BẢN ĐỒ VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP
BIỂU HIỆN BẢN ĐỒ
Địa Lý 10 – Bài học tự học
1. Bản đồ là gì?
Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng, trên cơ sở toán học nhất định, trong đó các đối tượng địa lí được biểu hiện bằng hệ thống kí hiệu và màu sắc.
Ba đặc điểm cần nhớ của bản đồ:
- Có tỉ lệ: thể hiện mức thu nhỏ của bản đồ so với thực tế.
- Có phép chiếu: dùng cơ sở toán học để chuyển mặt cong lên mặt phẳng.
- Dùng hệ thống kí hiệu: kí hiệu – màu sắc là "ngôn ngữ" riêng của bản đồ.
Nhờ bản đồ, con người có thể bao quát một lãnh thổ rộng lớn, xác định vị trí, hướng đi, khoảng cách và phân tích các đặc điểm tự nhiên – kinh tế – xã hội.
2. Các phương pháp biểu hiện bản đồ
Mỗi loại đối tượng địa lí cần một cách biểu hiện riêng. Địa lí 10 giới thiệu các phương pháp chính sau:
a) Phương pháp kí hiệu
Dùng các kí hiệu hình học, chữ cái hoặc tượng hình đặt đúng vào vị trí của đối tượng. Phương pháp này dùng để thể hiện các đối tượng phân bố theo điểm.
Ví dụ: Kí hiệu ngôi sao thể hiện thủ đô Hà Nội; kí hiệu mỏ than bằng hình chiếc búa trên bản đồ Công nghiệp.
b) Phương pháp kí hiệu đường chuyển động
Dùng các mũi tên (có hướng và độ dài khác nhau) để thể hiện sự di chuyển của các hiện tượng địa lí.
Ví dụ: Mũi tên chỉ hướng gió mùa Đông Bắc thổi từ lục địa châu Á ra biển; hướng dòng biển nóng – lạnh trên đại dương.
c) Phương pháp chấm điểm
Dùng nhiều điểm chấm có cùng kích thước, mỗi chấm ứng với một số lượng đối tượng nhất định, thường để biểu hiện sự phân bố rải rác, rộng khắp.
Ví dụ: Bản đồ phân bố dân cư: mỗi chấm tương ứng 5.000 người, vùng nào nhiều chấm thì dân đông.
d) Phương pháp bản đồ – biểu đồ
Đặt các biểu đồ (cột, tròn…) lên nền bản đồ, vừa thể hiện vị trí vừa thể hiện số lượng, cơ cấu, động thái của đối tượng.
Ví dụ: Biểu đồ tròn đặt trên vị trí các tỉnh để so sánh cơ cấu diện tích gieo trồng các nhóm cây.
e) Phương pháp nền chất lượng
Dùng các khoảng màu khác nhau (hoặc vạch chải khác nhau) phủ lên các vùng để thể hiện chất lượng của một đối tượng.
Ví dụ: Bản đồ đất Việt Nam: màu nâu cho đất phù sa, màu xám cho đất xám bạc màu, màu đỏ cho đất feralit.
g) Phương pháp khoanh vùng
Dùng đường ranh giới bao quanh các khu vực có đặc điểm giống nhau (hoặc có cùng chung một đối tượng phân bố).
Ví dụ: Khoanh vùng phân bố cây cà phê ở Tây Nguyên trên bản đồ Nông nghiệp.
Mẹo ghi nhớ nhanh: Kí hiệu – điểm; Đường chuyển động – sự di chuyển; Chấm điểm – mật độ dân cư; Bản đồ – biểu đồ – số lượng; Nền chất lượng – chất lượng vùng; Khoanh vùng – phạm vi phân bố.
Câu hỏi củng cố
- Trình bày khái niệm bản đồ và nêu ba đặc điểm cơ bản của bản đồ.
- Phân biệt phương pháp kí hiệu và phương pháp kí hiệu đường chuyển động. Cho ví dụ minh họa cho mỗi phương pháp.
- Trên bản đồ dân cư, người ta thường dùng phương pháp nào để biểu hiện sự phân bố dân cư? Vì sao?
- Nêu sự khác nhau giữa phương pháp nền chất lượng và phương pháp khoanh vùng. Mỗi phương pháp phù hợp với loại đối tượng địa lí nào?
- Vì sao nói "kí hiệu bản đồ là ngôn ngữ của bản đồ"? Lấy một ví dụ cụ thể từ bản đồ em đã từng xem.