lý, điều hành xã hội của nhà nước phong kiến đã tạo cơ hội thuận lợi cho quan liêu, tham nhũng phát sinh, phát triển và đến lượt nó, quan liêu, tham nhũng lại làm suy yếu, mục ruỗng nhà nước phong kiến, tạo tiền đề cho sự ra đời của một triều đại khác hoặc một chế độ xã hội tiến bộ, được lòng dân hơn. Cùng với việc xây dựng nhà nước kiểu mới - Nhà nước XHCN của dân, do dân, vì dân, toàn Đảng và toàn dân ta phải tiến hành đấu tranh với các tệ nạn, tiêu cực xã hội trong đó có các hành vi tham nhũng và tội phạm về tham nhũng - tàn dư của chế độ cũ nhưng đã tiềm ẩn, phát sinh trong chế độ mới. Như vậy, PCTN không chỉ có mục đích đơn thuần là làm giảm tình hình vi phạm pháp luật nói chung, tội phạm nói riêng mà nó còn có ý nghĩa quan trọng bảo vệ sự vững mạnh của chế độ XHCN ở Việt Nam. Do đó, PCTN cần được xem như là một nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết của toàn Đảng, toàn dân trong giai đoạn hiện nay. 3.2. Phòng, chống tham nhũng góp phần tăng trưởng kinh tế đất nước, nâng cao đời sống nhân dân Thiệt hại vật chất do tham nhũng gây ra không chỉ là số lượng tài sản rất lớn của Nhà nước, tập thể và công dân bị các đối tượng tham nhũng chiếm đoạt mà còn bao gồm cả những thiệt hại vật chất do các đối tượng này làm thất thoát hoặc gây lãng phí. Vì vậy, để phát triển kinh tế nhanh vững chắc, đồng thời không ngừng nâng cao đời sống, vật chất, tinh thần cho nhân dân cần thực hiện các biện pháp cần thiết để phòng ngừa và đấu tranh không khoan nhượng với tham nhũng. Việc tích cực PCTN có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với việc phát triển, tăng trưởng nền kinh tế mà còn có ý nghĩa to lớn, góp phần quan trọng trong việc cải thiện, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân. 3.3. Phòng, chống tham nhũng góp phần duy trì các giá trị đạo đức truyền thống, làm lành mạnh các quan hệ xã hội Sự thiếu gương mẫu trong việc tuân thủ pháp luật của người có chức vụ, quyền hạn; sự tham lam, vụ lợi, “thu vén” cho lợi ích cá nhân của người có chức vụ quyền hạn; sự tha hoá nhân cách, lợi dụng, lạm dụng quyền hành làm trái pháp luật, chiếm đoạt tài sản của người có chức vụ quyền hạn - sự tham nhũng đã làm cho các giá trị đạo đức truyền thống bị chà đạp nghiêm trọng. Các giá trị đạo đức truyền thống của xã hội, của dân tộc như lòng nhân ái, đức hy sinh, tinh thần tương thân tương ái,… không những không được đề cao mà ngày càng mai một. Tư tưởng coi trọng quyền lực và đồng tiền (quá mức) đã làm cho nhiều người (có chức vụ, quyền hạn) thiếu trách nhiệm đối với nhà nước và xã hội, thờ ơ vô cảm với đồng loại, thậm chí hống hách, tàn bạo, coi thường kỷ cương, vi phạm pháp luật. Điều này có tác động xấu rất lớn đối với xã hội, làm méo mó các quan hệ xã hội, làm băng hoại các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc đồng thời cổ vũ cho sự tham lam, ích kỷ, lối sống sa hoa truỵ lạc và những thói hư tật xấu khác trong xã hội phát sinh, phát triển. Vì vậy, việc phòng ngừa và đấu tranh chống tham nhũng chính là hoạt động góp phần duy trì các giá trị đạo đức truyền thống và làm lành mạnh các quan hệ xã hội. 3.4. Phòng, chống tham nhũng góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chế độ và pháp luật Tham nhũng là một trong những vấn đề gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, làm thất thoát nguồn lực, xâm phạm lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân, đồng thời có thể làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và pháp luật. Trong thời gian qua, công tác PCTN, tiêu cực đã được đẩy mạnh, góp phần phát hiện, xử lý nhiều vụ việc, vụ án tham nhũng, tiêu cực, qua đó nâng cao tính nghiêm minh của pháp luật và củng cố kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị. Vì vậy, PCTN là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có ý nghĩa đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và pháp luật. Đây là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài, đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó cần đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, cán bộ, công chức, viên chức và những người có chức vụ, quyền hạn trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ, bảo đảm quyền lực nhà nước được thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát theo quy định của pháp luật. 4. Các biện pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng 4.1. Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng Phòng ngừa tham nhũng là một trụ cột của Luật PCTN. Kinh nghiệm chống tham nhũng của các nước trên thế giới cho thấy, công tác phòng ngừa đóng vai trò rất quan trọng. Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng khuyến cáo các quốc gia thành viên lưu ý trong việc xây dựng và duy trì một chiến lược phòng ngừa tham nhũng liên tục, toàn diện và có hiệu quả. Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định khá đầy đủ các biện pháp phòng ngừa đang được nhiều nước trên thế giới áp dụng hiện nay. Chính vì vậy, trong Luật PCTN 2018, nội dung về phòng ngừa tham nhũng chiếm tỉ lệ rất lớn, phần lớn những điểm mới trong quy định của pháp luật về chống tham nhũng nằm trong các biện pháp phòng ngừa tham nhũng. 