Nội dung bài đọc
1.1. Khái niệm, đặc trưng của nhà nước ..................................................................... 3
1.1.1. Khái niệm Nhà nước CHXHCN Việt Nam .................................................... 3
1.1.2. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước CHXHCN Việt Nam ........................ 4
1.2. Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam .............................................................. 5
1.2.1. Khái niệm ..................................................................................................... 5
1.2.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước CHXHCN
Việt Nam ................................................................................................................... 5
1.2.3. Tổ chức và hoạt động các cơ quan trong bộ máy Nhà nước CHXHCN
Việt Nam ................................................................................................................... 6
1.3. Khái niệm và thuộc tính của pháp luật ................................................................ 13
1.3.1. Khái niệm pháp luật ...................................................................................... 13
1.3.2. Thuộc tính của pháp luật ............................................................................... 14
1.4. Quy phạm pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật........................................... 15
1.4.1. Quy phạm pháp luật ...................................................................................... 15
1.4.2. Văn bản quy phạm pháp luật ......................................................................... 17
1.5. Quan hệ pháp luật ............................................................................................... 20
1.5.1. Khái niệm, phân loại ..................................................................................... 20
1.5.2. Thành phần quan hệ pháp luật ....................................................................... 21
1.5.3. Những điều kiện làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật ........... 23
1.6. Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý .......................................................... 24
1.6.1. Vi phạm pháp luật ......................................................................................... 24
1.6.2. Trách nhiệm pháp lý ...................................................................................... 29
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 ............................................................................................ 30
Chương 2. Pháp luật hành chính ............................................................................ 33
2.1. Khái quát chung về luật hành chính .................................................................... 33
2.1.1. Khái niệm luật hành chính ............................................................................. 33
2.1.2. Đối tượng và phương pháp điều chỉnh ........................................................... 34
2.1.3. Các nguyên tắc cơ bản trong quản lý hành chính nhà nước ............................ 37
2.2. Một số nội dung cơ bản của luật hành chính ....................................................... 40
2.2.1. Cơ quan hành chính nhà nước ....................................................................... 41
2.2.2. Cán bộ, công chức ......................................................................................... 42
2.2.3. Viên chức ...................................................................................................... 46
2.3. Xử lý vi phạm hành chính ................................................................................... 48
2.3.1. Vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính ..................................... 48
2.3.2. Nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính ........................................................ 48
2.3.3. Những trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính .................................. 49
2.3.4. Hình thức xử phạt vi phạm hành chính .......................................................... 49
2.3.5. Thẩm quyền và thời hiệu xử phạt .................................................................. 51
2.3.6. Biện pháp xử lý hành chính ........................................................................... 52
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 ............................................................................................ 52
Chương 3. Pháp luật dân sự .................................................................................... 56
3.1. Những quy định chung của pháp luật dân sự ....................................................... 56
3.1.1. Khái niệm luật dân sự .................................................................................... 56
3.1.2. Đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự .................... 58
3.1.3. Những nguyên tắc cơ bản của Luật dân sự .................................................... 62
3.1.4. Chủ thể của Luật dân sự ................................................................................ 67
3.2. Một số chế định cơ bản của luật dân sự ............................................................... 71
3.2.1. Tài sản .......................................................................................................... 71
3.2.2. Giao dịch dân sự, hợp đồng ........................................................................... 76
3.2.3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ......................................... 81
3.2.4. Một số quy định pháp luật về thừa kế di sản .................................................. 87
TÓM TẮT CHƯƠNG 3 ............................................................................................ 93
Chương 4. Pháp luật lao động ................................................................................. 98
4.1. Những vấn đề chung của luật lao động................................................................ 98
4.1.1. Khái niệm, đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của luật lao
động .......................................................................................................................... 98
4.1.2. Các nguyên tắc cơ bản của luật lao động ....................................................... 101
4.2. Một số chế định cơ bản của luật lao động............................................................ 103
4.2.1. Hợp đồng lao động ........................................................................................ 103
4.2.2. Các yếu tố cấu thành của hợp đồng lao động ................................................. 105
4.2.3. Quá trình xác lập, duy trì và chấm dứt hợp đồng lao động ............................. 108
4.2.4. Tiền lương ..................................................................................................... 115
4.2.5. Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất ....................................................... 120
4.2.6. Giải quyết tranh chấp lao động và đình công ................................................. 129
TÓM TẮT CHƯƠNG 4 ............................................................................................ 143
Chương 5. Pháp luật hình sự .................................................................................. 147
5.1. Khái quát chung về luật hình sự .......................................................................... 147
5.1.1. Khái niệm Luật hình sự ................................................................................. 147
5.1.2. Đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh của Luật hình sự .................. 151
5.1.3. Các nguyên tắc của Luật hình sự ................................................................... 154
5.1.4. Tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt .................................................. 158
5.2. Một số tội phạm theo quy định của Bộ luật hình sự ............................................. 165
5.2.1. Tội giết người................................................................................................ 165
5.2.2. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác ....... 169
5.2.3. Tội hiếp dâm ................................................................................................. 174
5.2.4. Tội cướp tài sản ............................................................................................. 178
5.2.5. Tội trộm cắp tài sản ....................................................................................... 183
TÓM TẮT CHƯƠNG 5 ............................................................................................ 188
Phần thứ hai: Nội dung về phòng, chống tham nhũng .......................................... 191
1. Khái quát chung về vấn đề phòng, chống tham nhũng............................................ 191
1.1. Định nghĩa ....................................................................................................... 191
1.2. Bản chất, nguồn gốc tham nhũng ..................................................................... 192
1.3. Những yếu tố đặc trưng của hành vi tham nhũng .............................................. 192
1.4. Các hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện hành ....................... 192
2. Nguyên nhân, tác hại của tham nhũng .................................................................... 194
2.1. Nguyên nhân .................................................................................................... 194
2.2. Tác hại của tham nhũng ................................................................................... 196
3. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc phòng, chống tham nhũng ................................. 198
3.1. Phòng, chống tham nhũng góp phần bảo vệ xây dựng và bảo vệ chế độ Nhà
nước pháp quyền ....................................................................................................... 198
3.2. Phòng, chống tham nhũng góp phần tăng trưởng kinh tế đất nước, nâng cao
đời sống nhân dân ...................................................................................................... 199
3.3. Phòng, chống tham nhũng góp phần duy trì các giá trị đạo đức truyền thống,
làm lành mạnh các quan hệ xã hội ............................................................................. 199
3.4. Phòng, chống tham nhũng góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chế
độ và pháp luật .......................................................................................................... 199
4. Các biện pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng ............................................... 200
4.1. Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng ............................................................ 200
4.2. Các biện pháp phát hiện tham nhũng ................................................................ 204
5. Trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước và các chủ thể khác trong xã hội trong
phát hiện và đấu tranh phòng, chống tham nhũng ...................................................... 206
5.1. Trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị và người có chức vụ,
quyền hạn trong công tác phòng, chống tham nhũng ............................................... 206
5.2. Trách nhiệm của các tổ chức xã hội trong công tác phòng, chống tham nhũng . 209
6. Một số tội phạm cụ thể .......................................................................................... 212
6.1. Tội tham ô tài sản ............................................................................................. 212
6.2. Tội nhận hối lộ ................................................................................................. 215
TÓM TẮT NỘI DUNG PHẦN HAI .......................................................................... 216
Phần thứ ba: Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền con người ........................... 219
Chương 1. Những vấn đề lý luận chung về quyền con người ................................ 219
1.1. Khái niệm quyền con người, quyền công dân ...................................................... 219
1.1.1. Khái niệm quyền con người .......................................................................... 219
1.1.2. Khái niệm quyền công dân ............................................................................ 220
1.2. Nguồn gốc, tính chất của quyền con người, quyền công dân ............................... 221
1.2.1. Nguồn gốc quyền con người .......................................................................... 221
1.2.2. Tính chất của quyền con người ...................................................................... 221
1.3. Phân loại quyền con người .................................................................................. 222
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 ............................................................................................ 223
Chương 2. Quyền con người trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ....... 224
2.1. Nội hàm các quyền con người trong một số công ước quốc tế mà Việt Nam
tham gia và công ước quốc tế khác về quyền con người ............................................. 224
2.1.1. Quyền con người trong công ước quốc tế các quyền dân sự- chính trị và công
ước các quyền kinh tế- văn hóa- xã hội ...................................................................... 224
2.1.2. Quyền con người trong một số công ước quốc tế khác .................................. 233
2.2. Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp và trong hệ thống pháp luật
Việt Nam ................................................................................................................... 234
2.2.1. Quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam ...................... 234
2.3. Bảo vệ, bảo đảm quyền của một số nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội theo quy
định pháp luật Việt Nam ............................................................................................ 241
2.3.1. Quyền của phụ nữ ......................................................................................... 241
2.3.2. Quyền của trẻ em .......................................................................................... 242
2.3.3. Quyền của người khuyết tật ........................................................................... 242
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 ............................................................................................ 243
Chương 3. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và nghĩa vụ của các chủ
thể trong việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở Việt Nam hiện nay
.................................................................................................................................. 245
3.1. Ý nghĩa, tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người,
quyền công dân .......................................................................................................... 245
3.1.1. Ý nghĩa của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công
dân............................................................................................................................. 245
3.1.2. Tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người,
quyền công dân .......................................................................................................... 246
3.2. Trách nhiệm của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong việc tôn trọng, bảo vệ, đảm
bảo quyền con người, quyền công dân ....................................................................... 247
3.2.1. Trách nhiệm của thiết chế Nhà nước ............................................................. 247
3.2.2. Trách nhiệm của thiết chế xã hội ................................................................... 249
3.2.3. Trách nhiệm của thiết chế truyền thông, báo chí ............................................ 250
3.3. Quan điểm của Đảng về bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ...... 250
3.3.1. Cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân. 250
3.3.2 Nhận thức của Đảng về quyền con người, quyền công dân ............................. 251
3.4. Nội dung quan điểm của Đảng về quyền con người, quyền công dân .................. 251
TÓM TẮT CHƯƠNG 3 ............................................................................................ 253
LỜI GIỚI THIỆU
Nhằm góp phần phục vụ tốt công tác giảng dạy và nghiên cứu, học tập pháp luật cho
sinh viên không chuyên ngành luật của Trường Đại học Đồng Tháp. Nhóm tác giả Bộ môn
Luật, Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Đồng Tháp xin trân trọng giới thiệu “Tập bài giảng
pháp luật Việt Nam đại cương – tái bản lần 2”.
Tập bài giảng được chia làm ba phần, giới thiệu lần lượt những nội dung về Nhà nước
và pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Nhà nước CHXHCN Việt Nam); các
ngành luật thông dụng trong hệ thống pháp luật Việt Nam như ngành luật dân sự, ngành luật
hành chính, ngành luật hình sự, ngành luật lao động; pháp luật về phòng, chống tham nhũng ở
Việt Nam và những vấn đề lý luận cơ bản về quyền con người.
Trong lần tái bản này, nhóm tác giả đã cập nhật các văn bản quy phạm pháp luật mới
liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật đa dạng của đời sống như Hiến pháp nước CHXHCN
Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025), Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Hình sự nước
CHXHCN Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Luật ban hành văn bản quy phạm
pháp luật năm 2025, Luật Cán bộ, công chức 2025 và Luật Viên chức năm 2025. Đồng thời,
nhằm giúp người học dễ dàng tiếp cận và tiếp thu kiến thức pháp luật, nhóm tác giả sử dụng
nhiều ví dụ minh họa bằng những tình huống pháp lý từ thực tiễn cuộc sống, phù hợp với
người học.
Tập thể tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến để tiếp tục hoàn thiện Tập bài
giảng này trong những lần tái bản tiếp theo.
Chân thành cảm ơn!
