CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP VÀ CÁC HỆ QUẢ KINH TẾ - XÃ HỘI

Cách mạng công nghiệp là bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử loài người: từ lao động thủ công chuyển sang lao động bằng máy móc, làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế và cấu trúc xã hội. Bài học này giúp em hiểu rõ hai cuộc cách mạng công nghiệp tiêu biểu và những hệ quả của chúng.

I. Bối cảnh và điều kiện ra đời

Cách mạng công nghiệp khởi đầu ở Anh vào nửa sau thế kỉ XVIII nhờ hội đủ các điều kiện:

• Vốn: tích lũy từ buôn bán, bóc lột thuộc địa và nô lệ.
• Nhân công: nông dân mất đất do phong trào “rào đất cướp ruộng”, buộc phải vào thành phố làm thuê.
• Kĩ thuật: nhiều phát minh, cải tiến trong sản xuất được ứng dụng.
• Thị trường: thị trường trong nước và thuộc địa rộng lớn, thúc đẩy nhu cầu hàng hóa.

II. Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất (nửa sau thế kỉ XVIII – giữa thế kỉ XIX)

Cuộc cách mạng này bắt đầu từ ngành dệt rồi lan ra luyện kim và giao thông vận tải.

• Năm 1764, James Hargreaves phát minh máy kéo sợi Jenny; sau đó là máy kéo sợi bằng sức nước (1769) và máy dệt (1785).
• Năm 1784, James Watt hoàn thiện máy hơi nước — động lực mới giúp nhà máy không còn phụ thuộc vào dòng sông.
• Giao thông: tàu thủy hơi nước (1807), đầu máy xe lửa và tuyến đường sắt Stockton – Darlington (1825).

Kết quả: nước Anh trở thành “công xưởng của thế giới”, sản xuất được cơ khí hóa, năng suất lao động tăng vượt bậc.

III. Cách mạng công nghiệp lần thứ hai (cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX)

Cuộc cách mạng lần hai gắn với điện, động cơ đốt trong, hóa học và sản xuất dây chuyền.

• Năm 1879, Thomas Edison phát minh bóng đèn điện; năm 1882, nhà máy điện đầu tiên đi vào hoạt động.
• Động cơ đốt trong ra đời, dẫn đến sự xuất hiện của ô tô (1886) và máy bay (1903).
• Ngành luyện kim, hóa chất phát triển mạnh; dây chuyền lắp ráp trong sản xuất ô tô ra đời (1913).

Sản xuất công nghiệp đạt quy mô lớn, thúc đẩy sự hình thành các tổ chức độc quyền như tơ-rớt, xanh-đi-ca.

IV. Hệ quả kinh tế

• Năng suất lao động tăng vọt, sản xuất công nghiệp chiếm ưu thế so với nông nghiệp.
• Chuyển dịch cơ cấu kinh tế: từ nông nghiệp sang công nghiệp – thương mại – dịch vụ.
• Hình thành nhiều ngành mới: cơ khí, luyện kim, hóa chất, điện, giao thông vận tải.
• Thương mại thế giới mở rộng, gắn với quá trình xâm chiếm thuộc địa.
• Tư bản tập trung, xuất hiện các tổ chức độc quyền chi phối nền kinh tế.

V. Hệ quả xã hội

• Hình thành hai giai cấp cơ bản: tư sản và vô sản (công nhân làm thuê).
• Đô thị hóa nhanh; dân cư tập trung đông ở các thành phố công nghiệp.
• Điều kiện lao động khắc nghiệt: công nhân làm 14 – 16 giờ/ngày, phụ nữ và trẻ em bị bóc lột nặng nề.
• Mâu thuẫn giai cấp sâu sắc, dẫn đến phong trào công nhân và sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học (1848), Quốc tế thứ nhất (1864), Công xã Paris (1871).
• Xuất hiện các vấn đề mới: ô nhiễm môi trường, tai nạn lao động, bất bình đẳng giàu – nghèo.