CÁC PHÂN TỬ SINH HỌC: CARBOHYDRATE VÀ LIPID

Sinh học 10 – Bài tự học

1. Khái niệm chung

Các phân tử sinh học là những hợp chất hữu cơ được tạo nên từ các nguyên tố chủ yếu là C, H, O (ngoài ra có thể có N, P, S…). Chúng được chia thành bốn nhóm lớn: carbohydrate, lipid, protein và acid nucleic. Trong bài này chúng ta tìm hiểu hai nhóm đầu tiên.

2. Carbohydrate (chất đường – bột)

Carbohydrate là hợp chất hữu cơ chứa C, H, O theo tỉ lệ thường là 1 : 2 : 1. Đây là nguồn cung cấp năng lượng chính cho tế bào.

a) Đường đơn (monosaccharide)

Là đơn vị nhỏ nhất, không thể thuỷ phân tiếp.
Ví dụ: glucose (nhiều trong quả chín, mật ong), fructose (vị ngọt nhất), galactose (trong sữa).
Ngoài ra còn có ribose và deoxyribose – thành phần cấu tạo nên RNA và DNA.

b) Đường đôi (disaccharide)

Gồm hai phân tử đường đơn liên kết với nhau. Ví dụ: saccharose (đường mía = glucose + fructose), lactose (đường sữa = glucose + galactose), maltose (đường mạch nha = glucose + glucose).

c) Đường đa (polysaccharide)

Gồm nhiều phân tử đường đơn liên kết lại, không có vị ngọt, thường không tan trong nước.

Tinh bột: dự trữ ở thực vật (củ khoai, hạt gạo).
Glycogen: dự trữ ở gan và cơ của động vật, người.
Cellulose: tạo thành vách tế bào thực vật, giúp cây cứng chắc.
Chitin: tạo bộ xương ngoài của tôm, cua và vách tế bào nấm.

            Chức năng: cung cấp năng lượng; dự trữ năng lượng; cấu tạo nên thành phần của tế bào và cơ thể; tham gia nhận biết tế bào.
        

3. Lipid (chất béo)

Lipid là nhóm chất hữu cơ không tan trong nước nhưng tan trong dung môi hữu cơ như ether, chloroform, benzen. Lipid không được cấu tạo theo tỉ lệ C : H : O cố định như carbohydrate.

a) Cấu tạo mỡ và dầu

Mỗi phân tử lipid (triglyceride) gồm 1 glycerol liên kết với 3 acid béo.

Acid béo no → chất béo rắn, gọi là mỡ (mỡ lợn, bơ).
Acid béo không no → chất béo lỏng, gọi là dầu (dầu thực vật, dầu cá).

b) Một số lipid khác

Phospholipid: tạo nên lớp kép màng sinh chất của tế bào.
Steroid: có vai trò điều hoà và tín hiệu tế bào như cholesterol, hormone sinh dục, vitamin D.
Sáp: phủ bề mặt lá, chống mất nước ở thực vật.

            Chức năng: dự trữ năng lượng (nhiều gấp đôi carbohydrate theo khối lượng); cấu tạo màng sinh chất; cách nhiệt và bảo vệ cơ thể; điều hoà hoạt động sống.
        

Lưu ý: Ví dụ minh hoạ – khi bạn ăn cơm, enzyme sẽ phân giải tinh bột thành glucose để tế bào hô hấp tạo năng lượng; khi bạn ăn mỡ lợn, lipid được phân giải thành glycerol và acid béo rồi hấp thụ vào cơ thể, một phần được dự trữ dưới da giúp giữ ấm.

4. Tóm tắt nhanh

Carbohydrate: tan trong nước, vị ngọt (đường đơn, đường đôi), cung cấp năng lượng nhanh.
Lipid: không tan trong nước, dự trữ năng lượng lâu dài, cấu tạo màng và bảo vệ cơ thể.
Cả hai đều là nguồn năng lượng quan trọng nhưng vai trò và tính chất khác nhau.

5. Câu hỏi củng cố

Phân biệt đường đơn, đường đôi và đường đa về cấu tạo và cho ví dụ mỗi loại.
Vì sao cellulose không tiêu hoá được ở người nhưng vẫn cần thiết trong khẩu phần ăn?
Nêu điểm khác biệt cơ bản giữa carbohydrate và lipid về tính tan và chức năng dự trữ năng lượng.
Một phân tử triglyceride được cấu tạo từ những thành phần nào? Kể tên một số lipid khác và vai trò của chúng.
Giải thích vì sao người sống ở vùng lạnh thường có lớp mỡ dưới da dày hơn người sống ở vùng nóng.

Hãy tự viết câu trả lời vào vở, sau đó kiểm tra lại với phần lý thuyết phía trên nhé!