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
Bộ luật Dân sự
BLDS
Bộ luật Hình sự
BLHS
Bộ luật Lao động
BLLĐ
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
CHXHCN
Hợp đồng lao động
HĐLĐ
Hội đồng nhân dân
HĐND
Mặt trận Tổ quốc
MTTQ
Người lao động
NLĐ
Người sử dụng lao động
NSDLĐ
Phòng, chống tham nhũng
PCTN
Quyền con người
QCN
Tòa án nhân dân
TAND
Tòa án quân sự
TAQS
Ủy ban nhân dân
UBND
Ủy ban Thường vụ Quốc hội
UBTVQH
Viện kiểm sát nhân dân
VKSND
Viện kiểm sát quân sự
VKSQS
Vi phạm hành chính
VPHC
Xã hội chủ nghĩa
XHCN
PHẦN THỨ NHẤT:
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC, PHÁP LUẬT VÀ MỘT
SỐ NGÀNH LUẬT TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM
Chương 1
Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật
Yêu cầu mục tiêu sau khi học xong chương 1
- Hiểu Nhà nước, pháp luật; Nhà nước CHXHCN Việt Nam; bộ máy nhà nước theo
Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025); quy phạm, quan hệ và vi phạm pháp luật; trách
nhiệm pháp lý.
- Xác định quan hệ pháp luật; nhận diện vi phạm và trách nhiệm pháp lý; vận dụng và
tra cứu pháp luật.
- Tôn trọng, tuân thủ pháp luật; chủ động tìm hiểu pháp luật; bảo vệ quyền lợi hợp
pháp và thực hiện nghĩa vụ công dân.
1.1. Khái niệm, đặc trưng của nhà nước
1.1.1. Khái niệm Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Nhà nước CHXHCN Việt Nam là hình thức tổ chức quyền lực nhà nước của quốc gia
Việt Nam, được xác lập trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, thực hiện chức năng quản lý xã hội
bằng pháp luật nhằm bảo đảm lợi ích của quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của
Nhân dân.
Theo quy định tại Điều 1 Hiến pháp năm 2013, “Nước CHXHCN Việt Nam là một nước
độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển
và vùng trời.” Quy định này khẳng định địa vị pháp lý của Nhà nước Việt Nam trong hệ thống
các quốc gia trên thế giới, đồng thời xác định phạm vi lãnh thổ quốc gia được pháp luật bảo
vệ.
Khái niệm Nhà nước CHXHCN Việt Nam có thể được tiếp cận trên các phương diện
cơ bản sau:
- Về tính chất pháp lý và chính trị. Nhà nước CHXHCN Việt Nam là Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Điều này thể
hiện mọi hoạt động của bộ máy nhà nước đều phải được tổ chức và vận hành trên cơ sở Hiến
pháp và pháp luật; quyền lực nhà nước được thực hiện nhằm phục vụ lợi ích của Nhân dân,
bảo đảm công bằng, dân chủ và phát triển bền vững.
- Về chủ quyền và lãnh thổ. Việt Nam là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, thống
nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Chủ quyền quốc gia được thực hiện trên toàn bộ lãnh thổ, bao gồm
đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời. Đây là cơ sở hiến định để bảo vệ độc lập dân tộc, chủ
quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ trước mọi hành vi xâm phạm.
- Về bản chất giai cấp và nền tảng xã hội. Theo Hiến pháp năm 2013, tất cả quyền lực
nhà nước thuộc về Nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp,
bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà
nước. Nền tảng của Nhà nước là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và
đội ngũ trí thức, phản ánh cơ sở chính trị - xã hội của chế độ ở Việt Nam.
Từ những nội dung trên có thể khái quát rằng, Nhà nước CHXHCN Việt Nam là Nhà
nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; là quốc gia độc lập, có
chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; đồng thời tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước
trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật nhằm phục vụ lợi ích của quốc gia, dân tộc và Nhân dân.
1.1.2. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Nhà nước CHXHCN Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc
hiến định, phản ánh bản chất, mục tiêu và phương thức thực hiện quyền lực nhà nước. Các đặc
trưng cơ bản của Nhà nước CHXHCN Việt Nam được quy định chủ yếu trong Hiến pháp 2013,
bao gồm:
- Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Đây là đặc trưng cơ bản và xuyên suốt
của Nhà nước CHXHCN Việt Nam. Theo Điều 2 Hiến pháp 2013, tất cả quyền lực nhà nước thuộc
về Nhân dân. Theo Điều 6 Hiến pháp 2013, Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực
tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước.
Nguyên tắc này thể hiện bản chất của Nhà nước là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân
dân.
- Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các
cơ quan nhà nước. Khác với mô hình tam quyền phân lập, Hiến pháp Việt Nam xác định quyền
lực nhà nước là thống nhất nhưng được phân công, phối hợp và kiểm soát trong việc thực hiện
quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quốc hội thực hiện quyền lập pháp; Chính phủ thực
hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân (TAND) thực hiện quyền tư pháp. Cơ chế này nhằm
bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước, đồng thời hạn chế sự lạm quyền trong quá
trình thực hiện quyền lực nhà nước.
- Nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Theo Điều 4 Hiến pháp
2013, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Sự lãnh đạo của
Đảng được xác định là nhân tố bảo đảm định hướng phát triển của đất nước và hiệu quả hoạt
động của bộ máy nhà nước. Đồng thời, Hiến pháp cũng quy định các tổ chức của Đảng và
đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, chịu sự giám sát của Nhân dân
và chịu trách nhiệm trước Nhân dân về các quyết định của mình.
- Nhà nước quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật. Đây là đặc trưng nổi bật của
Nhà nước pháp quyền XHCN. Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp
lý cao nhất và là cơ sở để xây dựng toàn bộ hệ thống pháp luật. Mọi cơ quan nhà nước, tổ
chức, cán bộ, công chức, viên chức và mọi công dân đều có nghĩa vụ tuân thủ Hiến pháp và
pháp luật. Việc quản lý xã hội bằng pháp luật góp phần bảo đảm trật tự, kỷ cương, công bằng
xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội.
- Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ. Nguyên tắc
tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Việt
Nam. Theo nguyên tắc này, các cơ quan nhà nước được tổ chức thống nhất từ trung ương đến
địa phương; cấp dưới phục tùng cấp trên, địa phương phục tùng trung ương, đồng thời vẫn
phát huy tính chủ động, sáng tạo và quyền tự chủ theo quy định của pháp luật. Nguyên tắc này
góp phần bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước trên phạm vi cả nước.
- Nhà nước bảo đảm tính thống nhất quốc gia và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân
tộc. Việt Nam là quốc gia thống nhất của nhiều dân tộc cùng sinh sống. Nhà nước thực hiện
chính sách bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và tạo điều kiện để các dân tộc cùng phát triển;
nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử, kỳ thị hoặc chia rẽ dân tộc. Đây là cơ sở quan trọng
để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo động lực cho sự phát triển bền vững của đất
nước.
- Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Hiến pháp năm 2013 xác định quyền con người và quyền công dân là những giá trị cơ bản
được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ. Nhà nước có trách nhiệm xây dựng cơ chế pháp lý và tổ
chức thực hiện nhằm bảo đảm các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội; đồng
thời tạo điều kiện để mọi cá nhân được phát triển toàn diện và bình đẳng trước pháp luật.
Tóm lại, các đặc trưng nêu trên phản ánh bản chất, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của
Nhà nước CHXHCN Việt Nam theo quy định của Hiến pháp 2013. Việc nhận thức đầy đủ các
đặc trưng này giúp người học hiểu rõ mô hình tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam, đồng
thời là cơ sở để nghiên cứu các nội dung tiếp theo về bộ máy nhà nước, pháp luật và cơ chế
thực hiện quyền lực nhà nước.
1.2. Bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.2.1. Khái niệm
Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương
đến địa phương được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc thống nhất nhằm thực hiện
chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối
hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp
và tư pháp, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
1.2.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội
chủ nghĩa Việt Nam
Bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên
tắc hiến định, trong đó có nguyên tắc tập trung dân chủ, với những nội dung cụ thể sau:
- Nguyên tắc bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động đảm bảo sự lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước: Đảng định ra đường lối, chủ trương về những
vấn đề quan trọng liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước, thông qua Nhà nước, những chủ
trương, đường lối của Đảng được thể chế hoá thành chính sách và pháp luật nhằm đảm bảo và
phát huy quyền làm chủ của Nhân dân.
- Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát
giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp;
TAND là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) thực
hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
- Nguyên tắc đảm bảo sự tham gia đông đảo của Nhân dân vào quản lý nhà nước:
Nguyên tắc này tạo ra khả năng phát huy sức lực, trí tuệ của Nhân dân vào công việc của Nhà
nước, là phương pháp hiệu quả ngăn chặn tệ quan liêu, cửa quyền và tham nhũng của các cơ
quan nhà nước. Có nhiều hình thức để thu hút Nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước như:
bầu cử trực tiếp, thảo luận, đóng góp ý kiến, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước hay
tham gia vào các đoàn thể xã hội,…
- Nguyên tắc tập trung dân chủ: Trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, phải
kết hợp được sự chỉ đạo, điều hành của các cơ quan trung ương, cơ quan cấp trên với sự năng
động, tự chủ của địa phương và cơ quan cấp dưới. Đây là vấn đề hết sức quan trọng trong thực
hiện thắng lợi những nhiệm vụ đặt ra trước của Nhà nước.
- Nguyên tắc pháp chế XHCN: Việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước phải
được tiến hành theo đúng quy định của pháp luật; mọi nhân viên nhà nước, cơ quan nhà nước
phải triệt để tôn trọng pháp luật khi thi hành nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Thực hiện tốt
nguyên tắc này là cơ sở cho bộ máy nhà nước, đảm bảo công bằng xã hội.
1.2.3. Tổ chức và hoạt động các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng hoà xã hội
chủ nghĩa Việt Nam
Bộ máy Nhà nước CHXHCN Việt Nam là hệ thống các cơ quan nhà nước được tổ chức
thống nhất từ trung ương đến địa phương nhằm thực hiện quyền lực nhà nước trên các lĩnh
vực lập pháp, hành pháp, tư pháp và quản lý nhà nước. Mỗi cơ quan có vị trí pháp lý, chức
năng, nhiệm vụ và quyền hạn riêng, đồng thời có mối quan hệ phối hợp và kiểm soát lẫn nhau
trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
1.2.3.1. Quốc hội và Hội đồng Nhân dân
a) Quốc hội
Điều 69 Hiến pháp 2013: “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan
quyền lực nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam; Quốc hội thực hiện quyền lập
hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối
với hoạt động của Nhà nước”.
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, thể hiện trước hết Quốc hội cơ
quan nhà nước duy nhất ở nước ta do cử tri trong cả nước trực tiếp bầu ra thông qua bầu cử,
theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng trực tiếp, bỏ phiếu kín. Các đại biểu Quốc hội được bầu
ra, là kết quả lựa chọn của Nhân dân. Quốc hội là cơ quan nhà nước tập trung trí tuệ toàn dân,
là biểu hiện của khối đại đoàn kết toàn dân. Trong cơ cấu của Quốc hội bao giờ cũng có đại
biểu đại diện cho các tầng lớp nhân dân, cho các vùng lãnh thổ như: đại biểu là người dân tộc
thiểu số, đại biểu đại diện cho các đoàn thể, tôn giáo, đại diện cho các ngành,… Quốc hội là
cơ quan tối cao có trọng trách đại diện cho ý chí nguyện vọng của Nhân dân, quyết định những
vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia, những vấn đề trọng đại của đất nước.
Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước CHXHCN Việt Nam. Xuất
phát từ bản chất nhà nước của Nhân dân là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, Quốc hội
là cơ quan cao nhất có quyền biến ý chí của Nhân dân thành ý chí nhà nước, thành các quy
định của Hiến pháp, Luật.