4.1.1. Công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị 4.1.1.1. Nguyên tắc công khai, minh bạch Cơ quan, tổ chức, đơn vị phải công khai, minh bạch thông tin về tổ chức, hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình, trừ nội dung thuộc bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh và nội dung khác theo quy định của pháp luật. Việc công khai, minh bạch phải bảo đảm chính xác, rõ ràng, đầy đủ, kịp thời theo trình tự, thủ tục do cơ quan, tổ chức, đơn vị có thẩm quyền quy định và phù hợp với quy định của pháp luật. 4.1.1.2. Nội dung công khai, minh bạch Việc thực hiện chính sách, pháp luật có nội dung liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của cán bộ, công chức, viên chức; người lao động; cán bộ, chiến sĩ trong lực lượng vũ trang và công dân; Việc bố trí, quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công hoặc kinh phí huy động từ các nguồn hợp pháp khác; Công tác tổ chức cán bộ của cơ quan, tổ chức, đơn vị; quy tắc ứng xử của người có chức vụ, quyền hạn; Việc thực hiện chính sách, pháp luật có nội dung theo quy định của pháp luật phải công khai, minh bạch. 4.1.1.3. Hình thức công khai, minh bạch - Các hình thức công khai bao gồm các hình thức sau: Công bố tại cuộc họp của cơ quan, tổ chức, đơn vị; Niêm yết tại trụ sở của cơ quan, tổ chức, đơn vị; Thông báo bằng văn bản đến cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan; Phát hành ấn phẩm; Thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng; Đăng tải trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử; Tổ chức họp báo; Cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân. - Cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân và trách nhiệm giải trình. Luật PCTN 2018 quy định: ”Cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan báo chí, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm cung cấp thông tin về tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị đó theo quy định của pháp luật. Trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu, cơ quan, tổ chức, đơn vị được yêu cầu phải cung cấp thông tin, trừ trường hợp nội dung thông tin đã được công khai trên phương tiện thông tin đại chúng, được phát hành ấn phẩm hoặc được niêm yết công khai; trường hợp không cung cấp hoặc chưa cung cấp được thì phải trả lời bằng văn bản cho cơ quan, tổ chức đã yêu cầu và nêu rõ lý do. - Công dân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin theo quy định của pháp luật về tiếp cận thông tin. Về trách nhiệm giải trình, Luật quy định: Cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có trách nhiệm giải trình về quyết định, hành vi của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao khi có yêu cầu của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân bị tác động trực tiếp bởi quyết định, hành vi đó. Người thực hiện trách nhiệm giải trình là người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc người được phân công, người được ủy quyền hợp pháp để thực hiện trách nhiệm giải trình. Sau khi nhận được yêu cầu giải trình, cơ quan có trách nhiệm phải giải trình. Trường hợp báo chí đăng tải thông tin về vi phạm pháp luật và có yêu cầu trả lời các vấn đề liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao thì cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền phải giải trình và công khai nội dung giải trình trên báo chí. 4.1.2. Xây dựng và thực hiện các chế độ, định mức, tiêu chuẩn Để quản lí và sử dụng có hiệu quả tiền, vốn, tài sản và các nguồn lực khác của nhà nước đòi hỏi phải xây dựng và thực hiện nghiêm túc các chế độ, định mức và tiêu chuẩn. Nếu thiếu các quy định về chế độ, định mức và tiêu chuẩn sẽ dẫn đến việc tùy tiện sử dụng tiền, vốn và tài sản của nhà nước gây tham nhũng và lãng phí. Đây cũng là một trong những biện pháp quan trọng để phòng ngừa tham nhũng. Có 2 loại định mức, chế độ, tiêu chuẩn dễ bị vi phạm liên quan đến tham nhũng, bao gồm: - Chế độ, định mức, tiêu chuẩn về lợi ích nhất là các chế độ đối với người quản lí như chế độ phục vụ, chế độ xe công; tiêu chuẩn dùng điện thoại... - Chế độ, định mức, tiêu chuẩn có tính chất chuyên môn - kĩ thuật như đảm bảo về chất lượng công trình, về thời gian, về nguyên vật liệu,... Các cơ quan nhà nước trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm xây dựng, ban hành và công khai các quy định về chế độ, định mức, tiêu chuẩn và chấp hành nghiêm chỉnh các quy định đó. Về kiểm tra và việc xử lí vi phạm quy định về chế độ, định mức và tiêu chuẩn được quy định như sau: - Cơ quan, tổ chức, đơn vị phải thường xuyên kiểm tra việc chấp hành và xử lí kịp thời hành vi vi phạm quy định về chế độ, định mức và tiêu chuẩn. - Người có hành vi vi phạm về quy định về chế độ, định mức và tiêu chuẩn phải bị xử lí theo quy định của pháp luật. - Người cho phép sử dụng vượt chế độ, định mức và tiêu chuẩn thì phải bồi thường phần giá trị mà mình cho phép sử dụng vượt quá; người sử dụng vượt chế độ, định mức và tiêu chuẩn có trách nhiệm liên đới bồi thường phần giá trị được sử dụng vượt quá. - Người cho phép thực hiện chế độ, định mức, tiêu chuẩn chuyên môn - kĩ thuật thấp hơn mức quy định phải bồi thường phần giá trị mình cho phép sử dụng thấp hơn; người được hưởng lợi từ việc thực hiện chế độ, định mức, tiêu chuẩn chuyên môn – kĩ thuật thấp hơn có trách nhiệm liên đới bồi thường phần giá trị được hưởng lợi. Người có hành vi vi phạm có thể bị xử lí kỉ luật hoặc trách nhiệm hình sự hoặc chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại hoặc chi phí khắc phục hậu quả. 4.1.3. Xây dựng và thực hiện các quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đức nghề nghiệp, việc chuyển đổi vị trí công tác của cán bộ, công chức, viên chức - Quy tắc ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức Chuẩn mực ứng xử là những việc phải làm hoặc không được làm phù hợp với đặc thù công việc của từng nhóm cán bộ, công chức, viên chức và từng lĩnh vực hoạt động của công vụ nhằm đảm bảo sự liêm chính và trách nhiệm của cán bộ, công chức, viên chức. Những việc phải làm chính là những quy định về nghĩa vụ và trách nhiệm của cán bộ, công chức được quy định trong Luật PCTN. Luật PCTN quy định những việc cán bộ, công chức không được làm gồm: + Cửa quyền, hách dịch, gây khó khăn, phiền hà đối với cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân trong khi giải quyết công việc. + Thành lập, tham gia thành lập hoặc tham gia quản lí, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, bệnh viện tư, trường tư trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. + Làm tư vấn cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân khác ở trong nước và nước ngoài về các công việc có liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật công tác hoặc những công việc thuộc thẩm quyền giải quyết của mình hoặc mình tham gia giải quyết. + Kinh doanh trong những lĩnh vực mà trước đây mình có trách nhiệm quản lí sau khi thôi giữ chức vụ ở một thời gian nhất định theo quy định của Chính phủ. + Sử dụng trái phép thông tin, tài liệu của cơ quan, tổ chức, đơn vị vì vụ lợi. - Quy tắc đạo đức nghề nghiệp Quy tắc đạo đức nghề nghiệp là chuẩn mực xử sự phù hợp với đặc thù của từng nghề bảo đảm sự liêm chính, trung thực và trách nhiệm trong hành nghề. Để phòng ngừa tham nhũng, cần xây dựng quy tắc đạo đức nghề nghiệp đối với một số ngành nghề đặc thù và hoạt động có tính chất độc lập như bác sĩ, luật sư, kiểm toán,... từ đó, hướng tới xây dựng văn hóa phi tham nhũng trong xã hội. Tổ chức xã hội - nghề nghiệp phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quy tắc đạo đức nghề nghiệp đối với hội viên của mình theo quy định của pháp luật. - Việc chuyển đổi vị trí công tác của cán bộ, công chức, viên chức Chuyển đổi vị trí công tác được coi là một trong những biện pháp quan trọng nhằm phòng, ngừa tham nhũng. Chuyển đổi vị trí công tác khác với luân chuyển cán bộ. Chuyển đổi vị trí công tác là chuyển đổi về vị trí mang tính chất địa lí, cơ học chứ không phải chuyển đổi về nội dung, tính chất công việc. Chuyển đổi vị trí công tác nhằm ngăn ngừa cán bộ, công chức, viên chức làm việc lâu ở một vị trí sẽ hình thành ê-kíp từ đó lợi dụng những kẽ hở hay những khiếm khuyết của cơ chế, chính sách để tham nhũng. 4.1.4. Minh bạch tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn
a) Nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập
b) Người có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập
c) Tài sản, thu nhập phải kê khai
d) Xử lý hành vi kê khai tài sản, thu nhập không trung thực, giải trình nguồn gốc của
a) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;
b) Gây
a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên;
b) Gây thiệt hại
Câu 64 Anh/chị hãy so sánh QCN với quyền công dân.
Câu 65 Anh/chị hãy nêu các tính chất của QCN.
Câu 66 Anh/chị hãy trình bày cách phân loại QCN. Chương 2 Quyền con người trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia Mục tiêu chương 2 Giúp người học: - Hiểu được nội hàm quyền con người theo pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam. - Vận dụng kiến thức cơ bản về quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội của con người vào hoạt động thực tiễn nghề nghiệp. - Phân tích được nội hàm các quyền theo quy định Pháp luật Việt Nam. 2.1. Nội hàm các quyền con người trong một số công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia và công ước quốc tế khác về quyền con người 2.1.1. Quyền con người trong công ước quốc tế các quyền dân sự- chính trị và công ước các quyền kinh tế- văn hóa- xã hội 2.1.1.1. Quyền con người trong công ước quốc tế các quyền dân sự- chính trị
a) Khái niệm: Là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người
b) Đặc điểm của quyền dân sự - chính trị
c) Nội dung cụ thể một số quyền dân sự - chính trị
a) Khái niệm: QCN trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội là những nhu cầu, lợi ích tự
b) Đặc điểm
c) Mối quan hệ giữa quyền dân sự, chính trị với quyền kinh tế, xã hội, văn hóa
d) Nội dung một số quyền kinh tế - xã hội - văn hóa
e) Giới hạn áp dụng các quyền kinh tế - xã hội - văn hóa
a) Nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ quyền con người
b) Quyền không tách rời khỏi nghĩa vụ
c) Hiện thực quyền và nghĩa vụ của công dân
d) Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật
a) Các quyền về chính trị, dân sự, gồm
b) Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội
a) Quyền sống
b) Quyền bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng
c) Quyền tự do đi lại và lựa chọn nơi ở
d) Quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo
e) Quyền tự do ngôn luận, báo chí và thông tin
f) Quyền được bầu cử, ứng cử và tham gia quản lý nhà nước
a) Quyền làm việc và được hưởng những điều kiện làm việc thích đáng
b) Quyền học tập
c) Quyền được chăm sóc sức khỏe
Câu 67 Anh/chị hãy nêu khái niệm, đặc điểm QCN trong lĩnh vực chính trị, dân sự.
Câu 68 Anh/chị hãy nêu khái niệm,đặc điểm QCN trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội.
Câu 69 Anh/chị hãy phân tích quyền sống, quyền tự do đi lại, tự do tín ngưỡng tôn giáo, quyền học tập, quyền lao động, quyền phụ nữ, quyền trẻ em theo quy định pháp luật Việt Nam.
