Ôn tập Tiếng Việt – Học kì 1
Ngữ Văn 11
Hệ thống kiến thức trọng tâm – ví dụ minh họa – câu hỏi tự kiểm tra
1. Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân
Ngôn ngữ là tài sản chung của cộng đồng, nhưng mỗi cá nhân khi sử dụng lại tạo ra nét riêng về cách dùng từ, đặt câu, giọng điệu, sắc thái biểu cảm. Vì vậy, nói – viết vừa phải đúng chuẩn mực chung, vừa thể hiện được cá tính sáng tạo.
Ví dụ: Cùng nói về mùa thu, Nguyễn Khuyến viết “Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao” – vừa chuẩn mực, vừa mang dấu ấn riêng của một hồn thơ làng cảnh Việt Nam.
2. Ngữ cảnh
Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ và bối cảnh ngoài ngôn ngữ (nhân vật giao tiếp, thời gian, địa điểm, sự kiện…) giúp ta hiểu đúng nội dung và ý nghĩa của câu văn, lời nói. Cùng một câu nói, đặt trong ngữ cảnh khác nhau sẽ mang nghĩa khác nhau.
Ví dụ: Câu “Cho tôi mượn cái áo!” – nếu nói giữa hai người bạn trong lớp là lời nhờ vả thân mật; nếu nói của nhân vật bị thương trong chiến trận, có thể là lời cầu cứu đầy khẩn thiết.
3. Phong cách ngôn ngữ
- Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt: gần gũi, tự nhiên, đậm tính khẩu ngữ, thể hiện rõ quan hệ giữa người nói – người nghe.
- Phong cách ngôn ngữ báo chí: thông tin thời sự, ngắn gọn, rõ ràng, mang tính định hướng dư luận; gồm bản tin, phóng sự, tiểu phẩm…
- Phong cách ngôn ngữ chính luận: lập luận chặt chẽ, luận điểm – luận cứ rõ ràng, có tính thuyết phục và tính truyền cảm hùng mạnh.
Ví dụ: Câu “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập…” (Hồ Chí Minh) mang phong cách ngôn ngữ chính luận, với lý lẽ sắc bén và giọng điệu truyền cảm.
4. Đặc điểm loại hình tiếng Việt
Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, với hai đặc điểm chính:
- Tiếng là đơn vị cơ sở: mỗi tiếng (âm tiết) vừa là đơn vị ngữ âm, vừa là đơn vị ngữ pháp – có tính độc lập cao.
- Biến đổi ý nghĩa bằng trật tự từ và hư từ: từ không biến đổi hình thái.
Ví dụ: “Tôi yêu mẹ” – “Mẹ yêu tôi”: đổi trật tự từ, nghĩa câu đổi theo. Hoặc “Nam và Hùng” (hư từ “và” nối kết) khác với “Nam của Hùng” (hư từ “của” chỉ sở hữu).
5. Nghĩa sự việc và nghĩa tình thái của câu
Nghĩa sự việc: là nội dung, sự kiện được câu đề cập – ai làm gì, ai ra sao, cái gì xảy ra… có thể quan sát, kiểm nghiệm được.
Nghĩa tình thái: là thái độ, cách nhìn nhận, đánh giá của người nói trước sự việc: khẳng định, phủ định, nghi ngờ, đã – đang – sẽ, tình cảm yêu – ghét…
Ví dụ: “Hôm qua, có lẽ Hùng đã về quê.” – Sự việc: Hùng về quê. Tình thái: “có lẽ” thể hiện sự phán đoán chưa chắc chắn, “đã” đánh dấu thời gian quá khứ.
Câu hỏi củng cố
- Trình bày sự khác nhau giữa “từ ngôn ngữ chung” và “lời nói cá nhân”.
- Cho biết ngữ cảnh ảnh hưởng như thế nào đến cách hiểu nội dung một câu văn, lời nói? Dẫn một ví dụ.
- Ba phong cách ngôn ngữ: sinh hoạt – báo chí – chính luận khác nhau ở những điểm cơ bản nào? Nêu một ví dụ cho mỗi phong cách.
- Vì sao nói tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập? Lấy một ví dụ chứng minh trật tự từ và hư từ có thể làm thay đổi nghĩa của câu.
- Phân tích nghĩa sự việc và nghĩa tình thái trong câu: “Nếu trời không mưa, có lẽ buổi chiều chúng tôi sẽ đi cắm trại.”