Quốc hội có nhiệm vụ quyền hạn lập hiến, quyền lập pháp; quyết định các vấn đề quan
trọng của đất nước và thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Đồng
thời Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế -
xã hội, quốc phòng, an ninh đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của
bộ máy nhà nước, về quan hệ nhà nước và công dân. Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm
các chức vụ cao nhất của Nhà nước,…
Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước,
thông qua xem xét báo cáo hoạt động định kỳ của các cơ quan nhà nước và hoạt động của bản
thân đại biểu Quốc hội.
Nhiệm kỳ của Quốc hội là 5 năm (trừ trường hợp đuợc quy định tại khoản 3 Điều 71
Hiến pháp 2013: “Trong trường hợp đặc biệt, nếu được ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu
Quốc hội biểu quyết tán thành thì Quốc hội quyết định rút ngắn hoặc kéo dài nhiệm kỳ của
mình theo đề nghị của Ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH). Việc kéo dài nhiệm kỳ của
một khóa Quốc hội không được quá mười hai tháng, trừ trường hợp có chiến tranh”). Cơ cấu
của Quốc hội là một trong những yếu tố đảm bảo hiệu quả hoạt động của Quốc hội. Cơ cấu
của Quốc hội bao gồm: UBTVQH, Chủ tịch Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc
hội và Đại biểu Quốc hội.
UBTVQH là cơ quan thường trực của Quốc hội do Quốc hội bầu ra, chịu trách nhiệm
báo cáo công tác trước Quốc hội. UBTVQH gồm: Chủ tịch Quốc hội, các phó Chủ tịch Quốc
hội và các Uỷ viên. Nhiệm vụ, quyền hạn của UBTVQH được quy định trong Hiến pháp và
Luật Tổ chức Quốc hội. Chủ tịch Quốc hội có vị trí đặc biệt trong tổ chức Quốc hội, có nhiệm
vụ chủ trì và điều hành các hoạt động của Quốc hội, phối hợp hoạt động giữa các cơ quan của
Quốc hội; chỉ đạo và thay mặt Quốc hội trong công tác đối ngoại của Hội đồng dân tộc và các
Uỷ ban của Quốc hội do Quốc hội bầu ra, gồm: Chủ tịch, các phó Chủ tịch và các Uỷ viên.
Hội đồng dân tộc có thẩm quyền nghiên cứu và kiến nghị với Quốc hội những vấn đề dân tộc,
giám sát việc thi hành chính sách dân tộc, các trương trình kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội
miền núi và vùng có đồng bào các dân tộc thiểu số,… Các Uỷ ban của Quốc hội có thẩm quyền
nghiên cứu, thẩm tra, kiến nghị với Quốc hội những vấn đề chuyên môn của mỗi Uỷ ban như
luật pháp, ngân sách, đối ngoại,… Các thành viên của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của
Quốc hội phải là đại biểu Quốc hội và không đồng thời là thành viên của Chính phủ.
Đại biểu Quốc hội là những người được cử tri bầu chọn, đại diện cho Nhân dân của đơn
vị bầu cử bầu ra mình và đại diện cho Nhân dân cả nước ở cơ quan quyền lực cao nhất của đất
nước. Đại biểu Quốc hội gồm: đại biểu chuyên trách và đại biểu kiêm nhiệm. Nhiệm vụ, quyền
hạn của đại biểu Quốc hội được quy định trong Hiến pháp và Luật tổ chức Quốc hội.
b) Hội đồng Nhân dân
Điều 111 Hiến pháp 2013: “1. Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành
chính của nước CHXHCN Việt Nam; 2. Cấp chính quyền địa phương gồm có HĐND và
UBND được tổ chức ở đơn vị hành chính phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo do
Quốc hội quy định; 3. Chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do Quốc
hội quy định khi thành lập đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đó.”.
Như vậy, theo quy định của Hiến pháp 2013, HĐND là một trong những bộ phận hợp
thành của cấp chính quyền địa phương.
Điều 113 Hiến pháp 2013 quy định rõ: “1. HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa
phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa
phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên; 2.
HĐND quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp
và pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của HĐND”.
Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước CHXHCN
Việt Nam theo mô hình hai cấp, gồm cấp tỉnh và cấp xã. HĐND được tổ chức tại các đơn vị
hành chính theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025. HĐND là cơ
quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ
của Nhân dân địa phương; quyết định các vấn đề của địa phương theo luật định và giám sát
việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật cũng như việc thực hiện nghị quyết của HĐND.
Tính đại diện của HĐND thể hiện: ở địa phương, HĐND là cơ quan do cử tri địa phương
bầu ra theo nguyên tắc phổ thông bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đại biểu HĐND là
người đại diện cho Nhân dân địa phương để thực hiện quyền lực nhân dân. Tính quyền lực của
HĐND thể hiện ở chỗ HĐND là cơ quan nhà nước ở địa phương được Nhân dân giao quyền
thực hiện quyền lực Nhà nước, quyết định các vấn đề của địa phương do luật định, thể hiện ý
chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân địa phương thông qua việc thực hiện nhiệm
vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Nhiệm vụ quyền hạn của HĐND bao
gồm ba nội dung chủ yếu sau:
+ Quyết định những chính sách và các vấn đề quan trọng, các biện pháp để xây dựng
và phát triển địa phương.
+ Đảm bảo thực hiện đúng các quy định của các cơ quan nhà nước cấp trên.
+ Giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước cùng cấp, giám sát việc tuân theo pháp
luật của các cơ quan nhà nước, các tổ chức khác và của công dân tại địa phương.
Nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND: xem thêm các Điều 15, Điều 18, Điều 21, Điều 24
Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
1.2.3.2. Chủ tịch nước
Điều 86 Hiến pháp 2013: “Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước
CHXHCN Việt Nam về đối nội và đối ngoại”.
Điều 87 Hiến pháp 2013: “Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội;
Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; Nhiệm kỳ của Chủ tịch
nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm
nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu ra Chủ tịch nước”.
Theo quy định của Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025), thì Chủ tịch nước có những
nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:
+ Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị UBTVQH xem xét lại pháp lệnh trong
thời hạn 10 ngày, kể từ ngày pháp lệnh được thông qua, nếu pháp lệnh đó vẫn được UBTVQH
biểu quyết tán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí thì Chủ tịch nước trình Quốc hội
quyết định tại kỳ họp gần nhất;
+ Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính
phủ; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng
Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ;
+ Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh án Toà án nhân dân tối cao,
Viện trưởng VKSND tối cao; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm,
cách chức Thẩm phán TAND tối cao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án TAND
tối cao, Thẩm phán các Tòa án khác, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên VKSND tối cao; quyết
định đặc xá; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, công bố quyết định đại xá;
+ Quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, các giải thưởng nhà nước, danh
hiệu vinh dự nhà nước; quyết định cho nhập quốc tịch, thôi quốc tịch, trở lại quốc tịch hoặc
tước quốc tịch Việt Nam;
+ Thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và
an ninh; quyết định phong, thăng, giáng, tước quân hàm cấp tướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc,
đô đốc hải quân; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Tổng tham mưu trưởng, Chủ nhiệm Tổng
cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội hoặc của
UBTVQH, công bố, bãi bỏ quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh; căn cứ vào nghị quyết
của UBTVQH, ra lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn
cấp; trong trường hợp UBTVQH không thể họp được, công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp
trong cả nước hoặc ở từng địa phương;
+ Tiếp nhận đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài; căn cứ vào nghị quyết của
UBTVQH, bổ nhiệm, miễn nhiệm; quyết định cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của
CHXHCN Việt Nam; phong hàm, cấp đại sứ; quyết định đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân
danh Nhà nước; trình Quốc hội phê chuẩn, quyết định gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực điều
ước quốc tế quy định tại khoản 14 Điều 70 Hiến pháp 2013; quyết định phê chuẩn, gia nhập
hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế khác nhân danh Nhà nước.
1.2.3.3. Chính phủ và Ủy ban Nhân dân
a) Chính phủ
Điều 94 Hiến pháp 2013 quy định: “Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao
nhất của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của
Quốc hội; Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội,
UBTVQH, Chủ tịch nước”.
Cơ cấu tổ chức của Chính phủ gồm: các Bộ và cơ quan ngang Bộ. Thành viên của Chính
phủ gồm: Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ
quan ngang bộ. Cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định. Chính phủ
làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số. Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu
Chính phủ, lãnh đạo công tác của Chính phủ và chịu trách nhiệm về hoạt động của Chính phủ
theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
Các bộ, cơ quan ngang bộ là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà
nước về ngành, lĩnh vực trong phạm vi cả nước. Bên cạnh đó, Chính phủ có các cơ quan thuộc
Chính phủ được thành lập theo quy định của pháp luật để thực hiện một số chức năng, nhiệm
vụ nhất định.
Tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn và chế độ làm việc của Chính phủ hiện nay được thực
hiện theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức Chính phủ 2025.
Theo quy định tại Chương II Luật Tổ chức Chính phủ 2025, Chính phủ có các nhiệm
vụ và quyền hạn chủ yếu sau:
+ Tổ chức thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; pháp lệnh, nghị quyết của
UBTVQH; lệnh, quyết định của Chủ tịch nước.
+ Đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội, UBTVQH quyết định hoặc quyết định
theo thẩm quyền để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ; trình dự án luật, dự toán
ngân sách nhà nước và các dự án khác trước Quốc hội; trình dự án pháp lệnh trước UBTVQH.
+ Thống nhất quản lý các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, khoa học,
công nghệ, môi trường, thông tin, truyền thông, đối ngoại, quốc phòng, an ninh quốc gia, trật
tự, an toàn xã hội; thi hành lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, lệnh ban bố tình trạng
khẩn cấp và các biện pháp cần thiết khác để bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm tính mạng, tài sản của
Nhân dân.
+ Trình Quốc hội quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ; trình Quốc hội
quyết định các vấn đề về đơn vị hành chính thuộc thẩm quyền; trình UBTVQH quyết định các
vấn đề về đơn vị hành chính thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật.
+ Thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia; thực hiện quản lý về cán bộ, công chức,
viên chức và công vụ trong các cơ quan nhà nước; tổ chức công tác thanh tra, kiểm tra, giải
quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước; lãnh đạo
công tác của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và chính quyền địa phương
theo quy định của pháp luật.
+ Bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước, QCN, quyền công dân; bảo đảm trật tự, an
toàn xã hội.
+ Tổ chức đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước theo ủy quyền của Chủ
tịch nước; quyết định việc ký, gia nhập, phê duyệt hoặc chấm dứt hiệu lực điều ước quốc tế
nhân danh Chính phủ theo thẩm quyền; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp
pháp của tổ chức, công dân Việt Nam ở nước ngoài.
+ Phối hợp với Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam và cơ quan
trung ương của tổ chức chính trị - xã hội trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình.
b) Ủy ban Nhân dân
Điều 114 Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025): “1. UBND ở cấp chính quyền địa
phương do HĐND cùng cấp bầu là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà
nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên;
2. UBND tổ chức việc thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; tổ chức thực hiện nghị
quyết của HĐND và thực hiện các nhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao”.
UBND là mắt xích quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của chính quyền
địa phương, góp phần bảo đảm hoạt động quản lý hành chính nhà nước được thực hiện thông
suốt từ trung ương đến cơ sở. UBND thực hiện quản lý nhà nước trên địa bàn theo thẩm quyền,
trên các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương, kết hợp với quản lý ngành của các cơ quan
nhà nước ở trung ương, qua đó góp phần bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước trên
phạm vi cả nước.