Câu 70 Anh/chị hãy cho biết tại sao cần có quy định pháp luật bảo vệ cho nhóm người dễ bị tổn thương? Chương 3 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay Mục tiêu chương 3: Giúp người học: - Hiểu được quan điểm của Đảng và phương hướng, cơ chế đảm bảo và thúc QCN ở Việt Nam hiện nay. - Vận dụng quan điểm, phương hướng này và những nội dung cơ bản của cơ chế đảm bảo, thúc đẩy QCN vào hoạt động thực tiễn nghề nghiệp. - Phân tích tính khả thi của phương hướng và cơ chế đảm bảo thực thi QCN ở Việt Nam hiện nay. 3.1. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân 3.1.1. Ý nghĩa của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân 3.1.1.1. Khẳng định giá trị, nhân phẩm và sự bình đẳng của con người QCN là những quyền vốn có của mỗi cá nhân, không phụ thuộc vào giới tính, dân tộc, quốc tịch, tôn giáo, địa vị xã hội hay điều kiện kinh tế. Việc tôn trọng và bảo đảm QCN thể hiện sự thừa nhận rằng mọi người đều có giá trị và nhân phẩm như nhau, đều xứng đáng được đối xử công bằng và được pháp luật bảo vệ. Đây cũng là cơ sở để chống lại mọi hình thức phân biệt đối xử, kỳ thị, áp bức và bóc lột trong xã hội. 3.1.1.2. Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân Việc bảo đảm QC giúp mỗi cá nhân được thực hiện các quyền cơ bản như quyền sống, quyền tự do, quyền học tập, quyền lao động, quyền được chăm sóc sức khỏe, quyền tiếp cận công lý,... Khi các quyền này được pháp luật ghi nhận và có cơ chế bảo vệ hiệu quả, cá nhân có thể yêu cầu cơ quan nhà nước hoặc Tòa án bảo vệ khi quyền bị xâm phạm, từ đó hạn chế tình trạng lạm quyền hoặc xâm phạm quyền từ bất kỳ chủ thể nào. 3.1.1.3. Tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện Con người chỉ có thể phát huy đầy đủ năng lực nếu được bảo đảm các quyền về giáo dục, y tế, việc làm, văn hóa, tiếp cận thông tin và tham gia quản lý xã hội. Việc tôn trọng và bảo đảm QCN không chỉ nhằm bảo vệ cá nhân khỏi sự xâm phạm mà còn tạo môi trường thuận lợi để mỗi người phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, đạo đức và tinh thần. 3.1.1.4. Thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền Một Nhà nước pháp quyền không chỉ quản lý xã hội bằng pháp luật mà còn lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách. Mức độ tôn trọng và bảo đảm quyền con người là một trong những tiêu chí quan trọng đánh giá tính dân chủ, văn minh và tiến bộ của một quốc gia. Nhà nước có trách nhiệm ban hành pháp luật phù hợp, tổ chức thực hiện pháp luật và thiết lập các cơ chế bảo vệ quyền con người một cách hiệu quả. 3.1.1.5. Thực hiện các cam kết quốc tế Việt Nam là thành viên của nhiều điều ước quốc tế về QCN. Việc tôn trọng và bảo đảm QCN thể hiện trách nhiệm của quốc gia trong việc thực hiện các nghĩa vụ quốc tế, đồng thời góp phần thúc đẩy hợp tác và xây dựng hình ảnh một quốc gia tôn trọng pháp luật quốc tế. 3.1.2. Tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân 3.1.2.1. Là nền tảng xây dựng Nhà nước pháp quyền Trong Nhà nước pháp quyền, quyền lực nhà nước phải được tổ chức và thực hiện trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật nhằm bảo vệ quyền con người. Việc tôn trọng và bảo đảm QCN góp phần kiểm soát quyền lực nhà nước, hạn chế sự lạm quyền và bảo đảm mọi hoạt động của cơ quan nhà nước đều hướng đến phục vụ con người. 3.1.2.2. Bảo đảm ổn định chính trị và trật tự xã hội Khi quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được tôn trọng, các mâu thuẫn xã hội được giải quyết bằng pháp luật thay vì bằng bạo lực hoặc các hành vi trái pháp luật. Điều này góp phần giữ vững ổn định chính trị, tăng cường đoàn kết xã hội và tạo môi trường an toàn cho sự phát triển của đất nước. 3.1.2.3. Thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững QCN có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển. Người dân được học tập, chăm sóc sức khỏe, làm việc trong điều kiện an toàn và được tiếp cận các cơ hội phát triển sẽ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động và đóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, nếu QCN không được bảo đảm thì nghèo đói, bất bình đẳng và xung đột xã hội sẽ cản trở sự phát triển. 3.1.2.4. Củng cố niềm tin của người dân đối với Nhà nước Khi người dân cảm nhận được rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình được pháp luật bảo vệ và các cơ quan nhà nước giải quyết công bằng, minh bạch, họ sẽ có niềm tin vào bộ máy nhà nước và tích cực tham gia xây dựng, quản lý xã hội. Niềm tin này là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. 3.1.2.5. Nâng cao vị thế quốc gia trong quan hệ quốc tế Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo đảm QCN là một tiêu chí được cộng đồng quốc tế quan tâm. Một quốc gia có thành tựu trong bảo vệ QCN sẽ tạo dựng được uy tín, thuận lợi hơn trong hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư, giáo dục và ngoại giao, đồng thời thực hiện tốt các nghĩa vụ theo các điều ước quốc tế mà mình tham gia. 3.1.2.6. Xây dựng xã hội dân chủ, công bằng và văn minh Khi QCN được tôn trọng, mọi cá nhân đều có cơ hội bình đẳng trong học tập, lao động, sáng tạo và tham gia đời sống chính trị – xã hội. Điều này góp phần hình thành một xã hội dân chủ, nơi quyền và nghĩa vụ của mọi người được cân bằng, sự khác biệt được tôn trọng và các giá trị nhân văn được đề cao. 3.2. Trách nhiệm của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong việc tôn trọng, bảo vệ, đảm bảo quyền con người, quyền công dân 3.2.1. Trách nhiệm của thiết chế Nhà nước 3.2.1.1. Quốc hội - Với chức năng lập hiến, lập pháp đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ, đảm