Chế độ làm việc của UBND: làm việc theo chế độ tập thể, đồng thời đề cao trách nhiệm
của Chủ tịch UBND. UBND chịu trách nhiệm trước HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính
nhà nước cấp trên về việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình.
UBND là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, thực hiện chức năng quản lý nhà
nước trên địa bàn và tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật tại địa phương theo thẩm quyền.
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, UBND được tổ chức tại cấp tỉnh và
cấp xã theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025.
Nhiệm vụ, quyền hạn của UBND: xem thêm các Điều 16, Điều 19, Điều 22, Điều 25,
Điều 27 và Điều 28 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025.
1.2.3.4. Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân
TAND và VKSND là những cơ quan có vị trí đặc biệt trong bộ máy nhà nước và hoạt
động tư pháp. TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư
pháp; VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, mỗi cơ
quan thực hiện chức năng bảo vệ pháp luật, bảo vệ pháp chế XHCN bằng các hoạt động đặc
thù riêng của mình.
a) Tòa án nhân dân
Điều 102 Hiến pháp 2013: “1. TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam,
thực hiện quyền tư pháp. 2. TAND gồm TAND tối cao và các Tòa án khác do luật định. 3.
TAND có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ QCN, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo
vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”.
Về tổ chức TAND gồm có:
+ TAND tối cao có nhiệm vụ, quyền hạn: là cơ quan xét xử cao nhất của nước
CHXHCN Việt Nam; thực hiện việc tổng kết thực tiễn xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất
pháp luật trong xét xử và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp
luật.1.
+ TAND cấp tỉnh (TAND tỉnh, thành phố) thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn xét xử và
các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật2.
1 Xem thêm Điều 46 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
2 Xem thêm Điều 55 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
+ TAND khu vực thực hiện nhiệm vụ xét xử sơ thẩm các vụ án, vụ việc theo quy định
của pháp luật và thực hiện quyền tư pháp và các hoạt động liên quan3.
+ Tòa án chuyên biệt: Tòa án chuyên biệt là Tòa án được tổ chức để giải quyết các tranh
chấp có tính chất đặc thù. Nhiệm vụ, quyền hạn, trình tự, thủ tục tố tụng giải quyết tranh chấp;
tiếng nói, chữ viết dùng trong tố tụng, việc áp dụng pháp luật tại Tòa án chuyên biệt; Thẩm
phán giải quyết tranh chấp và các nội dung khác có liên quan đến tổ chức và hoạt động của
Tòa án chuyên biệt do Quốc hội quy định.
+ Toà án quân sự (TAQS) gồm: TAQS trung ương, TAQS quân khu và tương đương,
TAQS khu vực. Nhiệm vụ, quyền hạn của TAQS để xét xử những vụ án hình sự mà bị cáo là
quân nhân tại ngũ và vụ án khác theo quy định của luật.
Về cơ cấu tổ chức của TAND:
+ Cơ cấu tổ chức của TAND tối cao gồm4: Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao; Các
Tòa Phúc thẩm TAND tối cao; Cục, vụ và tương đương; Cơ sở đào tạo, bồi dưỡng; Cơ quan
báo chí. TAND tối cao có Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán TAND tối cao, Thẩm tra
viên Tòa án, Thư ký Tòa án, công chức khác, viên chức và người lao động.
+ Cơ cấu tổ chức của TAND cấp tỉnh5: Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh; Các Tòa
chuyên trách (Tòa Hình sự, Tòa Dân sự, Tòa Hành chính, Tòa Kinh tế, Tòa Lao động, Tòa Gia
đình và người chưa thành niên. Trường hợp cần thiết, UBTVQH quyết định thành lập Tòa
chuyên trách khác theo đề nghị của Chánh án TAND tối cao); Bộ máy giúp việc. TAND cấp
tỉnh có Chánh án, các Phó Chánh án, Chánh tòa, các Phó Chánh tòa, Thẩm phán TAND, Thẩm
tra viên Tòa án, Thư ký Tòa án, công chức khác và người lao động.
+ Cơ cấu tổ chức của TAND khu vực6: Các Tòa chuyên trách (Tòa Hình sự, Tòa Dân
sự, Tòa Kinh tế, Tòa Hành chính, Tòa Gia đình và người chưa thành niên; Tòa Phục hồi, phá
sản, Tòa Sở hữu trí tuệ tại một số Tòa án nhân dân khu vực); Bộ máy giúp việc. TAND khu
vực có Chánh án, các Phó Chánh án, Chánh tòa, các Phó Chánh tòa, Thẩm phán TAND, Thẩm
tra viên Tòa án làm công tác thi hành án, Thư ký Tòa án, công chức khác và người lao động.
+ Cơ cấu tổ chức của TAQS (xem thêm các Điều 65, Điều 66 Luật Tổ chức Tòa án
nhân dân 2024, sửa đổi, bổ sung 2025).
- Việc xét xử các vụ án của TAND phải tuân theo các nguyên tắc sau7: Việc xét xử sơ
thẩm của TAND có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn; Thẩm phán,
Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can
thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm; TAND xét xử công khai. Trong trường hợp
đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành
niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, TAND có thể xét xử kín;
TAND xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn;
Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm; Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được
3 Xem thêm Điều 59 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
4 Xem Điều 47 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
5 Điều 56 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
6 Điều 60 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
7 Điều 103 Hiến pháp nước CHXHCNVN 2013
bảo đảm; Quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự
được bảo đảm.
b) Viện kiểm sát nhân dân
Điều 107 Hiến pháp 2013 quy định: “1. VKSND thực hành quyền công tố, kiểm sát
hoạt động tư pháp; 2. VKSND gồm VKSND tối cao và các Viện kiểm sát khác do luật định;
3. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ
chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân,
góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”.
Hệ thống VKSND:
+ VKSND tối cao: thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, góp phần bảo
đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất;
+ VKSND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi là VKSND cấp tỉnh):
thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong phạm vi địa phương mình;
+ VKSND khu vực: thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong phạm
vi địa phương mình;
+ Viện kiểm sát quân sự (VKSQS) các cấp. VKSQS có chức năng, nhiệm vụ thực hành
quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong quân đội.
Về tổ chức: mỗi VKS có Viện trưởng, các phó Viện trưởng, các Kiểm sát viên, kiểm
tra viên, công chức khác và người lao động khác. Viện trưởng VKSND tối cao do Quốc hội
bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm theo đề nghị của Chủ tịch nước. Việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách
chức các chức danh khác trong hệ thống VKSND được thực hiện theo thẩm quyền và trình tự
do Hiến pháp, Luật Tổ chức VKSND và pháp luật có liên quan quy định.
VKSND làm việc theo chế độ thủ trưởng dưới sự lãnh đạo của Viện trưởng. Viện trưởng
VKSND ở địa phương chịu sự lãnh đạo và chịu trách nhiệm trước Viện trưởng Viện kiểm sát
cấp trên và chịu sự giám sát của HĐND cùng cấp.
1.3. Khái niệm và thuộc tính của pháp luật
1.3.1. Khái niệm pháp luật
Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận
để điều chỉnh các quan hệ xã hội phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị và được Nhà nước
đảm bảo thực hiện.
Từ định nghĩa trên, pháp luật có một số đặc điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung.
Thứ hai, pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội.
Thứ ba, pháp luật là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội, điều chỉnh hành vi con
người.
1.3.2. Thuộc tính của pháp luật
Thuộc tính của pháp luật là những tính chất, dấu hiệu riêng biệt, đặc trưng của pháp
luật
1.3.2.1. Tính quy phạm phổ biến
Cũng giống như các quy phạm đạo đức, tập quán, các quy phạm của các tổ chức chính
trị, tổ chức chính trị - xã hội, pháp luật là những quy tắc xử sự, là khuôn mẫu của hành vi.
Nhưng khác với các quy tắc đó, pháp luật có tính quy phạm phổ biến. Quy phạm pháp luật có
tính phổ quát hơn, rộng khắp hơn. Về nguyên tắc, nhà nước có thể can thiệp vào bất kỳ lĩnh
vực đời sống xã hội nào khi có nhu cầu cần can thiệp, do đó pháp luật có thể điều chỉnh bất kỳ
quan hệ xã hội nào khi nhà nước nhận thấy có yêu cầu, điều này thể hiện ưu thế của pháp luật
so với các quy phạm xã hội khác.
1.3.2.2. Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức
Một trong những yêu cầu của pháp luật là phải đảm bảo sự chuẩn xác về nội dung để
tạo ra một cách hiểu thống nhất. Hình thức pháp luật phổ biến ở khắp các nước trên thế giới
hiện nay là hình thức pháp luật thành văn (còn gọi là luật viết). Tính xác định chặt chẽ về mặt
hình thức đảm bảo mối tưưong quan giữa nội dung và hình thức của pháp luật. Nói cách khác,
pháp luật chính là phương tiện để nhà lập pháp chuyển tải ý tưởng của mình và ý tưởng của
cộng đồng phù hợp với lợi ích giai cấp thành “khung chuẩn” áp dụng chung cho toàn xã hội.
Hơn nữa, tính chặt chẽ còn được thể hiện thông qua tính hệ thống, tức là các thang bậc
của các quy phạm pháp luật trong một quốc gia. Thang bậc ấy xác định giá trị cao thấp cho
từng loại quy phạm pháp luật, được gọi chung là hệ thống pháp luật.
1.3.2.3. Tính quyền lực
Thông qua bộ máy cưỡng chế (quân đội, cảnh sát, nhà tù), Nhà nước bảo đảm cho pháp
luật được phổ biến rộng rãi và nghiêm chỉnh thực hiện. Trong trường hợp thực hiện hành vi
trái pháp luật, chủ thể phải chịu các biện pháp xử lý từ giáo dục, thuyết phục đến cưỡng chế.
Ví dụ: Hình phạt trong bộ luật hình sự của các nước thể hiện các “hậu quả pháp lý” nặng nề
nhất mà chủ thể phải gánh chịu do hành vi vi phạm pháp luật gây ra.
1.3.2.4. Tính ý chí
Về bản chất, ý chí trong pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền, có tính đến phần
nào ý chí của các nhóm lợi ích khác trong toàn xã hội. Đó cũng là lý do giải thích vì sao pháp
luật của kiểu nhà nước này xem một hành vi là nguy hiểm cho toàn xã hội, phải điều chỉnh
bằng luật hình sự, trong khi đó, pháp luật của kiểu nhà nước khác lại không xem hành vi đó là
nguy hiểm.
Ví dụ: Quốc Triều hình luật - Luật Hồng Đức năm 1483 (Điều 504) xem hành vi không
che giấu tội của cha mẹ là hành vi có tội, nhưng pháp luật hình sự Nhà nước CHXHCN Việt
Nam thì quy định hoàn toàn ngược lại: không ai được phép che giấu tội phạm.
1.3.2.5. Tính khách quan
Tính khách quan bắt nguồn từ tính xã hội của pháp luật. Các đạo luật, các quy định
khác ra đời và tác động vào cuộc sống xã hội không phải phụ thuộc vào ý chí chủ quan của
giai cấp cầm quyền, mà bởi các mối quan hệ khách quan đã tạo nên các quan niệm, quan điểm
của giai cấp thống trị. Ví dụ: khi lịch sử xã hội đã hình thành các quan hệ nhân thân, quan hệ
dân sự, quan hệ tư hữu thì nhu cầu về bình đẳng, bình quyền trở nên bức xúc, đòi hỏi phải có
những hình thức pháp luật tương ứng để duy trì những quan hệ văn minh đó.
Trên thực tế đã có nhiều quy định đã được ban hành rồi mà vẫn không thể thực thi,
thậm chí không ai biết đến, bởi vì nhu cầu khách quan của xã hội chưa đòi hỏi việc hình thành
pháp luật.
Kinh nghiệm thực tiễn xây dựng pháp luật ở nước ta và nhiều nước trên thế giới cho
thấy rằng khi một văn bản quy phạm pháp luật thể hiện tính khách quan, tính hợp pháp thì văn
bản đó sẽ điều chỉnh một cách có hiệu quả sự phát triển của các quan hệ xã hội. Ngược lại, sự
chủ quan, duy ý chí hoặc chậm trễ trong việc thể chế hoá sẽ làm cho pháp luật kém hiệu quả,
thậm chí làm cản trở sự phát triển của xã hội.
1.4. Quy phạm pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật
Trong hệ thống pháp luật, quy phạm pháp luật là đơn vị nhỏ nhất nhưng là bộ phận
không thể thiếu trong hệ thống pháp luật. Từ các quy phạm pháp luật hình thành nên các khái
niệm cơ bản khác trong hệ thống pháp luật là ngành luật và chế định pháp luật.
Văn bản quy phạm pháp luật là nơi chứa đựng các quy phạm pháp luật và được xem là
hình thức pháp luật chính nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội.
Phần này trình bày khái niệm, đặc điểm và cơ cấu quy phạm pháp luật. Khái niệm văn
bản quy phạm pháp luật và các loại văn bản quy phạm pháp luật của nước ta hiện nay.
1.4.1. Quy phạm pháp luật
1.4.1.1. Khái niệm và đặc điểm
Quy phạm pháp luật là hình thức thể hiện của pháp luật thành một quy tắc xử sự nhất
định mà chủ thể phải tuân theo trong trường hợp cụ thể do Nhà nước quy định và được bảo
đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước.
Quy phạm pháp luật là thành tố nhỏ nhất của hệ thống pháp luật. Nó là quy tắc xử sự
chung, là chuẩn mực để mọi người phải tuân theo, là tiêu chí để Nhà nước đánh giá hành vi
của con người. Thông qua quy phạm pháp luật ta biết được hoạt động nào phù hợp với pháp
luật, hoạt động nào trái pháp luật.
Đặc điểm của quy phạm pháp luật:
+ Quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận.
+ Quy phạm pháp luật được thể hiện bằng hình thức xác định.
+ Quy phạm pháp luật là quy tắc hành vi mang tính bắt buộc chung và được áp dụng
nhiều lần trong đời sống.
+ Quy phạm pháp luật được Nhà nước đảm bảo thực hiện.
1.4.1.2. Cấu trúc của quy phạm pháp luật
Mỗi quy phạm pháp luật được đặt ra nhằm để điều chỉnh một quan hệ xã hội nhất định.
Do đó về nguyên tắc chung mỗi quy phạm pháp luật phải trả lời được 3 vấn đề sau đây:
+ Quy phạm pháp luật này nhằm áp dụng vào các trường hợp nào?
+ Gặp trường hợp đó, Nhà nước yêu cầu người ta xử sự như thế nào?
+ Nếu xử sự không đúng với yêu cầu của Nhà nước thì Nhà nước sẽ tác động (phản
ứng) như thế nào?
Ba vấn đề trên là ba bộ phận cấu thành của một quy phạm pháp luật có mối quan hệ
chặt chẽ với nhau là: giả định, quy định và chế tài.
Lưu ý: về nguyên tắc chung thì một quy phạm pháp luật được cấu thành bởi 3 bộ phận
là giả định, quy định, và chế tài. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi quy phạm pháp luật đều
chứa đựng đủ cả 3 bộ phận này
a) Giả định
Giả định là bộ phận nêu lên những hoàn cảnh, điều kiện, tình tiết có thể xảy ra trong
cuộc sống, và cá nhân hoặc tổ chức nào ở trong hoàn cảnh, điều kiện đó cần phải xử sự theo
các quy định trong quy phạm pháp luật.
Giả định phải sát với thực tế cuộc sống thì quy phạm mới có thể áp dụng được, mới
phát huy tác dụng thiết thực. Cách xác định bộ phận giả định trong quy phạm pháp luật trả lời
cho câu hỏi: chủ thể nào, trong hoàn cảnh, điều kiện nào?
Ví dụ: khoản 1 Điều 137 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định: “Người
nào trong khi thi hành công vụ dùng vũ lực ngoài những trường hợp pháp luật cho phép gây
thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31%
đến 60%, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc bị phạt tù từ 06 tháng đến 03
năm”.
Phân loại bộ phận quy định của quy phạm pháp luật: căn cứ vào số lượng hoàn cảnh,
điều kiện giả định được phân thành hai loại là giả định giản đơn và giả định phức tạp.
b) Quy định
Quy định là phần nêu rõ cách xử sự phải theo khi gặp trường hợp nói ở phần giả định,
nêu rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể.
Quy định là bộ phận cơ bản của quy phạm pháp luật, không có quy định thì không thành
quy phạm pháp luật. Quy định phải thể hiện đúng đắn, chính xác ý chí của Nhà nước, phải
được trình bày thế nào để bảo đảm không thể hiểu sai, hiểu theo nhiều cách khác nhau.
Cách xác định bộ phận quy định trong quy phạm pháp luật, trả lời cho câu hỏi: chủ thể
sẽ xử sự như thế nào?
Ví dụ: khoản 1 Điều 12 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định: “Khi việc kết hôn
trái pháp luật bị hủy thì hai bên kết hôn phải chấm dứt quan hệ như vợ chồng”.
Phân loại bộ phận quy định của quy phạm pháp luật: căn cứ vào mệnh lệnh được nêu
trong bộ phận quy định, có hai loại quy định là quy định dứt khoác và quy định không dứt
khoát
c) Chế tài
Chế tài là một bộ phận của quy phạm pháp luật nêu lên những biện pháp tác động mà
nhà nước dự kiến sẽ áp dụng đối với chủ thể nào không thực hiện đúng mệnh lệnh của nhà
nước đã nêu ở phần quy định của quy phạm pháp luật. Chế tài pháp luật chính là những hậu
quả bất lợi đối với chủ thể vi phạm pháp luật. Đây là thái độ của nhà nước đối với họ đảm bảo
cần thiết cho những quy định của nhà nước được thực hiện.
Cách xác định bộ phận chế tài trong quy phạm pháp luật trả lời câu hỏi: chủ thể phải
chịu hậu quả gì nếu không thực hiện đúng quy định của quy phạm pháp luật hoặc chủ thể được
hưởng quyền lợi gì nếu thực hiện tốt các quy định của pháp luật
Ví dụ: khoản 1 Điều 133 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định: “Người
nào đe dọa giết người, nếu có căn cứ làm cho người bị đe dọa lo sợ rằng việc đe dọa này sẽ
được thực hiện, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03
năm”
Phân loại chế tài: căn cứ vào tính chất của hành vi vi phạm và thẩm quyền áp dụng biện
pháp xử lý, chế tài được phân thành chế tài hình sự, chế tài hành chính, chế tài kỷ luật, chế tài
dân sự.
1.4.2. Văn bản quy phạm pháp luật
1.4.2.1. Khái niệm và đặc điểm
Theo Điều 2 Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật 2025: Văn bản quy phạm
pháp luật là văn bản có chứa quy phạm pháp luật, được ban hành đúng thẩm quyền, hình thức,
trình tự, thủ tục theo luật định.
Đặc điểm của văn bản quy phạm pháp luật:
+ Văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành.
+ Văn bản quy phạm pháp luật có nội dung và những quy phạm pháp luật. Đặc điểm
này để phân biệt với những văn bản cũng do cơ quan Nhà nước ban hành nhưng không phải
là văn bản quy phạm pháp luật, vì trong đó không có nội dung là những quy phạm pháp luật,
chẳng hạn lời hiệu triệu, lời khuyến cáo của Chính phủ, báo cáo tổng kết của các cơ quan Nhà
nước,… Đặc biệt, cần phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với văn bản áp dụng pháp luật,
văn bản áp dụng pháp luật được ban hành bởi cơ quan có thẩm quyền áp dụng pháp luật, áp
dụng một lần trong cuộc sống cho một vụ việc cụ thể như bản án của tòa án, quyết định xử
phạt vi phạm hành chính của cơ quan quản lý hành chính Nhà nước,… Còn văn bản quy phạm
pháp luật được áp dụng nhiều lần trong thực tiễn cuộc sống, được áp dụng trong mỗi trường
hợp khi có sự kiện pháp lý xảy ra và phù hợp với các quy phạm pháp luật trong văn bản đó.
+ Tên gọi, nội dung, trình tự ban hành văn bản quy phạm pháp luật được quy định cụ
thể trong pháp luật của Nhà nước. Việc ban hành các văn bản pháp luật phải tuân thủ đúng
quy định của pháp luật về thẩm quyền, thủ tục, nội dung và hình thức.
1.4.2.2. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam
Căn cứ vào giá trị pháp lý, văn bản quy phạm pháp luật phân thành văn bản luật và văn
bản dưới luật. Ở nước ta, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật được quy định cụ thể tại
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025
- Hiến pháp của Quốc hội.
- Bộ luật, luật (sau đây gọi chung là luật), Nghị quyết của Quốc hội.
- Pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH; nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH với Đoàn
Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam; nghị quyết liên tịch giữa UBTVQH, Chính
phủ, Đoàn Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam.
- Lệnh, quyết định của Chủ tịch nước.
- Nghị định, nghị quyết của Chính phủ; Nghị quyết liên tịch giữa Chính phủ với Đoàn
Chủ tịch Ủy ban trung ương MTTQ Việt Nam.
- Quyết định của Thủ tướng Chính phủ.
- Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.
- Thông tư của Chánh án TAND tối cao; thông tư của Viện trưởng VKSND tối cao;
thông tư của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; thông tư của Tổng Kiểm toán nhà
nước.
- Thông tư liên tịch giữa Chánh án TAND tối cao, Viện trưởng VKSND tối cao, Tổng
Kiểm toán nhà nước, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ.
- Nghị quyết của HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là
cấp tỉnh)
- Quyết định của UBND cấp tỉnh.
- Văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính - kinh
tế đặc biệt.
- Nghị quyết của HĐND cấp xã.
- Quyết định của UBND cấp xã.
1.4.2.3. Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật
Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật là tính bắt buộc thi hành của văn bản quy
phạm pháp luật trong một giai đoạn nhất định (hiệu lực về thời gian), trên một không gian nhất
định (hiệu lực về không gian) và đối với những chủ thể pháp luật nhất định (hiệu lực về đối
tượng).
a) Hiệu lực về thời gian
Hiệu lực theo thời gian là việc xác định thời điểm bắt đầu có hiệu lực của văn bản và
thời điểm hết hiệu lực của văn bản đó.
Thời điểm bắt đầu có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật cấp trung ương:
Thời điểm có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần văn bản quy phạm pháp luật được quy
định tại văn bản đó nhưng không sớm hơn 45 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành.
Văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng, ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn và
trong trường hợp đặc biệt có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành; đồng thời
phải được đăng tải ngay trên Công báo điện tử, Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, cổng
thông tin điện tử của cơ quan ban hành và đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng. Chậm
nhất là 03 ngày kể từ ngày công bố hoặc ký ban hành theo quy định tại khoản 1 Điều 9 của
Luật, cơ quan, người có thẩm quyền ban hành phải gửi văn bản để đăng tải trên Công báo điện
tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật.
Thời điểm có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND:
Thời điểm có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần văn bản quy phạm pháp luật được quy
định tại văn bản đó nhưng không sớm hơn 10 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành.
Văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND cấp tỉnh được xây dựng, ban hành
theo trình tự, thủ tục rút gọn có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành; đồng
thời phải được đăng tải ngay trên Công báo điện tử, Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, cổng
thông tin điện tử của cơ quan ban hành và đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng.
b) Hiệu lực theo không gian
Văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan, người có thẩm quyền ở trung ương có hiệu
lực trong phạm vi cả nước, trừ trường hợp được xác định cụ thể phạm vi áp dụng hoặc điều
ước quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên có quy định khác.
Văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND ở đơn vị hành chính nào thì có hiệu
lực trong phạm vi đơn vị hành chính đó và phải được quy định cụ thể ngay trong văn bản đó.
Trường hợp có sự thay đổi về địa giới đơn vị hành chính thì hiệu lực về không gian và
đối tượng áp dụng của văn bản quy phạm pháp luật được xác định như sau:
+ Trường hợp một đơn vị hành chính được chia thành nhiều đơn vị hành chính mới
cùng cấp, văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND của đơn vị hành chính được chia
vẫn có hiệu lực đối với các đơn vị hành chính mới cho đến khi HĐND, UBND của đơn vị hành
chính mới có quyết định khác.
+ Trường hợp nhiều đơn vị hành chính được nhập thành một đơn vị hành chính mới
cùng cấp thì HĐND, UBND của đơn vị hành chính mới quyết định việc áp dụng văn bản quy
phạm pháp luật của HĐND, UBND của các đơn vị hành chính được nhập hoặc ban hành văn
bản quy phạm pháp luật mới.
+ Trường hợp một phần địa giới của đơn vị hành chính được điều chỉnh về một đơn vị
hành chính khác thì văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND của đơn vị hành chính
được mở rộng có hiệu lực đối với phần địa giới của đơn vị hành chính được điều chỉnh.
+ Trường hợp không thuộc các trường hợp quy định nêu trên thì văn bản quy phạm
pháp luật tiếp tục có hiệu lực trong phạm vi địa giới hành chính cũ cho đến khi bị sửa đổi, bổ
sung, thay thế, bãi bỏ hoặc có quyết định khác theo quy định của pháp luật.
c) Hiệu lực theo đối tượng
Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc
phạm vi đối tượng áp dụng được xác định trong văn bản và trong phạm vi không gian, thời
gian mà văn bản có hiệu lực. Đối tượng áp dụng của văn bản quy phạm pháp luật có thể bao
gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch và các
chủ thể khác theo quy định của pháp luật, điều ước quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là
thành viên và nội dung cụ thể của từng văn bản.
* Hiệu lực trở về trước của văn bản quy phạm pháp luật
Chỉ trong trường hợp thật cần thiết để bảo đảm lợi ích chung của xã hội, thực hiện các
quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân được quy định trong luật, nghị quyết của Quốc hội thì văn
bản quy phạm pháp luật của cơ quan trung ương, HĐND, UBND cấp tỉnh mới được quy định
hiệu lực trở về trước.
Văn bản quy phạm pháp luật không được quy định hiệu lực trở về trước đối với các
trường hợp sau đây:
- Quy định trách nhiệm pháp lý mới đối với hành vi mà vào thời điểm thực hiện hành
vi đó pháp luật không quy định trách nhiệm pháp lý;
- Quy định trách nhiệm pháp lý nặng hơn.
Văn bản quy phạm pháp luật của Chủ tịch UBND cấp tỉnh, HĐND cấp xã, UBND cấp
xã không được quy định hiệu lực trở về trước.
1.5. Quan hệ pháp luật
1.5.1. Khái niệm, phân loại
1.5.1.1. Khái niệm và đặc điểm
Trong cuộc sống, giữa người với người có rất nhiều mối quan hệ với nhau gọi là quan
hệ xã hội (quan hệ xã hội bao gồm: quan hệ vật chất và quan hệ ý thức). Những quan hệ xã
hội nào do quy phạm pháp luật điều chỉnh gọi là quan hệ pháp luật.
Quan hệ pháp luật là các quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh. Tuy
nhiên, quan hệ pháp luật chỉ được thiết lập trên thực tế khi có sự kiện pháp lý tương ứng với
một quy phạm pháp luật
Đặc điểm của quan hệ pháp luật như sau:
Một là, quan hệ pháp luật là một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng. Ví dụ: Trong chế
độ phong kiến, quan hệ giữa địa chủ và tá điền là một loại quan hệ pháp luật trong đó hầu hết
các quyền và lợi ích đều thuộc giới địa chủ.
Hai là, quan hệ pháp luật là loại quan hệ xã hội có ý chí. Ý chí này có thể là ý chí của
chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hoặc ý chí của Nhà nước trong điều chỉnh các quan hệ xã
hội nói chung. Ví dụ: Thừa kế có di chúc hoặc thừa kế theo pháp luật khi “không có di chúc”
Ba là, quan hệ pháp luật lấy quy phạm pháp luật làm tiền đề. Không thể có một quan
hệ pháp luật nếu bản thân pháp luật không điều chỉnh mối quan hệ đó. Ví dụ: Trong ngành
luật hình sự, luật hành chính thì sự hiện diện của quy phạm pháp luật thành văn là yếu tố đòi
hỏi tuyệt đối.
Bốn là, quan hệ pháp luật chứa đựng các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Khi tiến hành các
mối quan hệ cụ thể trong xã hội, căn cứ trên các quan hệ pháp luật, chủ thể sẽ biết mình có
những quyền và nghĩa vụ gì để đảm bảo những thỏa thuận của mình có cơ sở pháp lý, phù hợp
với đạo đức và tập quán xã hội.
Năm là, quan hệ pháp luật được xuất hiện, thay đổi và chấm dứt bằng các sự kiện pháp
lý. Ví dụ: Sự kiện tai nạn giao thông làm một người chết (người chết có tài sản) dẫn đến việc
giải quyết thừa kế di sản của người đã chết.
Sáu là, quan hệ pháp luật giữ vai trò trung tâm trong các quan hệ xã hội. Quy phạm
pháp luật là chuẩn mực trong đời sống, là ứng xử mẫu của hành vi thì quan hệ pháp luật cũng
trở thành quan hệ phổ biến, điển hình trong xã hội có giai cấp.
1.5.1.2. Phân loại
Do tính chất của các quan hệ xã hội khác nhau nên nhu cầu về mức tác động của pháp
luật lên các quan hệ xã hội không giống nhau. Do đó, quan hệ pháp luật được phân loại như
sau:
Căn cứ và tiêu chí phân chia các ngành luật, quan hệ pháp luật được phân thành: quan
hệ pháp luật hình sự, quan hệ pháp luật dân sự, quan hệ pháp luật hành chính, quan hệ pháp
luật lao động,…
Căn cứ vào nội dung, quan hệ pháp luật được phân thành quan hệ pháp luật nội dung,
quan hệ pháp luật hình thức.
+ Quan hệ pháp luật nội dung chứa đựng những nội dung cần điều chỉnh bằng pháp
luật. Ví dụ: Chia thừa kế (quan hệ pháp luật thừa kế)
+ Quan hệ pháp luật hình thức là những quan hệ phát sinh trong quá trình các chủ thể
thực hiện theo những trình tự, thủ tục để giải quyết các nội dung pháp lý. Ví dụ: Trình tự, thủ
tục giải quyết một vụ án hình sự (quan hệ pháp luật tố tụng hình sự).
1.5.2. Thành phần quan hệ pháp luật
Mỗi quan hệ pháp luật có 3 thành phần cơ bản sau đây:
+ Chủ thể của quan hệ pháp luật.
+ Nội dung của quan hệ pháp luật.
+ Khách thể của quan hệ pháp luật.
1.5.2.1. Chủ thể của quan hệ pháp luật
Chủ thể của quan hệ pháp luật là những cá nhân, tổ chức dựa trên cơ sở của quy phạm
pháp luật, có thể trở thành các bên tham gia quan hệ pháp luật. Mỗi quan hệ pháp luật bao gồm
ít nhất hai chủ thể và có thể bao gồm nhiều chủ thể.
Một chủ thể muốn tham gia vào quan hệ pháp luật phải có năng lực chủ thể là năng lực
pháp luật và năng lực hành vi.
Pháp luật quy định có 3 loại chủ thể cơ bản sau đây:
a) Cá nhân
Cá nhân là chủ thể của quan hệ pháp luật phải là người đang sống và có năng lực pháp
luật, đôi khi phải có cả năng lực hành vi.
Năng lực pháp luật là khả năng của người công dân được hưởng quyền và làm nghĩa
vụ do pháp luật quy định để họ có thể tham gia vào các quan hệ pháp luật cụ thể. Ví dụ: Theo
quy định tại Điều 16 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015: “Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là
khả năng của cá nhân có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự; Năng lực pháp luật dân sự của cá
nhân có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết”.
Năng lực hành vi là khả năng của một người bằng hành vi của chính bản thân tự tạo ra
cho mình quyền và nghĩa vụ hoặc tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Ví dụ:
Theo quy định tại Điều 19 BLDS 2015: “Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của
cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự”.
b) Chủ thể là Nhà nước
Nhà nước nói chung (không phải là từng cơ quan nhà nước riêng biệt) là chủ thể của
các quan hệ pháp luật trong luật Hiến pháp, quan hệ pháp luật thuộc công pháp quốc tế, quan
hệ pháp luật hình sự…
c) Chủ thể là pháp nhân
Một tổ chức được công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện sau đây (Điều 74
BLDS 2015):
+ Được thành lập theo quy định của BLDS 2015, theo quy định các luật khác có liên
quan; + Có cơ cấu tổ chức theo quy định tại Điều 83 của Bộ luật này;
+ Có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản
của mình;
+ Nhân danh mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập.
Tùy theo mục đích thành lập và hoạt động của pháp nhân, pháp nhân được phân thành:
pháp nhân thương mại và pháp nhân phi thương mại.
+ Pháp nhân thương mại là pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi
nhuận được chia cho các thành viên. Pháp nhân thương mại bao gồm doanh nghiệp và các tổ
chức kinh tế khác Theo đó, việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân thương mại được
thực hiện theo quy định của BLDS, Luật doanh nghiệp và quy định khác của pháp luật có liên
quan (Điều 75 BLDS 2015).
+ Pháp nhân phi thương mại là pháp nhân không có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi
nhuận; nếu có lợi nhuận thì cũng không được phân chia cho các thành viên. Pháp nhân phi
thương mại bao gồm cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức
chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề
nghiệp, quỹ xã hội, quỹ từ thiện, doanh nghiệp xã hội và các tổ chức phi thương mại khác.
Theo đó, việc thành lập, hoạt động và chấm dứt pháp nhân phi thương mại được thực hiện theo
quy định của Bộ luật dân sự, các luật về tổ chức bộ máy nhà nước và quy định khác của pháp
luật có liên quan (Điều 76 BLDS 2015).
1.5.2.2. Nội dung của quan hệ pháp luật
Nội dung của quan hệ pháp luật là tổng thể các quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể tương
ứng của các chủ thể.
Quyền là khả năng chủ thể được pháp luật ghi nhận. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp
quyền có thể được xác lập từ khả năng thỏa thuận của chủ thể nhưng với điều kiện những thỏa
thuận này không trái pháp luật và đạo đức xã hội. Ví dụ: Quyền tự do kết hôn của nam, nữ khi
đủ điều kiện kết hôn; quyền ly hôn, …
Nghĩa vụ là những ghi nhận pháp lý ràng buộc hành vi của chủ thể trong một khuôn
khổ nhất định. Ví dụ: Nghĩa vụ phải trung thực trong giao kết hợp đồng, …
1.5.2.3. Khách thể của quan hệ pháp luật
Khách thể của quan hệ pháp luật là những gì mà các bên chủ thể mong muốn đạt được
khi tham gia vào quan hệ pháp luật. Những lợi ích này có thể là lợi ích vật chất (nhà cửa, xe
cộ,…), lợi ích tinh thần (quyền tác giả,…) hoặc lợi ích chính trị - xã hội (quyền tham gia một
tổ chức hội, đoàn,...).