bảo QCN vì nếu như không có những quy định bảo vệ QCN được nêu trong Hiến pháp thì sẽ không có cơ sở, nền tảng đặt ra các quy định bảo đảm QCN được cụ thể hóa trong các luật, bộ luật; cũng sẽ không có cơ sở pháp lý cho toàn bộ hoạt động của cơ quan Nhà nước và toàn xã hội có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ, đảm bảo thực hiện QCN. - Với chức năng quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước như quyết định các vấn trưng cầu dân ý,... các quyết định này phải dựa trên ý chí, nguyện vọng của Nhân dân do đó phải thận trọng trước khi thông qua. - Với chức năng giám sát tối cao của Quốc hội: QCN, quyền công dân sẽ khó đi vào cuộc sống hoặc có thể bị vi phạm, không được tôn trọng nếu không có cơ chế giám sát của Quốc hội, tăng cường phát hiện vi phạm pháp luật về QCN, quyền công dân, từ đó có biện pháp kịp thời để sửa đổi, bổ sung trong Hiến pháp và các văn bản Luật. - Tiếp công dân, tiếp xúc cử tri: đây là trách nhiệm, nghĩa vụ của Đại biểu Quốc hội, thể hiện tính liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước và Nhân dân. Tiếp xúc để tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng, thu thập ý kiến, báo cáo hoạt động của Quốc hội với cử tri sau mỗi cuộc họp. * Phương hướng thực hiện: Kịp thời ban hành các quy định của pháp luật nhất là trong lĩnh vực QCN phải mang tính thống nhất, đồng bộ, và tương thích với pháp luật quốc tế. Trong các luật thì các vấn đề QCN cần được cụ thể hóa, hạn chế phải ban hành văn bản dưới luật để hướng dẫn, dẫn đến chồng chéo, khó áp dụng. Cần chuyển quy định quyền của Bộ máy Nhà nước sang trách nhiệm, nghĩa vụ của Bộ máy Nhà nước, từ quyền cho phép của công quyền sang ghi nhận, tôn trọng và đảm bảo quyền công dân trong mối quan hệ với Nhà nước. Thông qua cơ chế giám sát kịp thời phát hiện sai phạm của cơ quan nhà nước làm ảnh hưởng đến việc hưởng thụ QCN, quyền công dân; các khiếu nại, tố cáo của Nhân dân cần được giải quyết kịp thời. 3.2.1.2. Chủ tịch nước + Tham gia xây dựng và hoàn thiện cơ sở pháp lý bảo đảm QCN (Công bố Hiến pháp, luật và pháp lệnh; Đề nghị Quốc hội xem xét lại pháp lệnh của UBTVQH nếu thấy có dấu hiệu trái với Hiến pháp hoặc luật). -> Bảo đảm các quy định pháp luật về QCN được ban hành đúng trình tự, phù hợp với Hiến pháp. Góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ tốt hơn các quyền và tự do cơ bản của con người. + Bảo đảm QCN thông qua quyền đặc xá: Thể hiện chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước, tạo cơ hội cho người phạm tội đã cải tạo tốt được trở về hòa nhập cộng đồng, góp phần bảo đảm quyền được đối xử nhân đạo của người đang chấp hành án phạt tù. + Bảo vệ QCN thông qua việc bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia: Chủ tịch nước (Thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, công bố tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp theo quy định của pháp luật,…) -> Giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để người dân được thực hiện đầy đủ các QCN như quyền sống, quyền an toàn, quyền phát triển. + Thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc tế về QCN: Đàm phán, ký kết điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước, trình Quốc hội phê chuẩn các điều ước quốc tế quan trọng, quyết định gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế theo thẩm quyền. -> Thúc đẩy việc nội luật hóa các tiêu chuẩn quốc tế về QCN, tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo vệ và thúc đẩy QCN, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. + Thực hiện một số chính sách của Nhà nước: Quyết định cho nhập quốc tịch, thôi quốc tịch, tước quốc tịch Việt Nam, quyết định tặng thưởng huân chương, danh hiệu vinh dự nhà nước,… Các thẩm quyền này góp phần bảo đảm các quyền về quốc tịch, quyền được Nhà nước ghi nhận, tôn vinh và bảo vệ theo quy định của pháp luật. 3.2.1.3. Chính phủ Nâng cao chất lượng hoạt động lập quy trong lĩnh vực QCN, quyền công dân; hạn chế ban hành Nghị định hướng dẫn mà chưa có Luật quy định. Nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân trong các lĩnh vực Chính phủ quản lý. Chấp hành tốt quy định báo cáo công tác trước Quốc hội, Chủ tịch nước và trước Nhân dân. Tăng cường công tác thanh tra, xử lý vi phạm của cán bộ công chức trong hoạt động công vụ. Cụ thể: + Tổ chức thi hành Hiến pháp và pháp luật về QCN: Ban hành Nghị định để hướng dẫn thi hành luật, chỉ đạo các Bộ, Ngành và địa phương thực hiện các quy định về QCN. -> Chuyển các quy định của Hiến pháp và luật thành các hoạt động quản lý cụ thể, đảm bảo các QCN được thực hiện thống nhất trên phạm vi cả nước, hạn chế tình trạng quyền chỉ được ghi nhận trên giấy mà không được thực thi trên thực tế. + Ban hành và thực hiện các chính sách bảo đảm QCN: Giáo dục, Y tế, lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội, an sinh xã hội, giảm nghèo, bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, chăm sóc người cao tuổi, người khuyết tật... -> Đây là hoạt động trực tiếp bảo đảm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa của người dân. + Quản lý và cung cấp dịch vụ công: Hệ thống trường học, bệnh viện, đăng ký hộ tịch, hộ khẩu, cấp căn cước công dân, cấp giấy phép, giải quyết thủ tục hành chính… -> Giúp người dân thực hiện các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội một cách thuận lợi; nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu. + Bảo vệ QCN thông qua quản lý nhà nước: Bảo đảm an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, phòng chống tội phạm, phòng chống thiên tai, dịch bệnh, bảo vệ môi trường… -> Tạo môi trường ổn định để người dân được thực hiện các quyền cơ bản như: quyền sống, tự do đi lại,… + Kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm: Nhằm ngăn ngừa tình trạng lạm quyền, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nâng cao trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước. 3.2.1.4. Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân Do vai trò của Tòa án nhân dân là bảo vệ công lý, QCN và quyền công dân thông qua hoạt động xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính,… để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của con người. Vai trò của VKSND là bảo đảm cho quá trình tố tụng được thực thi nghiêm minh, thống nhất, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật thông qua hoạt động và chức năng của mình, từ đó giúp bảo vệ được các quyền của con người được thực thi đúng quy định (quyền được xét xử công bằng, không bị bức cung nhục hình hay bị bắt giữ trái pháp luật). Để thực hiện tốt vai trò này, TAND và VKSND cần phải: + Tuân thủ nghiêm các quy định về hoạt động tố tụng; đảm bảo truy tố đúng người, đúng tội, không gây oan sai cho người vô tội. + Rà soát giải quyết các vụ án kéo dài gây bức xúc trong nhân dân, tập trung giải quyết các đơn thư khiếu nại oan sai, nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy và đội ngũ cán bộ cơ quan tư pháp, thường xuyên thanh kiểm tra phát hiện sai phạm, tiêu cực. Để nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích của mọi người, hoạt động xét xử phải độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. 3.2.1.5. Chính quyền địa phương HĐND phải làm tốt công tác giám sát hoạt động của UBND trong việc giải quyết các nhu cầu, quyền lợi cho người dân địa phương. Chú trọng nâng cao chất lượng của Đại biểu HĐND. UBND cần cải tiến nâng cao hơn nữa chức năng là cơ quan chấp hành của HĐND và là cơ quan hành chính Nhà nước ở địa phương trong giải trình, minh bạch, công khai và tính chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương, tiếp thu ý kiến của Nhân dân. 3.2.2. Trách nhiệm của thiết chế xã hội Thiết chế xã hội gồm: gia đình, nhà trường, MTTQ Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư,... cũng giữ vai trò rất quan trọng trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm QCN. Đây là lực lượng hỗ trợ Nhà nước, đồng thời là cầu nối giữa Nhà nước với người dân trong việc thực hiện QCN. + Tuyên truyền, giáo dục và nâng cao nhận thức về QCN: Phổ biến kiến thức về QCN và quyền công dân, giáo dục ý thức tôn trọng quyền của người khác, hình thành văn hóa nhân quyền trong cộng đồng => Khi người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, họ sẽ biết cách thực hiện, bảo vệ quyền của bản thân và tôn trọng quyền của người khác, góp phần hạn chế các hành vi vi phạm QCN. + Đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhóm xã hội: Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam bảo vệ quyền của người lao động; Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam bảo vệ quyền và lợi ích của phụ nữ,… => Giúp các nhóm xã hội, đặc biệt là nhóm dễ bị tổn thương, có tiếng nói và được hỗ trợ trong việc thực hiện QCN. + Giám sát việc thực hiện QCN: Thông qua hoạt động phản biện xã hội, giám sát và kiến nghị, các thiết chế xã hội theo dõi việc thực hiện chính sách, pháp luật, phát hiện những hành vi vi phạm QCN, kiến nghị cơ quan nhà nước khắc phục vi phạm => Góp phần kiểm soát quyền lực nhà nước, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức và cá nhân có thẩm quyền. + Hỗ trợ người dân tiếp cận và thực hiện QCN: Tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở, hỗ trợ người nghèo, người yếu thế, cứu trợ nhân đạo,... => Giúp mọi người, đặc biệt là người có hoàn cảnh khó khăn, có điều kiện tiếp cận công lý và thụ hưởng đầy đủ các QCN. + Tham gia xây dựng và phản biện chính sách, pháp luật: Góp ý dự thảo luật, phản biện xã hội đối với các chính sách, đề xuất sửa đổi các quy định chưa phù hợp,… => Bảo đảm pháp luật phản ánh nhu cầu thực tiễn của xã hội, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. + Thúc đẩy bình đẳng và phòng, chống phân biệt đối xử: Thúc đẩy bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, bảo vệ người khuyết tật, phòng, chống bạo lực gia đình, xóa bỏ định kiến và phân biệt đối xử => Xây dựng môi trường xã hội công bằng, nhân văn và tạo cơ hội bình đẳng cho mọi người. + Huy động nguồn lực xã hội để bảo đảm QCN: Hoạt động từ thiện, nhân đạo, hỗ trợ giáo dục, y tế, xây dựng nhà tình nghĩa, nhà tình thương, hỗ trợ người bị thiên tai, dịch bệnh. => Bổ sung nguồn lực cho Nhà nước, nâng cao hiệu quả bảo đảm các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. 3.2.3. Trách nhiệm của thiết chế truyền thông, báo chí Truyền thông và báo chí là cầu nối giữa Nhà nước và xã hội trong việc bảo đảm QCN. Thông qua các chức năng thông tin, tuyên truyền, giám sát, phản biện xã hội, định hướng dư luận và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, truyền thông và báo chí góp phần quan trọng vào việc xây dựng một xã hội dân chủ, minh bạch, công bằng và tôn trọng QCN. Do đó cần tăng cường vai trò của cơ quan báo chí và các hoạt động thông tin mạng trong việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, tuyên truyền, phổ biến kiến thức QCN đến cho mọi người (cần chú trọng vấn đề tự do ngôn luận, quyền tự do báo chí,…) 3.3. Quan điểm của Đảng về bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân 3.3.1. Cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân. 3.3.1.1. Quyền con người là khát vọng chung của nhân loại QCN là mục tiêu