Khách thể quan hệ pháp luật phản ánh lợi ích của chủ thể. Vì vậy, sự quan tâm nhiều
hay ít của chủ thể tới khách thể là động lực thúc đẩy sự phát sinh, tồn tại, hay chấm dứt quan
hệ pháp luật.
1.5.3. Những điều kiện làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật
Muốn làm phát sinh, thay đổi, hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật cần 2 điều kiện:
+ Phải có quy phạm pháp luật điều chỉnh;
+ Phải có sự kiện pháp lý phát sinh. Sự kiện pháp lý là sự kiện xảy ra trong đời sống
phù hợp với điều kiện đã dự kiến trong pháp luật, và do đó làm phát sinh quan hệ giữa những
chủ thể nhất định.
Ví dụ: Muốn làm phát sinh quan hệ hôn nhân phải có quy phạm pháp luật điều chỉnh
về điều kiện và đăng ký kết hôn; nam và nữ phải đáp ứng các điều kiện kết hôn, tự nguyện
quyết định việc kết hôn và thực hiện đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Căn cứ vào ý chỉ của chủ thể tham gia, có 2 loại sự kiện pháp lý:
+ Sự kiện pháp lý phi ý chí (sự biến): Sự biến là sự kiện phát sinh không phụ thuộc vào
ý chí của con người nhưng lại làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý giữa những chủ thể
nhất định. Ví dụ: Chết, sinh tự nhiên hoặc các hiện tượng tự nhiên khác.
+ Sự kiện pháp lý có ý chí (hành vi). Hành vi là sự kiện pháp lý phát sinh phụ thuộc
vào ý chí của con người, có thể làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật. Ví
dụ: các bên ký hợp đồng, A và B thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch
có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về hộ tịch.
1.6. Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý
1.6.1. Vi phạm pháp luật
1.6.1.1. Khái niệm vi phạm pháp luật
Vi phạm pháp luật là hành vi xác định của con người trái với các quy định của pháp
luật do lỗi cố ý hoặc vô ý của người có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện.
Khái niệm hành vi trái pháp luật không đồng nhất với vi phạm pháp luật. Khi nói rằng
vi phạm pháp luật là hành vi nhất định của chủ thể trái với các quy định của pháp luật; nhưng
ngược lại, không phải tất cả các hành vi trái pháp luật đều là vi phạm pháp luật, chừng nào nó
không có đủ các yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật theo quy định của pháp luật.
Ví dụ: Tháng 9/2008, Bộ tài nguyên môi trường đã phát hiện ra vụ việc sai phạm của
công ty Bột ngọt Vedan (Công ty TNHH Vedan Việt Nam). Theo đó thì công ty Vedan đã
hằng ngày xả nước thải bẩn (chưa qua xử lý) trực tiếp ra sông Thị Vải (Đồng Nai) suốt 14 năm
qua kể từ khi đi vào hoạt động (1994): khoảng 45000m3/1tháng. Hành động này gây ô nhiễm
nặng cho dòng sông Thị Vải, gây chết các sinh vật sống ở sông này và ảnh hưởng trầm trọng
đến sức khỏe người dân ven sông.
1.6.1.2. Cấu thành vi phạm pháp luật
Cấu thành vi phạm pháp luật là tổng thể các dấu hiệu cơ bản, đặc thù cho một loại vi
phạm pháp luật cụ thể, được Nhà nước quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, do các
cơ quan có thẩm quyền ban hành.
a) Chủ thể vi phạm pháp luật
Chủ thể của vi phạm pháp luật phải có năng lực chủ thể bao gồm:
+ Năng lực pháp luật: Là những quy định của pháp luật ghi nhận những quyền và nghĩa
vụ của các loại chủ thể: tổ chức, cá nhân, nhà nước. Trong đó, năng lực chủ thể của tổ chức
phát sinh khi tổ chức đó được thành lập hợp pháp, còn năng lực chủ thể của cá nhân về nguyên
tắc có từ khi cá nhân đó sinh ra và mất khi cá nhân đó chết đi.
+ Năng lực hành vi: Là khả năng tự chịu trách nhiệm pháp lý. Đối với tổ chức, thông
thường phát sinh cùng lúc với năng lực pháp luật. Đối với cá nhân, năng lực hành vi phát sinh
căn cứ vào độ tuổi, vào khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Tuỳ thuộc vào khách thể
được pháp luật bảo vệ mà quy định năng lực chịu trách nhiệm pháp lý trong các ngành luật là
khác nhau.
Ví dụ: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hành chính đối với
lỗi cố ý. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hành chính đối với mọi hành vi vi
phạm hành chính do bản thân gây ra.
Ví dụ: Chủ thể vi phạm pháp luật là tổ chức: Công ty Vedan. Bởi Công ty Vedan là một
tổ chức có đầy đủ trách nhiệm pháp lý khi thực hiện hành vi trái pháp luật này.
b) Mặt chủ quan vi phạm pháp luật
Mặt chủ quan của vi phạm pháp luật là thái độ tâm lý của chủ thể, là diễn biến bên trong
của con người mà giác quan người khác không thể cảm giác chính xác được. Các dấu hiệu của
mặt chủ quan bao gồm: lỗi, động cơ, mục đích của chủ thể đối với hành vi và hậu quả của vi
phạm pháp luật.
Lỗi: là thái độ tiêu cực thể hiện qua sự cố ý hoặc vô ý của chủ thể khi có hành vi vi
phạm pháp luật. Trong đa số các ngành luật thuộc hệ thống pháp luật Việt Nam lỗi được phân
chia 2 mức độ lỗi là: Lỗi cố ý và lỗi vô ý.
Riêng đối với ngành luật hình sự (ngành luật điều chỉnh hành vi có mức độ nguy hiểm
cho xã hội cao nhất), căn cứ vào tiêu chí lý trí và ý chí của chủ thể khi thực hiện hành vi, lỗi
được phân chia thành 4 loại sau đây:
+ Cố ý trực tiếp: trường hợp người vi phạm nhận thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã
hội của hành vi và mong muốn hậu quả xảy ra.
Ví dụ: Do có mâu thuẫn A muốn giết B. A đã chuẩn bị sẵn một con dao nhọn và đứng
rình trước cổng nhà B. Khi B xuất hiện, A ngay lập tức nhằm thẳng vào tim của B đâm thật
nhiều nhát liên tiếp cho đến khi nào B chết mới thôi. Trong ví dụ này vì A mong muốn B chết
nên A đã lựa chọn công cụ phạm tội của mình là một con dao sắc nhọn có tính nguy hiểm cao,
có khả năng tối ưu để giúp A giết được B. Để chắc chắn hơn, khi thực hiện đâm B, A còn
nhằm thẳng vào tim của B và đâm thật nhiều nhát liên tiếp. Tất cả những hành động của A đều
nhằm gây ra hậu quả là làm B chết. A nhận thức được hậu quả B chết là hậu quả tất yếu xảy
ra (hoặc có thể xảy ra) nhưng A vẫn làm vì A mong muốn B chết.
+ Cố ý gián tiếp: trường hợp người vi phạm nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã
hội của hành vi nhưng để mặc cho hậu quả xảy ra.
Ví dụ: A thù ghét B từ lâu. Trong một chuyến tham quan du lịch chung, B bị rắn độc
cắn. Mặc dù A đã nhìn thấy và cũng nhận biết loại rắn này rất nguy hiểm nhưng vẫn bỏ mặc
B khiến B tử vong. Trong trường này, việc B bị rắn cắn không nằm trong dự định của A và vì
vậy A có lỗi có ý gián tiếp.
+ Vô ý vì quá tự tin: là người vi phạm nhận thấy trước được hành vi của mình có thể
gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội nhưng tin rằng không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được.
Ví dụ: X là một nhà nghiên cứu hạt nhân. Mặc dù biết rằng thí nghiệm của mình là nguy
hiểm, có thể gây ra vụ nổ lớn trên diện rộng nhưng X cho rằng có thể kiểm soát được hoặc nếu
có gì xảy ra có thể khắc phục được. Nhưng kết quả vụ nổ vẫn xảy ra gây hậu quả nghiệm trọng.
+ Vô ý do cẩu thả: trường hợp người vi phạm không nhận thức được hậu quả nguy hiểm
cho xã hội của hành vi mình mặc dù có trách nhiệm phải biết hoặc có thể biết.
Ví dụ: Người bật diêm châm thuốc ngay chỗ cấp phát xăng có thể hoàn toàn không nghĩ
đến khả năng gây hỏa hoạn.
Qua đó, dấu hiệu để phân biệt các yếu tố lỗi là:
+ Khả năng nhận thức về mức độ nguy hiểm của hành vi (1).
+ Mức độ mong muốn hay không mong muốn hậu quả xảy ra (2).
Lỗi
Phân loại
Nhận thức
Mong muốn
Cố ý
Trực tiếp
Có
Có
Gián tiếp
Có
Không, để mặc
Vô ý
Tự tin
Có
Tin rằng không
Cẩu thả
Không
Không
Động cơ vi phạm pháp luật: là những nguyên nhân bên trong (các nhu cầu cần thoả
mãn) thúc đẩy chủ thể vi phạm pháp luật.
Mục đích vi phạm pháp luật: là những mục tiêu mà chủ thể cần đạt tới khi thực hiện
hành vi vi phạm pháp luật.
Lưu ý: Trong các yếu tố trên, mục đích và động cơ không là yếu tố bắt buộc phải có
trong tất cả các hành vi vi phạm pháp luật. Động cơ, mục đích chỉ đặt đối với trường hợp vi
phạm với lỗi cố ý. Ngược lại, lỗi là yếu tố duy nhất, bắt buộc phải hiện diện trong tất cả loại
các hành vi vi phạm pháp luật, trừ một số trường hợp pháp luật có quy định khác8. Tuy nhiên
mức độ của lỗi thì tuỳ từng ngành luật để xem xét. Thậm chí, trong vi phạm pháp luật hành
chính, khi truy cứu đối với một số hành vi, cũng không cần xem xét mức độ lỗi là: lỗi cố ý hay
lỗi vô ý. Ví dụ: Hành vi vượt đèn đỏ.
Ví dụ: Mặt chủ quan vi phạm pháp luật trong tình huống Công ty Bột ngọt Vedan là:
Lỗi: là lỗi cố ý gián tiếp. Vì công ty Vedan khi thực hiện hành vi này thì nhận thấy
trước hậu quả, tuy không mong muốn nhưng vẫn để hậu quả xảy ra.
Mục đích: nhằm giảm bớt chi phí xử lý nước thải. Theo quy định thì công ty Vedan
phải đầu tư khoảng 1 chục triệu để xử lý 1m3 dịch thải đậm đặc. Đáng ra phải chi từ 15%-20%
vốn đầu tư cho việc xử lý nước thải thì Công ty Vedan chỉ dành 1,5% vốn cho việc đó.
b) Khách thể vi phạm pháp luật
Khách thể của vi phạm pháp luật là các quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh và
bảo vệ mà bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại, phá vỡ.
Cần phân biệt sự khác nhau giữa khách thể và đối tượng. Khách thể là yếu tố trừu tượng,
thuộc các mối quan hệ mà pháp luật bảo vệ. Ví dụ: Quyền sở hữu tài sản hợp pháp; quyền
được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khoẻ,... Trong khi đó, đối tượng là những vật chất cụ
thể, bị hành vi vi phạm trực tiếp xâm hại.
Ví dụ: tài sản, mạng sống con người,... Ví dụ: Khách thể của vi phạm pháp luật của ví
dụ trên là các quy tắc quản lý nhà nước (vi phạm trật tự quản lý nhà nước, làm tổn hại đến các
quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ).
8 Một số trường hợp về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định BLDS năm 2015 hoặc các trường
hợp thực hiện hành vi mà không có lỗi thì cũng không đủ dấu hiệu để xem là hành vi vi phạm pháp luật (phòng vệ chính
đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ).
c) Mặt khách quan vi phạm pháp luật
Mặt khách quan của vi phạm pháp luật bao gồm những mặt, những yếu tố cấu thành
được quy định cụ thể trong các quy phạm pháp luật như: hành vi trái pháp luật, hậu quả, thời
gian, địa điểm, hoàn cảnh, công cụ, phương tiện, phương thức thực hiện hành vi, …
Hành vi vi phạm pháp luật có thể là hành động, hoặc không hành động vi phạm các qui
định của pháp luật. Do đó ý nghĩ của con người, nếu không thể hiện thành hành vi thì không
thể xem là hành vi vi phạm pháp luật.
Ví dụ: Điều 132 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định:
“Người nào thấy người khác đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, tuy có điều
kiện mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo
không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm”. Từ quy định vừa nêu cho
thấy, việc không hành động cứu người cũng là một dạng hành vi vi phạm pháp luật (trường
hợp nêu trong ví dụ là hành vi vi phạm pháp luật hình sự).
Vì vậy, vi phạm pháp luật phải thể hiện qua hành vi xác định của một con người hay tổ
chức đang tồn tại trong thực tế thực hiện trái với yêu cầu và mục đích của các quy phạm pháp
luật hiện hành. Tính trái pháp luật của hành vi xét về mặt hình thức nó thể hiện ở các dạng sau
đây:
+ Làm một việc (hành động) mà pháp luật cấm không được làm;
+ Không làm một việc (hành động) mà pháp luật đòi hỏi phải làm (nghĩa vụ pháp lý);
+ Sử dụng quyền hạn vượt quá giới hạn pháp luật cho phép. Hành vi trái luật phải xâm
phạm trật tự pháp luật, gây thiệt hại đối với xã hội. Đây có thể là thiệt hại vật chất, thiệt hại
phi vật chất, thiệt hại trực tiếp, thiệt hại gián tiếp.
Yếu tố quan trọng cần xem xét trong dấu hiệu khách quan là nguyên nhân, hậu quả và
mối quan hệ nhân quả. Tức là xác định hành vi nào dẫn tới hậu quả tại hiện trường để truy cứu
trách nhiệm đúng từng chủ thể, đúng từng hành vi vi phạm.
Ví dụ: Mặt khách quan của vi phạm pháp luật từ trong tình huống Công ty Bột ngọt
Vedan trên là:
Hành vi nguy hiểm: xả nước thải bẩn chưa qua xử lý ra sông Thi Vải: 45000m3/1tháng.
Đây là hành vi trái pháp luật hành chính.
Hậu quả: dòng sông bị ô nhiễm nặng, phá hủy môi trường sống và làm thủy sản chết
hàng loạt, gây thiệt hại cho các hộ nuôi thủy sản và ảnh hưởng trầm trọng đến sức khỏe người
dân sống ven sông. Những thiệt hại đó do hành vi trái pháp luật của công ty Vedan gây ra trực
tiếp và gián tiếp.
Thời gian: 14 năm (từ năm 1994-2008).
Địa điểm: Sông Thị Vải (thuộc địa phận tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Thành phố
Hồ Chí Minh).
Phương tiện: sử dụng hệ thống ống xả ngầm.
1.6.1.3. Phân loại vi phạm pháp luật
Căn cứ vào tính chất nguy hại cho xã hội của hành vi; tính chất chống đối của chủ thể;
mức độ thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho xã hội và loại chế tài dự kiến áp dụng đối với
chủ thể vi phạm pháp luật. Vi phạm pháp luật được phân thành các loại sau:
a) Vi phạm pháp luật hình sự
Vi phạm hình sự (tội phạm) là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ
luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện
một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc,
xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn
xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp
pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà
theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự.
Ví dụ: A (20 tuổi, không có bất cứ dấu hiệu nào cho thấy A không nhận thức hoặc làm
chủ được hành vi của mình) vì mâu thuẫn với B, A đã chặn đường đánh B, hậu quả B bị tỷ lệ
thương tật 12%.
b) Vi phạm pháp luật hành chính
Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định
của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật
phải bị xử phạt vi phạm hành chính.
Ví dụ: Nguyễn Thị A, sinh năm 1980, có đầy đủ năng lực trách nhiệm hành chính, điều
khiển xe mô tô tham gia giao thông và không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông
(vượt đèn đỏ). Hành vi của Nguyễn Thị A là hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực trật
tự, an toàn giao thông đường bộ và bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật
hiện hành.
c) Vi phạm pháp luật dân sự
Vi phạm dân sự là hành vi trái pháp luật, có lỗi, xâm hại đến quan hệ tài sản hoặc quan
hệ nhân thân trong trường hợp không thực hiện nghĩa vụ mà lẽ ra chủ thể đó phải thực hiện.
Quan hệ nhân thân có thể liên quan đến tài sản hoặc quan hệ nhân thân phi tài sản.
Ví dụ: Hành vi vi phạm hợp đồng dân sự, hành vi vi phạm quyền tác giả, …
d) Vi phạm pháp luật kỷ luật
Vi phạm kỷ luật là hành vi vi phạm các quy tắc, quy chế được xác lập trong một tổ
chức, cơ quan, đơn vị. So với các vi phạm nêu trên, vi phạm kỷ luật có một số đặc điểm riêng:
Một là, vi phạm căn cứ vào những quy tắc, quy chế, quy định có tính chất nội bộ của
ngành, hoặc của riêng đơn vị, cơ quan, tổ chức đó.
Hai là, vi phạm của cá nhân hoặc tập thể bộ phận đối với chính cơ quan, tổ chức nơi
công tác, học tập, làm việc có quan hệ ràng buộc về lao động.
Ví dụ: Người lao động vi phạm nội quy kỷ luật về sử dụng các thiết bị, máy móc nơi
tại nơi làm việc.
1.6.2. Trách nhiệm pháp lý
1.6.2.1. Khái niệm
Khái niệm “trách nhiệm” theo nghĩa chủ động được sử dụng để chỉ nghĩa vụ, bổn phận,
nhiệm vụ của chủ thể pháp luật.
Trách nhiệm pháp lý theo nghĩa bị động gắn liền với hành vi vi phạm pháp luật, là phải
gánh chịu những hậu quả bất lợi do hành vi vi phạm pháp luật của mình. Đó là sự phản ứng
của Nhà nước đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật, vì thế nó gắn liền với sự
cưỡng chế của Nhà nước trong những trường hợp cần thiết, cho dù chủ thể vi phạm pháp luật
có chấp nhận hay không chấp nhận.
Thực hiện trách nhiệm pháp lý vừa có mục đích giáo dục cụ thể, vừa có ý nghĩa giáo
dục chung cho mọi người hướng thiện và tôn trọng pháp luật của Nhà nước.
1.6.2.2. Mối quan hệ giữa vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý
Về nguyên tắc trách nhiệm pháp lý chỉ đặt ra khi và chỉ khi có hành vi vi phạm pháp
luật. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm pháp đều phải chịu trách nhiệm pháp lý tương
ứng, nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:
Thời hiệu truy cứu hoặc áp dụng trách nhiệm pháp lý được xác định theo quy định của
từng ngành luật. Việc xác định thời điểm bắt đầu, thời gian không tính vào thời hiệu, việc tính
lại hoặc kéo dài thời hiệu được thực hiện theo quy định của pháp luật tương ứng.
Các trường hợp miễn trừ ngoại giao đối với các đối tượng và hành vi được miễn trừ.
a) Phân loại trách nhiệm pháp lý
Căn cứ vào tính chất của các biện pháp xử lý, cơ quan xử lý, đối tượng bị áp dụng, có
năm loại trách nhiệm pháp lý sau:
Trách nhiệm hình sự: Là loại trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất do Tòa án áp dụng
đối với những chủ thể có hành vi phạm tội. Ví dụ: Trong một vụ án giết người, bị cáo ngoài
việc phải chấp hành hình phạt theo quy định của pháp luật (tử hình hoặc tù chung thân hay tù
có thời hạn).
Trách nhiệm hành chính: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan nhà nước hay nhà
chức trách có thẩm quyền áp dụng đối với các chủ thể vi phạm hành chính.
Trách nhiệm dân sự: Là loại trách nhiệm pháp lý do Tòa án hoặc các chủ thể khác được
phép áp dụng đối với các chủ thể vi phạm dân sự. Ví dụ: một người có lỗi gây thiệt hại về tài
sản của chủ thể khác do đã có hành vi trái pháp luật thì phải có trách nhiệm bồi thường thiệt
hại ngoài hợp đồng cho bên bị thiệt hại.
Trách nhiệm kỷ luật: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan, xí nghiệp, trường
học,… áp dụng đối với các cán bộ, công chức, nhân viên, sinh viên,… của cơ quan, xí nghiệp,
trường học, … của mình khi họ vi phạm pháp luật. Ví dụ: Công chức của cơ quan A nhiều lần
đi làm trễ hơn giờ quy định của cơ quan nên bị xếp loại không đạt thi đua trong tháng. Trách
nhiệm vật chất: Là loại trách nhiệm pháp lý do các cơ quan, xí nghiệp do các cơ quan, xí
nghiệp… áp dụng đối với cán bộ, công chức, công nhân…của cơ quan, xí nghiệp trong trường
hợp họ gây thiệt hại về tài sản cho cơ quan, xí nghiệp. Ví dụ: Người lao động do không tuân
thủ quy định về sử dụng các thiết bị, máy móc nơi công ty dẫn đến thiệt hại thiết bị đó thì phải
bồi thường về tổn thất tài sản cho công ty.
Trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm vật chất có thể phát sinh trong những quan hệ pháp
luật nhất định theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức, lao động và các
quy định pháp luật có liên quan. Chủ thể, căn cứ và hình thức trách nhiệm được xác định theo
từng loại quan hệ pháp luật cụ thể.
TÓM TẮT CHƯƠNG 1
1. Nhà nước Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do
Nhân dân và vì Nhân dân, trong đó mọi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân.
2. Quyền lực nhà nước được thực hiện thông qua ba quyền là lập pháp, hành pháp và
tư pháp, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau.
3. Bộ máy nhà nước Việt Nam được tổ chức từ Trung ương đến địa phương, trong đó
chính quyền địa phương gồm hai cấp là cấp tỉnh và cấp xã.
4. Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận
và bảo đảm thực hiện nhằm quản lý xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và duy trì trật tự xã hội.
5. Một quy phạm pháp luật có thể gồm ba bộ phận là giả định, quy định và chế tài, trong
đó giả định nêu hoàn cảnh, quy định nêu cách xử sự và chế tài nêu hậu quả khi vi phạm.
6. Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh và gồm ba yếu tố
là chủ thể, nội dung và khách thể.
7. Sự kiện pháp lý là những sự kiện làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp
luật, gồm sự biến không phụ thuộc vào ý chí con người và hành vi do con người thực hiện.
8. Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do người có năng lực trách nhiệm
pháp lý thực hiện và xâm hại các quan hệ được pháp luật bảo vệ
9. Vi phạm pháp luật thường được chia thành vi phạm hình sự, hành chính, dân sự và
kỷ luật.
10. Trách nhiệm pháp lý là hậu quả pháp lý bất lợi mà người vi phạm phải gánh chịu,
gồm trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và kỷ luật.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Văn bản quy phạm pháp luật
1. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung 2025)
2. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025
3. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025
4. Luật Tổ chức chính phủ năm 2025
5. Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
6. Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025)
7. Bộ luật Dân sự 2015
8. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017)
9. Luật Hôn nhân và gia đình 2014
II. Sách, giáo trình
1. Trường Đại học Luật Hà Nội (2024), Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB
Công an nhân dân.
2. Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2023), Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB
Hồng Đức.
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 1