của mỗi quốc gia. Đời sống xã hội phát triển suy cho cùng cũng là để phục vụ cho con người, hiện thực hóa các QCN, nhằm tôn vinh các phẩm giá của con người. Ngược lại khi QCN được bảo vệ, tôn trọng thì con người sẽ có nhiều cơ hội, điều kiện để sáng tạo, lao động và xây dựng, phát triển xã hội. 3.3.1.2. Quyền con người trong truyền thống dân tộc Việt Nam Nét đẹp hiện hữu trong đời sống dân tộc Việt Nam là sự khoan dung, là các giá trị nhân đạo, tương thân tương ái. Con người Việt Nam do phải thường xuyên chống giặc ngoại xâm, chống thiên tai, bão lụt nên nhiều giá trị ấy càng trở nên nổi trội: đó là truyền thống yêu thương, coi trọng con người, sự vị tha, nhân ái (khoan dung với kẻ thù). Đây là những giá trị luôn được nâng niu, bồi đắp ở mọi thời kỳ lịch sử của dân tộc Việt Nam. 3.3.2 Nhận thức của Đảng về quyền con người, quyền công dân - QCN vừa là giá trị chung của toàn nhân loại, vừa mang tính đặc thù của mỗi quốc gia - QCN mang tính giai cấp sâu sắc - QCN phải luôn gắn với quyền dân tộc cơ bản và thuộc phạm vi chủ quyền quốc gia - QCN phải được pháp luật quốc gia quy định và gắn với việc đề cao trách nhiệm và nghĩa vụ công dân - Tất cả các QCN đều được tôn trọng và đảm bảo 1 cách bình đẳng - Hợp tác quốc tế và đối thoại trong bảo vệ và thúc đẩy QCN Để cụ thể hóa các quan điểm này, Đảng cộng sản Việt Nam đã có những chủ trương rõ ràng, cụ thể trong các văn kiện, Nghị quyết của Đảng trong những năm qua. Trong Chiến lược phát triển giáo dục 2021 – 2030, Đảng xác định rõ rằng giáo dục QCN góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, ý thức pháp luật và năng lực hội nhập “phát triển con người toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và năng lực công dân, bao gồm cả ý thức tôn trọng quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân”. Hay trong Nghị quyết số 29-NQ/TW (2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục – đào tạo, Đảng chủ trương “tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, ý thức tôn trọng pháp luật...”, đây là cơ sở định hướng cho việc lồng ghép nội dung nhân quyền vào sách giáo khoa, chương trình giảng dạy một cách chính thống, khoa học và phù hợp với đặc điểm văn hóa – xã hội Việt Nam. 3.4. Nội dung quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân Có thể khái quát các quan điểm chính của Đảng về QCN như sau: - Lấy con người làm trung tâm, mục tiêu, chủ thể và động lực phát triển đất nước Mọi chính sách phát triển đều phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân. Phát triển kinh tế phải gắn với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo đảm QCN. Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện để mọi người được phát triển toàn diện. => Đây là quan điểm xuyên suốt trong Văn kiện Đại hội XIII, đặt con người ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển. - Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả QCN, quyền công dân và quyền làm chủ của Nhân dân Đảng chủ trương tôn trọng và bảo vệ QCN, đồng thời yêu cầu việc thực hiện quyền phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Mỗi cá nhân có quyền thực hiện các quyền của mình, đồng thời có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác, lợi ích của cộng đồng và lợi ích quốc gia. => Quan điểm này bảo đảm sự cân bằng giữa quyền và nghĩa vụ, giữa quyền cá nhân với lợi ích chung của xã hội. - Nhà nước pháp quyền XHCN là công cụ quan trọng để bảo đảm QCN Đảng xác định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Mọi cơ quan nhà nước phải hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật. Quyền lực nhà nước phải được kiểm soát nhằm phòng, chống lạm quyền và bảo vệ QCN. => Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là điều kiện quan trọng để quyền con người được thực hiện trên thực tế. - Quyền đi đôi với nghĩa vụ và trách nhiệm, quyền của cá nhân không tách rời trách nhiệm công dân Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định mọi cá nhân đều có QCN, quyền công dân, nhưng việc thực hiện các quyền đó không phải là tuyệt đối mà phải gắn với nghĩa vụ, trách nhiệm đối với Nhà nước, xã hội và cộng đồng, đồng thời tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Nhà nước có trách nhiệm vừa bảo đảm quyền, vừa yêu cầu mọi cá nhân thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công dân. => Ngăn ngừa việc lạm dụng quyền để xâm phạm quyền của người khác hoặc lợi ích quốc gia, nâng cao ý thức trách nhiệm của công dân đối với Nhà nước và xã hội. - Hoạt động tư pháp phải có trọng trách bảo vệ công lý, bảo vệ QCN, quyền công dân Đảng xác định hoạt động tư pháp không chỉ nhằm xử lý vi phạm pháp luật, đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn phải lấy việc bảo vệ công lý, bảo vệ QCN, quyền công dân làm mục tiêu trung tâm. Điều này thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền XHCN, trong đó mọi hoạt động của các cơ quan tư pháp phải hướng tới bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Cụ thể: Bảo vệ công lý là mục tiêu hàng đầu của hoạt động tư pháp, xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, liêm chính và hiện đại, hoạt động tư pháp phải bảo vệ QCN, quyền công dân, tăng cường kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp, thể chế hóa quan điểm của Đảng trong Hiến pháp. - Tôn trọng và nghiêm chỉnh thực hiện các điều ước quốc tế về QCN mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia Đảng Cộng sản Việt Nam xác định Việt Nam là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, vì vậy phải tôn trọng và thực hiện đầy đủ các điều ước quốc tế về QCN mà Việt Nam đã ký kết hoặc gia nhập, trên cơ sở bảo đảm độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Cụ thể: Thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế về QCN, nội luật hóa các điều ước quốc tế về QCN, chủ động hợp tác và đối thoại quốc tế về QCN, kết hợp thực hiện cam kết quốc tế với bảo vệ lợi ích quốc gia. - Chủ động đối thoại và đấu tranh về QCN, tham gia định hình các thể chế quốc tế về QCN Quan điểm của Đảng về chủ động đối thoại và đấu tranh về QCN, tham gia định hình các thể chế quốc tế về QCN phản ánh tư duy đối ngoại hiện đại và chủ động hội nhập quốc tế. Theo đó, Việt Nam không chỉ thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế mà còn tích cực tham gia xây dựng các chuẩn mực và cơ chế quốc tế về QCN, đồng thời kiên quyết đấu tranh bảo vệ sự thật, bảo vệ lợi ích quốc gia – dân tộc và phản đối việc lợi dụng vấn đề QCN để can thiệp vào công việc nội bộ của Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam và thúc đẩy hiệu quả bảo đảm QCN trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. - QCN là giá trị chung của nhân loại nhưng phải được xem xét trong bối cảnh cụ thể từng quốc gia Quan điểm thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tính phổ quát và tính đặc thù của QCN. Theo đó, Việt Nam thừa nhận các giá trị và chuẩn mực chung của quốc tế về QCN, đồng thời khẳng định việc bảo đảm các quyền này phải phù hợp với điều kiện lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa và trình độ phát triển của đất nước, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia – dân tộc. Đây là quan điểm nhất quán của Đảng trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế. - Phát huy giá trị QCN XHCN để tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình Việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm QCN sẽ khơi dậy tiềm năng, trí tuệ, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của mỗi cá nhân, tạo nên nguồn lực nội sinh mạnh mẽ để đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. TÓM TẮT CHƯƠNG 3 1. Cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về QCN: QCN là khát vọng chung của nhân loại, QCN trong truyền thống dân tộc Việt Nam, quan điểm của đảng và nhà nước Việt Nam về QCN. Quan điểm của đảng và nhà nước Việt Nam về QCN: QCN vừa là giá trị chung của toàn nhân loại, vừa mang tính đặc thù của mỗi quốc gia, QCN mang tính giai cấp sâu sắc, QCN phải luôn gắn với quyền dân tộc cơ bản và thuộc phạm vi chủ quyền quốc gia, QCN phải được pháp luật quốc gia quy định và gắn với việc đề cao trách nhiệm và nghĩa vụ công dân, tất cả các QCN đều được tôn trọng và đảm bảo một cách bình đẳng, hợp tác quốc tế và đối thoại trong bảo vệ và thúc đẩy QCN. 2. Ngoài ra, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm QCN, quyền công dân là trách nhiệm chung của Nhà nước, các tổ chức và mọi cá nhân, trong đó Nhà nước giữ vai trò chủ thể chịu trách nhiệm chính. Nhà nước có trách nhiệm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tổ chức thực thi pháp luật, tạo lập các điều kiện về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và tư pháp để mọi người được thụ hưởng đầy đủ các quyền của mình. Các tổ chức có trách nhiệm tuân thủ pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên, đồng thời phối hợp với Nhà nước trong việc thực hiện và giám sát QCN. Mỗi cá nhân vừa là chủ thể được hưởng quyền, vừa có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác, chấp hành pháp luật và tích cực tham gia bảo vệ QCN, quyền công dân. CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 3
Câu 71 Anh/chị hãy nêu cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về QCN?
Câu 72 Anh/chị hãy nêu nội dung quan điểm của Đảng và nhà nước Việt Nam về QCN?
Câu 73 Anh/chị hãy trình bày vai trò và phương hướng hoàn thiện hoạt động các cơ chế thực thi đảm bảo QCN ở Việt Nam hiện nay? TÀI LIỆU THAM KHẢO I. Văn bản Quy phạm pháp luật 1. Các bản Hiến pháp Việt Nam. 2. Luật Tổ chức Quốc hội hiện hành 3. Luật Tổ chức Chính phủ hiện hành 4. Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân hiện hành 5. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân hiện hành 6. Bộ luật hình sự hiện hành 7. Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành 8. Bộ luật Dân sự hiện hành 9. Luật Trẻ em 10. Luật Bình đẳng giới 11. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo II. Sách, báo, tạp chí 1. Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (2011), Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, Nxb Chính trị Quốc gia. 2. Hoàng Thế Liên (2018), Bình luận khoa học Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Nxb Chính trị Quốc gia. 3. Đỗ Hồng Thơm (2010), Luật Quốc tế về quyền của các nhóm dễ bị tổn thương. Nxb Lao động - Xã hội. 4. Viện quyền con người - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Doanh nghiệp và quyền con người - một số vấn đề cơ bản 5. Mai Hồng Quỳ (2014), Quyền con người trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam (sách chuyên khảo). Nxb Hồng Đức - Hội luật gia Việt Nam. 6. Phan Nhật Thanh (2013), Luật tập quán và quyền con người. Nxb Hồng Đức- Hội luật gia Việt Nam. 7. Đào Trí Úc, Vũ Công Giao, Trương Thị Hồng Hà (2015), Quyền sống và hình phạt tử hình. Nxb Chính trị quốc gia. 8. Tường Duy Kiên, Lê Xuân Tùng (2024), Pháp luật và cơ chế thúc đẩy, bảo vệ quyền con người của một số nước trên thế giới. Nxb Chính trị quốc gia sự thật.
🚀 LỘ TRÌNH NÂNG CAO
🎓 Học tiếp với khóa "Luyện nghe - Basic level"
(103 bài · )
Học tiếp với khóa này →
📚 Bài tập liên quan
📱
App Bài Trắc Nghiệm
Lưu kết quả, nhận điểm & thông báo ngay
Tải miễn phí